De facto. Беларуская навука
Открыть в Telegram
Інфармацыя пра ўсе значныя падзеі ў беларускім даследчым жыцці ў краіне і за мяжой з фокусам на сацыяльныя і гуманітарныя дысцыпліны. Перадрукі і цытаванні дапускаюцца – з абавязковай гіперспасылкай на канал.
Больше1 593
Подписчики
-124 часа
Нет данных7 дней
+530 дней
Архив постов
Якой была дынаміка з’яўлення гарадоў і мястэчак у ВКЛ
Мікола Волкаў апублікаваў набор адкрытых даных пра гарады і мястэчкі ВКЛ у 1323–1654 гадах. Рэестр ахоплівае 742 гарадскія паселішчы, з якіх 736 удалося геаграфічна лакалізаваць. Для 362 паселішчаў (49%) былі ўдакладнены ранейшыя даты заснавання ці першай згадкі.
Аўтар вылучае тры асноўныя крытэрыі вызначэння гарадскога характару паселішчаў: выкарыстанне гарадской тэрміналогіі ў гістарычных крыніцах, наяўнасць рэгулярнага гандлю і існаванне корчмаў. На ілюстрацыі — дынаміка з’яўлення гарадоў і мястэчак ВКЛ па дзесяцігоддзях у 1381–1654 гадах.
У межах сучасных дзяржаў гарадскія паселішчы ВКЛ размеркаваны наступным чынам: Беларусь — 442 (59,6%), Літва — 252 (34%), Польшча — 37 (5%), Украіна — 5 (0,7%), Расія — 5 (0,7%), Латвія — 1 (0,1%). Пры гэтым даследаванне ахоплівае тэрыторыю ВКЛ у межах 1582 года.
17 нояб., 06:47
Апошнія гады жыцця Яна Чачота: беднасць, хваробы і барацьба за выданне беларускага фальклору
Marian Pacholak апублікаваў у Prace Literackie (2023 г.) тры раней невядомыя лісты Яна Чачота. Ён напісаў іх у Бартніках пасля вяртання з высылкі ў 1844 -1845 гг. і звяртаўся да шляхціча Адольфа Кабылінскага, які жыў па суседстве на Наваградчыне ў Цешаўлі (цяпер Баранавіцкі р-н).
У адным з лістоў філамат паведамляе пры выхад зборніка «Сялянскіх песень з-над Нёмана і Дзвіны»: «Piérwsza xiążeczka w mowie krewickiej, którą nazywamy chłopską». Кніга амаль тры гады праляжала ў друкарні ў Вільні з-за адсутнасці грошай. У сваіх лістах Чачот скрадзіцца на нястачу, просіць знаёмага пазычыць грошы на друк і абяцае ў горшым выпадку расплаціцца асобнікамі. Таксама адзначае: у яго ўжо зношваюцца кашулі. Чачот просіць нагадаць маці Кабылінскага, што тая абяцала пашыць яму новыя.
Таксама Чачот скардзіцца на рэўматычныя болі ў суставах, але працягвае рыхтаваць новыя зборнікі беларускага фальклору. Памёр Чачот у 1847 г.
16 нояб., 06:03
Ці ўдасца абараніць Зямлю ад астэроіда-забойцы?
Еўрапейскі касмічны апарат Hera распачаў дэталёвае даследаванне таго, як змянілася траекторыя руху астэроіда Dimorphos пасля сутыкнення з апаратам NASA Dart у 2022 годзе. Мэта даследавання — распрацоўка спосабаў планетарнай абароны. Hera вывучае астэроід з адлегласці ўсяго 25 - 30 кіламетраў, паведамляюць СМІ.
Чатыры гады таму апарат NASA Dart наўмысна сутыкнуўся з невялікім астэроідам Dimorphos, каб праверыць, ці зможа такі ахоўны манеўр аднойчы дапамагчы выратаваць Зямлю ад астэроіда-забойцы. Раней паведамлялася, што ўдар скараціў перыяд абарачэння Dimorphos вакол астэроіда Didymos. Што яшчэ важней, ён крыху змяніў траекторыю руху астэроіда вакол Сонца.
У наступным месяцы невялікі касмічны апарат Hera памерам з аўтамабіль, запушчаны ў 2024 годзе, наблізіцца да астэроіда яшчэ больш — на адлегласць усяго 20 кіламетраў. Дыяметр Dimorphos ацэньваецца прыкладна ў 151 метр, а дыяметр Didymos складае каля 780 метраў.
15 нояб., 04:27
Як і чаму беларусы ўцякалі з БССР у Польшчу ў 1930-х
Piotr Cichoracki у зборніку «Polacy na Białorusi od Powstania Styczniowego do XXI w. Tom X» прааналізаваў архіўны спіс 348 чалавек, якія з мая 1929 г. да ліпеня 1933 г. нелегальна перайшлі савецка-польскую мяжу і пасяліліся ў Столінскім павеце Палескага ваяводства.
Прычынамі ўцёкаў сялян сталі калектывізацыя (каля 70% выпадкаў), пагроза арыштаў і высылкі (17%), а ў 1933-м — голад і адсутнасць сродкаў да існавання (11%). Большасць паходзіла з памежных раёнаў БССР, перш за ўсё Тураўскага. Уцякалі цэлымі сем'ямі (з дзецьмі і старымі), каля 68% належалі да сямейных груп.
Польскія ўлады ставіліся да ўцекачоў адносна ліберальна. Іх не змяшчалі ў лагеры, звычайна не разлучалі сем'і і нават дазвалялі сяліцца паблізу савецкай мяжы. Уцекачы часта сяліліся за некалькі кіламетраў ад сваіх вёсак, дзе мелі сваякоў і знаёмых. Пераважна яны працавалі ў сельскай і лясной гаспадарцы.
13 нояб., 04:34
Выйшла багата ілюстраванае выданне пра Ружанскі край
Пабачыў свет навуковы зборнік «Ружанскі край: этнаграфічная, фальклорная, архітэктурная і мастацкая спадчына рэгіёна». Выданне багата ілюстравана, значны акцэнт зроблены на публікацыю візуальных крыніц, у тым ліку малюнкаў і фотаздымкаў з фондаў Архіва ІМЭФ НАНБ. Зборнік налічвае 384 старонкі.
Адзін з рэдактараў выдання Сяргей Грунтоў паведаміў у сацсетках: «Унутры новыя знаходкі па ранняй гісторыі Ружан, матэрыял пра ксяндза Варанецкага..., гісторыя крывавага навета 1657 года, матэрыялы па этнаграфіі ружанскіх цыганоў, тэксты пра гісторыю інтэр'ера ружанскай царквы і яе протаіерэя Іаана Наўроцкага, ратаваўшага жыцці ружанцаў пад нямецкай акупацыяй; матэрыялы Брэсцкай экспедыцыі 1948 г. з вёскі Блізкая, аж два артыкулы пра Міхася Забэйду-Суміцкага, тэксты пра вернакулярную фатаграфію з вёскі Навасады, і шмат чаго яшчэ. Таксама надрукавалі поўны спіс жыхароў Ружан на 1895 год».
Нагадаем, што летась пабачыў свет зборнік «Шарашова і Пружанскі край».
11 нояб., 05:46
На Гродзеншчыне знайшлі новы помнік каменнага веку
Аляксандр Гаршкоў у апошнім нумары часопіса «БДУ. Гісторыя» піша пра папярэднія вынікі даследаванняў новай стаянкі старажытных людзей «Белыя рэчкі – 1» (Ваўкавыскі раён). Стаянку аўтар адкрыў вясной 2025 года падчас археалагічнай разведкі ў наваколлях гарадскога пасёлка Рось. Летам таго ж года ў рамках археолага-этнаграфічнай практыкі студэнтаў-гісторыкаў былі праведзены раскопкі. Археолагі сабралі 728 знаходак — пераважна крамянёвыя прылады, іх фрагменты і адходы апрацоўкі каменю.
Частку знаходак даследчык адносіць да позняга палеаліту: людзі маглі знаходзіцца тут ужо 20 - 15 тысяч гадоў таму. З большай упэўненасцю можна казаць пра прысутнасць людзей у перыяд 13 - 10 тысяч гадоў таму.
Месца выкарыстоўвалі і пазнейшыя пакаленні — аж да ранняга жалезнага веку. «Белыя рэчкі – 1» — першы археалагічны помнік у басейне ракі Росі, дзе выяўлены матэрыялы позняга палеаліту ў зафіксаваным геалагічным пласце.
10 нояб., 04:49
Як беларускія перасяленцы ў Сібіры сталі «рускімі»
Елізавета Фёдарава піша ў магістарскай дысертацыі (Падуанскі ўніверсітэт, Італія) пра вёску Вазнясенка. Яна была заснавана ў 1897 г. у Тарскім павеце Табольскай губерні (цяпер – Омская вобласць РФ) перасяленцамі з Віцебскай губерні.
Доўгі час беларускія перасяленцы захоўвалі сваю адметнасць: іх аб'ядноўвалі паходжанне (адрознівалі «віцебскіх» ад «мінскіх», перасяленцаў ад старажылаў), мова («наша гаворка» – паўночна-ўсходні беларускі дыялект), вера (хрысціяне – не татары), сваяцкія сувязі, традыцыі і гаспадарчы ўклад. У 1926 г. Вазнясенка фігуравала як беларуская вёска, а з 1938 г. яе жыхароў запісвалі ўжо «рускімі», хаця істотных змен у складзе сем'яў не адбылося.
Калектывізацыя і Другая сусветная вайна паскорылі разбурэнне беларускай супольнасці, яе прадстаўнікі ўсё часцей уступалі ў шлюбы за межамі супольнасці. Аднак культурныя традыцыі захаваліся – напрыклад, у харчаванні (у тым ліку прыгатаванне дранікаў), праз вырошчванне лёну і канопляў.
09 нояб., 04:38
Пасля 50 гадоў даследаванняў навуковец патлумачыў паведамленні пра лох-нэскую пачвару
Ужо амаль стагоддзе гэты міф бударажыць уяўленне не толькі турыстаў, але і сур'ёзных навукоўцаў – і адзін з іх вырашыў канчаткова ва ўсім разабрацца, піша Bild. У 1973 г. ўраджэнец Англіі, натураліст Адрыян Шайн пераехаў у Шатландыю і заснаваў «Праект Лох-Нэс». Шайн збіраў і аналізаваў звесткі, вывучаў паведамленні відавочцаў. Так ён высветліў, што за паведамленнямі пра пачвару стаялі выключна прыродныя з'явы.
«Многія выпадкі назірання звязаны з хвалямі ад суднаў», – тлумачыць эксперт. Ёсць і іншыя тлумачэнні: птушкі на вадзе могуць ствараць уражанне доўгай шыі. Скалы або ствалы дрэў, якія праз асаблівасці плыняў нібыта плывуць супраць ветру, таксама могуць ствараць уражанне пачвары. Пра іншыя здымкі, на якіх пачвару нібыта відаць больш выразна, навуковец кажа: «Усе яны былі падробкамі».
Тым не менш паведамленні пра сустрэчы з пачварай працягваюць паступаць: афіцыйна зарэгістравана 1165 выпадкаў.
08 нояб., 04:11
Новым помнікам прыроды абвешчаны парк Хмараў з двухсотгадовымі ліпамі
Згодна з рашэннем Мінрайвыканкама «Ландшафтны парк сядзібы Хмараў» аб'яўлены батанічным помнікам прыроды мясцовага значэння. У ягоных межах вызначаны рэжым аховы. Гэта ўнікальнае месца ў аграгарадку Сёмкава Мінскага раёна, дзе гарманічна пераплятаюцца прырода і гісторыя. Тут захаваліся руіны палацава-паркавага ансамбля XVIII стагоддзя і велічныя ліпы-доўгажыхары, узрост якіх складае каля двухсот гадоў, паведамляе НПЦ па біярэсурсах.
Пабудова каменнага палацавага комплекса ў Сёмкаве звязана з асобай апошняга мінскага ваяводы Адама Хмары і пачалася ў 1770-1780-х гадах. Архітэктарам лічыцца італьянец Карла Спампані. На сёння ў сядзібным комплексе захаваўся вялікі паркавы масіў, старыя алеі, руіны палаца, флігелі. Па экалагічнай сцежцы «Сёмкава» праводзяць экскурсіі.
07 нояб., 02:56
Выйшла кніга «Царкоўныя прыходы Нараўляншчыны: гістарычны нарыс»
Аўтар Яўген Кавалёў працаваў над выданнем 15 гадоў і асвятляе падзеі і факты гісторыі царкоўных прыходаў, што знаходзіліся ў населеных пунктах, якія сёння ўваходзяць у склад Нараўлянскага раёна Гомельскай вобласці. Кніга заснавана на архіўных матэрыялах і ўспамінах сучаснікаў.
У выданні (здымак – @akademkniga.minsk) – апісанне знешняга і ўнутранага выгляду цэркваў, іх эканамічнага становішча, асобныя біяграфічныя дадзеныя настаяцеляў прыходаў. Кніга ўтрымлівае шмат ілюстрацый: здымкаў, партрэтаў, карцін.
06 нояб., 05:06
Малавядомае пра «польскую частку» Брэсцкай крэпасці
Aliaksandr Cyargeenka і Marek Więckowski у перадапошнім нумары Geographia Polonica звяртаюць увагу: першапачаткова Брэсцкая крэпасць будавалася Царскай Расіяй у XIX ст. як комплексная сістэма, дзе Цытадэль абыходзілі тры знешнія ўмацаванні: Тэрэспальскае (на захадзе), Валынскае (на поўдні) і Кобрынскае (на поўначы і ўсходзе). Сучасная мяжа па рацэ Заходні Буг праходзіць акурат паміж Цытадэллю і Тэрэспальскім умацаваннем.
На польскім баку для наведвання турыстамі адкрыты толькі два аб'екты («Залы памяці»): парахавы склад у Тэрэспалі і абарончыя казармы ў Кабылянах. Колькасць наведвальнікаў тут значна меншая ў параўнанні з комплексам у Беларусі. Большасць іх складаюць палякі, за імі ідуць турысты з нямецкамоўных краін, а наведвальнікаў з Беларусі і Расіі няшмат.
У Польшчы акцэнт робіцца на абароне крэпасці польскімі войскамі ад нацысцкіх войскаў у верасні 1939 г. Тэрэспальскі пункт таксама ўспрымаецца як месца сутыкнення розных імперый/рэжымаў.
05 нояб., 03:44
Пра асаблівасці складу паліцэйскіх чыноўнікаў у беларускіх губернях у сяр. XIX ст.
Аляксандр Кісялёў піша ў расійскім часопісе «Новае мінулае/The New Past»: большасць паліцэйскіх чыноўнікаў не мела нерухомасці і жыла на дараванне. Пераважная большасць у земскай паліцыі была ўраджэнцамі беларускіх губерняў.
Большасць з іх была дваранамі. Сялян і мяшчан сярод паліцэйскіх чыноўнікаў беларускіх губерняў налічвалася ўсяго 8 чалавек (1,4%). У параўнанні з іншымі губернямі Расійскай імперыі (Еўрапейскай Поўначы, Цэнтра і Урала) сярод іх было значна менш выхадцаў з духавенства.
Яшчэ адной асаблівасцю была абсалютная перавага не праваслаўных, а католікаў (у земскай паліцыі — 75%) — нават нягледзячы на паўстанне 1830–1831 гг. Выключэннем былі кіраўнікі гарадской паліцыі, сярод якіх праваслаўныя мелі невялікую колькасную перавагу. Паліцэйскія чыноўнікі ў асноўным не служылі ў войску і мелі досвед грамадзянскай службы. Іх узровень адукацыі быў адносна нізкім, значная частка абмяжоўвалася хатнім выхаваннем.
04 нояб., 03:26
Выйшла кніга «Могілкі беларусаў Падляшша»
Як паведаміла ў сацсетках аўтарка манаграфіі Вольга Сямашка, выданне з'яўляецца плёнам дзесяці гадоў даследаванняў. У кнізе 700 старонак, каля 400 ілюстрацый і здымкаў, інфармацыя пра больш чым 30 некаропаляў рэгіёна.
Аўтарка праз арнамент, сімволіку надмагілляў і размовы з мясцовымі жыхарамі паспрабавала адшукаць адказ на пытанне: як у прасторы могілак захоўваюцца гісторыя, культура і тоеснасць беларусаў Падляшша. Кніга пабачыла свет у беластоцкім выдавецтве дзякуючы падтрымцы і прыватным ахвяраванням жыхароў Падляшша.
31 окт., 04:11
Пачынаецца намінаванне на прэмію «Бізон Гіґс – 2026»
31 кастрычніка стартуе намінаванне на навуковую прэмію «Бізон Гіґс – 2026». Правілы наступныя: намінаваць беларускага навукоўца мусяць дзве асобы; навуковец можа займацца як акадэмічнаю навукаю, гэтак і грамадзянскаю (прывязка да інстытутаў неабавязковая, важная бачнасць ягонай дзейнасці іншым); дзейнасць навукоўца палягае ў натуральных навуках, навуках аб Зямлі і дакладных дысцыплінах.
Намінаваць можна будзе да 27 лістапада. Падрабязнасці тут. У снежні адбудзецца галасаванне за намінантаў і вызначэнне пераможцы(аў). Таксама працягваецца збор фонду прэміі.
29 окт., 10:35
Выйшла кніга «Цюркізмы ў старабеларускай літаратурна-пісьмовай мове»
Аляксандр Булыка ў сваёй манаграфіі ўпершыню правёў комплекснае даследаванне ўсіх слоў цюркскага паходжання ў беларускай мове XIV–XVIII стст. Раскрыты іх семантычны аб’ём, вызначаны храналогія, шляхі і спосабы іх пранікнення ў беларускую мову. Ахарактарызавана іх словаўтваральная актыўнасць, паказана прадстаўленасць у помніках старабеларускай пісьменнасці розных жанраў.
У кнізе 206 старонак. Выданне адрасавана як спецыялістам, так і ўсім, хто цікавіцца гісторыяй беларускай мовы.
28 окт., 09:48
Сонечнае зацьменне дапамагло ў 1654-м выйграць бітву пал Шкловам?
Наталля Сліж піша ў апошнім нумары італьянскага часопіса Galilæana: інфармацыя пра сонечнае зацьменне, якое чакалася 12 жніўня 1654 г., выклікала шырокія дыскусіі і апакаліптычны страх у Еўропе, у тым ліку ў ВКЛ. Духавенства імкнулася супакоіць насельніцтва. У Вільні ў друкарні Акадэміі езуітаў выйшла выданне з крытыкай памылак астралагічных прадказанняў.
Януш Радзівіл у адным з лістоў пісаў, што шляхта занадта моцна прыслухоўвалася да астролагаў. Падзеі 1654 г. супалі з пачаткам разбуральнай вайны паміж Маскоўскай дзяржавай і Рэччу Паспалітай, 12 жніўня адбылася бітва пад Шкловам.
Магчыма, Януш Радзівіл спецыяльна выбраў гэтую дату для бітвы, каб яна супала з сонечным зацьменнем (на тэрыторыі Беларусі зацьменне не было поўным, але месяц закрыў значную частку сонечнага дыска). У выніку войска ВКЛ на чале з ім атрымала перамогу. Зацьменне магло ўплываць на ход бітвы праз умовы бачнасці і псіхалагічны эфект – як знак Божага ўмяшання.
27 окт., 09:32
Як зімняя дарога ў Рыгу стала паратункам для сялян Віцебшчыны
Аляксандр Ерашэвіч піша ў зборніку «Сельская гаспадарка скрозь прызму навуковых даследаванняў» (2025 г.): з беларускага краю ў Рыгу ў 1810-х–1850-х гг. экспартавалася да 50% агульнага аб’ёму льну ў гэты порт. На вывазе льну спецыялізавалася Віцебская губерня.
У маладаходным у параўнанні з іншымі беларускімі губернямі рэгіёне землеўладальнікі патрабавалі ад сялян не выплат аброкаў грашыма, а ўнёскам тавараным льном. Ён быў галоўным прадметам знешняга гандлю Віцебскай губерні.
Санная дарога зімой у Рыгу была для сялян галоўнай крыніцай аплаты дзяржаўных падаткаў і падтрымкі дабрабыту. За лён у Рызе атрымлівалі грошы і куплялі соль. Селянін ў пачатку 1850-х гг. за прывезеныя 5–6 пудоў льну ў Рыгу закупляў там 8 пудоў солі і меў 4 цалковых (сярэбраных рублёў). Аднак да 1850-х гг. цэны на лён і пяньку на замежных рынках упалі ў сувязі з канкурэнцыяй таннага індыйскага канатніка і замяшчэннем баваўляльна-папяровых тканін палатнянымі.
26 окт., 06:22
Пра ролю Зінкявічуса ў даследаваннях прысутнасці балтаў на тэрыторыі Беларусі
Віктар Корбут у зборніку «Kalba buvo jo gyvenimas», прысвечаным стагоддзю з дня нараджэння Зігмаса Зінкявічуса (1925–2018), вядомага літоўскага мовазнаўца XX ст., піша пра свае кантакты з ім. Корбут падкрэслівае значэнне кнігі «Rytų Lietuva praeityje ir dabar» («Усходняя Літва ў мінулым і сучаснасці», 1996 г.), у якой былі прадстаўлены малавядомыя факты пра прысутнасць балтаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі.
Частка іх нашчадкаў з цягам часу перайшла на беларускія гаворкі. Даследаванні паходжання геаграфічных назваў, асабістых імёнаў і прозвішчаў дапамагаюць рэканструяваць гістарычныя сувязі паміж народамі. Прыводзіцца ў прыклад наваколле вёскі Гервяты ў Астравецкім раёне.
Корбут лічыць, што кнігу Зінкявічуса пра Усходнюю Літву варта было б выдаць па-беларуску. Ён звяртае ўвагу на недахоп падтрымкі з боку дзяржаўных устаноў Літвы ў прасоўванні даследаванняў агульнай гісторыі Літвы і Беларусі ў беларускай грамадскай прасторы.
25 окт., 06:43
Першае забойства дзідай у гісторыі? Сярод неандэртальцаў магло быць больш гвалту, чым лічылася раней
Археолагі аднавілі карціну верагоднага забойства, якое адбылося 75 тысяч гадоў таму. Прычынай смерці неандэртальца, які жыў на тэрыторыі сучаснага Ірака, быў удар завостранай драўлянай дзідай, піша BBC. На лапатцы выявілі адтуліну дыяметрам 15 мм (на здымку). Смяротны ўдар быў нанесены спераду.
Гэтыя высновы археолагаў – яшчэ адно сведчанне, што сярод неандэртальцаў (старажытных людзей, якія вымерлі 40 тыс. гадоў таму, перыяд іх існавання часткова супаў па часе з Homo sapiens) было больш гвалту, чым лічылася раней.
На працягу многіх дзесяцігоддзяў лічылася, што арганізаваныя войны пачаліся толькі з развіццём сельскай гаспадаркі, калі людзі сталі змагацца за зямлю, жывёлу і запасы харчавання. Цяпер галоўнае пытанне заключаецца ў тым, наколькі такі гвалт быў распаўсюджаны задоўга да сельскагаспадарчай рэвалюцыі.
22 окт., 04:59
Выйшла кніга «500 год на берагах Дзвіны. Габрэі Полацка»
У новай кнізе рэдактара часопіса «Мішпоха» Аркадзя Шульмана «500 год на берагах Дзвіны. Габрэі Полацка» сабраны дакументы і фатаграфіі, якія нідзе раней не публікаваліся, успаміны людзей, якія нарадзіліся ў Полацку і пражылі дзесяцігоддзі жыцця.
Кніга разлічана на шырокае кола чытачоў. Матэрыялы для выдання збіраліся амаль трыццаць год. Па словах аўтара, «кніга не прэтэндуе на тое, каб лічыцца гісторыяй габрэяў Полацка, хутчэй, гэта нататкі розных гадоў». Выданне таксама даступна ў фармаце pdf.
21 окт., 05:00
