Беларускі інстытут публічнай гісторыі

Пра гісторыю Беларусі нянудна Павел Валатовіч — беларус, які ўжо амаль чвэрць стагоддзя жыве ў Амерыцы, але не губляе сувязі з радзімай. Павел па адукацыі гісторык, аўтар кніг пра гісторыю рок-гурта «Нейра Дзюбель», а таксама пра злачынныя мясціны Мінска 90-х. Летась выйшаў першы том яго кнігі па найноўшай гісторыі Беларусі. Кніга выйшла пад назвай #IMBY, што можна вытлумачыць як «Я — беларус» або, ў амерыканскай інтэрпрэтацыі, — «На маім заднім двары». Цяпер Павел запусціў новы канал з той жа назвай, дзе распавядае пра найбольш важныя, з яго пункту гледжання, падзеі ў Беларусі. Чаму ўзнікла ідэя спачатку напісаць кнігу, а потым запусціць YouTube-канал у фармаце журналіста Леаніда Парфёнава «Намедні»? Ці атрымалася трапіць у фармат? Чаму гісторыя - гэта не толькі пра палітыку? Чаму распавесці пра першыя 15 год незалежнасці Беларусі аказалася прасцей, чым пра наступныя 15? Якія галоўныя падзеі ў гісторыі нашай краіны? Адказы на гэтыя і іншыя пытанні — у нашай размове.

‼️Ужо сення‼️ Прэзэнтацыю кнігі пра гісторыю ножнага шпурляка (футболу) журналіста Арцёма Сізінцава 📆 22 траўня ⏰ 18.30 📍Варшава, ul. Wileńska 23 Гэта маштабная работа пра гісторыю ножнага шпурляку на Аршаншчыне, якая таксама закранае агульны дыскурс разьвіцьця віду ў Беларусі.

Беларусы ў міжваеннай Латвіі 📆 24 траўня (субота) ⏰ 13:00 (мясцовы час) 📍Музей Вольнай Беларусі (ul. Foksal 11, Warszawa) Запрашаем на чарговую сустрэчу "Кавы з гісторыкам". Гэтым разам вы даведаецеся, што прымусіла тысячы беларусаў шукаць лепшай долі ў Балтыі. Якія формы і магчымасці мела беларуская асвета, палітычнае і культурнае жыццё ў міжваеннай Латвіі. Паразмаўляем пра механіку эміграцыйнага руху і стаўленне латвійскага грамадства да эмігрантаў. Прасочым уплыў міграцыі на паўсядзённае жыццё, паводзіны і звычкі сялян за мяжой і на радзіме. Выступоўца: Юры Грыбоўскі — гісторык, прафесар, доктар навук. Запрашаем далучыцца да размовы!

З нагоды Дня палітвязня прыводзім цалкам апошні верш забітага камуністамі Міхася Чарота «Прысяга» Верш аб асабістай невінаватасці паэта. Гэты тэкст Чарот напісаў на сцяне менскай унутранай турмы НКВД. Там яго ўбачыў і запомніў другі паэт, асуджаны камуністамі ў 1940-м на 8 гадоў лагераў, а ў 1949-м паўторана арыштаваны і сасланы Мікалай Хведаровіч. Вось, што ўзгадваў Хведаровіч: «У 1939 годзе я быў пераведзены ў адзіночную камеру. Уважліва агледзеў сцены ў пошуках надпісаў - і вось у куце прачытаў тэкст верша, надрапаны нечым вострым на сцяне. Гэта была апошняя сустрэча з маім каханым паэтам і сябрам Міхасём Чаротам. Гадамі я захоўваў гэтыя яго словы ў сэрцы». Прысяга Я не чакаў І не гадаў, Бо жыў з адкрытаю душою, Што стрэне лютая бяда, Падружыць з допытам, З турмою. Прадажных здрайцаў ліхвяры Мяне заціснулі за краты. Я прысягаю вам, сябры, Мае палі, Мае бары, Кажу вам — я не вінаваты!» 1937 год.

21 траўня 2021 года ў звяволенні ў калоніі ў Шклове загінуў палітвязень Вітольд Ашурак. Патрыёт, актывіст і дзеяч, які звяртаў увагу на важнасць гістарычнай памяці.

ПАРАЛЕЛІ Палітзняволеная Ларыса Шчыракова — былая журналістка і грамадская актывістка з Гомля. 31 жніўня 2023 г. суддзя Мікалай Доля асудзіў яе на 3,5 гады пазбаўлення волі ў калоніі агульнага рэжыму нібыта за дыскрэдытацыю Рэспублікі Беларусь і садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці. 22 верасня таго ж году МУС унесла жанчыну ў "спіс экстрэмістаў". Ларыса таксама займалася ўшанаваннем памяці рэпрэсаваных у сталінскія часы на Гомельшчыне, збірала матэрыялы, успаміны людзей. Ейны прадзед Рыгор Кавальчук таксама быў рэпрэсаваны. У 1937 годзе яго арыштавалі, абвінавацілі ў паклёпе на савецкую уладу і прысудзілі 10 год лагераў. Далейшы ягоны лёс невядомы.

Сумны дзень народзінаў Радыё "Свабода" 20 траўня 1954 года ў Мюнхене пачала вяшчанне беларуская секцыя Радыё Вызваленне (зараз Беларуская служба Радыё "Свабода"). Падчас "халоднай" вайны станцыя была адным з галоўных каналаў распаўсюду альтэрнатыўнай інфармацыі ў СССР. Такім каналам яна заставалася і ў незалежнай Беларусі. На жаль, сёння, праз 71 год пасля стварэння, медыя вымушана змагацца за выжыванне. У сакавіку Агенцтва глабальных медыя ЗША (USAGM) абвясціла пра спыненне фінансавання для Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода. Гэта адбылося праз некалькі гадзін пасля распараджэння прэзідэнта ЗША Дональда Трампа. У выніку некаторыя знакавыя праекты "Свабоды", у тым ліку відэападкаст «Гісторыя на Свабодзе», апынуліся на вымушанай паўзе. Створаная "Свабодай" «Картатэка Сталіна» са спісамі рэпрэсаваных жыхароў Беларусі дасяжная тут і тут. Аб перспектывах праектаў мы запыталіся ў кіраўніцтва радыёстанцыі і пачулі: «Пра перспектывы сказаць нічога не можам».

Стала вядома імя аднаго з катаў паэта Міхася Чарота Гэта ўраджэнец Бабруйска Віктар Эмануілавіч Быхоўскі (справа). Падчас Вялікага тэрора ў 1937-38 гг. ён узначальваў сакрэтна-палтычны аддзел НКВД БССР, які займаўся беларускімі нацыяналістамі. У адным з дакументаў у Архіве актаў новых запісана, што менавіта Быхоўскі "вёў справы на беларускага паэта Чарота і атрымаў паказанні як на “ворагаў” народа і былых беларускіх нацыяналістаў і ўдзельнікаў антысавецкай змовы". Адзін з калегаў ахарактарызаваў Быхоўскага "як садыста і ліпача, здольнага сфабрыкаваць любую справу". За катаванні арыштаваных і фальсіфікацыі спраў у 1939 г. асуджаны на 10 гадоў лагераў. Міхася Чарота арыштавалі 24 студзеня 1937 г. Пасля шматлікіх допытаў і катаванняў ён прызнаў віну. Расстралялі творцу ў ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 разам з іншымі прадстаўнікамі беларускай інтэлігенцыі. У яго камеры пазней знайшлі на муры апошні верш паэта: "Мяне заціснулі за краты. Я прысягаю вам, сябры, Мае палі, Мае бары, — Кажу вам — я не вінаваты! "

У Малых Сяхновічах, якімі род Касцюшкаў валодаў некалькі стагоддзяў, знеслі помнік Тадэвушу Касцюшку, створаны беларускай скульптаркай Бальбінай Відацкай-Світыч яшчэ ў 1932 годзе і пастаўлены на тэрыторыі былой сядзібы ў 1988 годзе. На здымках з раёнкі за 7 мая 2025 года замест помніка клубма. З сайта раённага музея, каля якога стаяў помнік, прыбралі любыя згадкі пра Касцюшку, хоць дзеля ўшанавання яго асобы ён і быў створаны! Была цэлая зала, прысвечаная Касцюшкам, а цяпер няма? Адзін з самых вядомых у свеце людзей, якіх калі-небудзь нараджала беларуская зямля. Няўжо нехта думае, што зможа праславіць свой край хоць бы на дзясятую долю? Пакуль атрымліваецца толькі ганьбіцца на ўвесь свет. #знішчэнне #МалыяСяхновічы #сядзібы

Як хрысціянства трапляла ў Русь і Беларусь? "Аповесць мінулых гадоў" сцвярджае, што кіеўскі князь Уладзімір пастанавіў хрысціцца, запрасіў прадстаўнікоў розных рэлігіяў і выбраў Візантыю. Але ўся гэтая гісторыя – няпраўда. Як насамрэч адбылося хрышчэнне Русі ў 988 годзе? Цімох Акудрвіч у новай праграме "Вусы Скарыны" распавядае, як гэта магло быць.

Запрашаем на прэзэнтацыю кнігі журналіста Арцёма Сізінцава „На ,Старт‘ і ў ,Тэмпе‘“! 📆 22 траўня ⏰ 18.30 📍Варшава, ul. Wileńska 23 📆1 чэрвеня ⏰16:00 📍Вільня, Vilniaus, 20 Гэта маштабная работа пра гісторыю ножнага шпурляку (футболу) на Аршаншчыне, якая таксама закранае агульны дыскурс разьвіцьця віду ў Беларусі. На прэзэнтацыі згадаем розныя аспэкты, якія сустракаюцца ў кнізе: гісторыю Воршы і мясцовых клюбаў, сьмешныя моманты з паядынкаў, жаночы футбол, стадыёны, вядомых гульцоў... Будзе магчымасьць задаць пытаньні аўтару і выдаўцам, падзяліцца сваім досьведам і прыдбаць кнігу.

Юбілей «Аршанскага маладняка». Сёлета спаўняецца 100 гадоў знакамітаму часопісу. «Аршанскі маладняк» — літаратурна-мастацкі часопіс, які ў 1925–1928 гадах выдавала Аршанская філія «Маладняка». Усебеларускае аб’яднанне паэтаў і пісьменнікаў «Маладняк» — аб’яднанне беларускіх савецкіх пісьменнікаў, якое існавала з 1923 па 1928 гады. Першае літаратурнае аб’яднанне Беларусі. Агулам выйшла 7 нумароў «Аршанскага маладняка». У 1926 большая частка рэдакцыі часопіса апынулася ў Горках, дзе была заснавана Горацкая студыя Аршанскай філіі «Маладняка». Такім чынам з трэцяга нумара часопіс пачаў друкавацца ў Горках. У «Аршанскім маладняку» публікаваліся апавяданні, вершы і іншыя тэксты маладых і таленавітых беларускіх творцаў. Сярод іншых, Максіма Гарэцкага, Тодара Кляшторнага, Алеся Дземідовіча, Алеся Вечара і многіх іншых. Працяг матэрыяла ў нас на сайце.

Як праваслаўныя святары выжывалі ў БССР у 1930-х Пра гэта піша Віктар Кулічэнка ў часопісе «Весці НАН. Серыя гуманітарных навук» (том 69). У перыяд паміж 1934 і 1937 гг. святары чаргавалі перыяды адсідкі і знаходжання на волі і маглі выконваць сакраменты-таінствы – нелегальныя хрышчэнні, адпяванні, шлюбы. Гэта былі незаконныя заробкі, цэрквы былі зачыненыя (на здымку – Вазнясенскі сабор у Оршы). Спыненне сакраментаў было немагчыма нават пры поўнай ізаляцыі ўсяго духавенства: іх пачалі ажыццяўлялі асобы, якія не мелі на гэта права. НКУС БССР у студзені 1937 г. налічвала каля 100 дзейных і не маючых прыходу святароў. Яшчэ было каля 300, якія знялі сан. У чэрвені 1938 г. на ўліку ў НКУС знаходзілася 15 «папоў», з іх 13 знялі сан, каля 400 было расстраляна або асуджана. Пасля 17 верасня 1939 г., калі адбылося ўз'яднанне заходніх і ўсходніх беларускіх земляў, змагацца трэба было з новымі тысячамі клірыкаў і мільёнамі вернікаў. Абмежаваць у новых умовах эканамічны складнік рэлігійнай дзейнасці было немагчыма.

Партыя аматараў піва, Радыё Бі-Эй, пашпарт незалежнай Беларусі. Гісторык Павел Валатовіч на сваім канале #IMBY заспавядае пра чарговы, 1993 год незалежнай Беларусі. Глядзіце новы выпуск пра найноўшую гісторыю нашай краіны.

Затрымалі адміністратара беларускай Вікіпедыі Максіма Лепушэнку Адміністратар беларускай Вікіпедыі Максім Лепушэнка быў затрыманы ў абед 15 мая, паведамляе ў фэйсбуку адзін з ягоных калег-вікіпедыстаў. Гэта ўжо не першы такі выдатак. https://nashaniva.com/368138 Без VPN — https://bit.ly/nashaniva#/368138

17 траўня 1934 года расстраляны Алесь Салагуб Алесь нарадзіўся на Вілейшчыне, вучыўся ў Віленскай беларускай гімназіі. Там акурат пазнаёміўся з рэвалюцыйнымі ідэямі, далучыўся да БСРГ (“Грамады”). Сядзеў у сумнавядомай турме Лукішкі ў Вільні, якую зведала багата нашых палітыкаў і паэтаў таго часу. Салагуб – яскравы прадстаўнік заходнебеларускай турэмнай паэзіі (як Максім Танк ці Міхась Васілёк). Ужо ў паваенны час быў выдадзены ягоны “Лукішскі дзённік”. Друкаваўся таксама ў “Студэнцкай думцы”, “Маланцы”, “Беларускай ніве” ды інш. У 1928-м нелегальна перайшоў мяжу з БССР. У тыя гады ў Саюзе да паліт-перабежчыкаў ставіліся яшчэ паблажліва. У 1931-м Алесь нават скончыў БДУ, паступіў у Аспірантуру пры АН БССР. Пісаў для “Звязды”, “Полымя рэвалюцыі”, выпусціў зборнік турэмнай паэзіі. У 1933 Салагуб быў арыштаваны па справе “Беларускага нацыянальнага цэнтру”. Расстраляны. Рэабелітаваны ў 1956-м.

⚡️Новая маліна – на канале! Госць – гісторык Віктар ЯКУБАЎ, з якім мы паразмаўлялі пра тое, як беларусы 500 гадоў біліся з Масквой. За гэты час было больш за 20 войнаў, сярод якіх былі бліскучыя перамогі, а, калі верыць крыніцам, то Альгерд нават меў магчымасць захапіць Крэмль. Асобная частка – пра тое, як рускія ваявалі, навошта вынішчалі гарады, чаму Іван Жахлівы – маньяк і як выглядала бітва тых часоў (спойлер: вы будзеце здзіўленыя). Некалькі сцвярджэнняў, якія вам спадабаюцца: ▪️ беларусы – вяршыня эвалюцыі; ▪️ беларусы – найстрашнейшы вораг. Фініш – несуцяшальны прагноз на тое, што будзе з сітуацыяй у Беларусі далей, калі за аснову браць гістарычны досвед. Але неяк прарвёмся! Прышпільвайцеся – будзе цікава! 🔗 Падабайка, падпіска, шэр – пагналі: https://youtu.be/yZ1cPI-OPpY?si=HVq53wv2zlYoOcay

Галоўная сінагога канца XVI - пачатку XVII стагоддзя — адно з найстарэйшых збудаванняў у Мінску, якое дажыло да XX стагоддзя. У 1920-я гг. гэты помнік архітэктуры даследаваўся спецыялістамі Інстытута Беларускай Культуры. У выніку ён быў приняты пад дзяржаўную ахову ў 1926 г. У час Другой сусветнай вайны будынак Мінскай галоўнай сінагогі не быў пашкоджаны. Пасля вайны яго аднойчы даследавалі спецыялісты аддзела па ахове помнікаў Камітэта па справах архітэктуры пры Савеце Міністраў БССР, і ў 1947 г. ён быў уключаны ў Дзяржаўны спіс помнікаў архітэктуры Беларускай ССР рэспубліканскага значэння. Нягледзячы на ахоўны статус, у 1965 г. гэты помнік гісторыі і архітэктуры быў разбураны пры рэканструкцыі вул. Няміга. Як успамінаў архітэктар С. Мусінскі (1920-2008), канчатковую кропку ў яго лёсе паставіў асабіста першы сакратар ЦК КПБ Пётр Машэраў. У XXI ст. большая частка мураваных падземных кан-струкцый будынка Мінскай галоўнай сінагогі, хоць яны мелі статус помніка археалогіі, была знішчана нават без правядзення адпаведных археалагічных даследаванняў, а ўсё для таго, каб пабудаваць на іх месцы многаўзроў- невы гараж стаянку. #Мінск #сінагогі #знішчэнне

Сумныя паралелі

Репатриации „Kwestia polska” na sowieckiej Białorusi - Okupacja sowiecka Przystanek Historia https://przystanekhistoria.pl/pa2/tematy/okupacja-sowiecka/87517,Kwestia-polska-na-sowieckiej-Bialorusi.html