هفت جوش

منطق اخلاقی و اخلاق منطقی عبدالرسول عمادی دیروز در جریان پیاده روی خانوادگی خاطره ای را از دوران کودکی ام تعریف کردم. در ده سال آول زندگی ما که در روستا می گذشت و در آن همزیستی مسالمت آمیزی میان آدمی و بز و گوسفند و گاو و الاغ و سگ و مرغ و خروس در جریان بود سگی داشتیم که پیر شده بود و از انجام وظیفه نگهبانی ناتوان و طبع پیری و ناتوانی با حیله گری و آب زیرکاهی هم توام شده بود و سگ به جای این که چون ایام جوانی اش مشفق مرغ و خروس و سایر شهروندان آن حیاط درندشت باشد به عادت زشت تخم مرغ دزدی افتاده بود و چون محل های تخم گذاری مرغان را می دانست وقتی مرغی تخم.می کرد و صدای درد ناشی از خروج تخم را به گوش می شنید می رفت و تخم مرغ تازه و گرم را می خورد. مادرم با مشاهده این وضع و این که این سگ دیگر آن سگ سابق نیست عدمش را از وجودش بهتر تشخیص داد و یک‌تومان پول داد به کسی که خانه را از شرش خلاص کند و او هم دست و پای سگ را که بولو نام داشت بست و در رودخانه رهایش کرد تا با جریان آب به هر کجا که سرنوشتش اقتضا می کند برود. من که کودکی شش هفت ساله بودم و ناظر این‌ماجرا، نگاهم به نگاه‌های آشنا و ملتمس سگ که بر سطح آب می رفت تلاقی می کرد و برایش می گریستم. بیان این خاطره همراهان را برانگیخت تا اعتراض کنند که این چه قساوت قلبی بوده که اعمال شده است و چرا با این بیچاره چنین کردید یا چنین کردند؟ من از همان کودکی به این‌کار فکر کرده بودم. هم منطق کار مادرم را در می یافتم که می خواست یک حوری از شر این سگ بی فایده و بلکه مضر رهایی یابد و هم دلم به حال سگ‌ می سوخت که تکلیفش بالاخره چه می شود و با این جریان آب به کجا می رود؟ اگر چه مرگ‌ او را به چشم نمی دیدم ولی بالاخره با این دست و پای بسته عاقبتی جز مرگ در چند قدمی اش نبود. سگ‌ رفت و خانواده از دست دزدی و حیله پردازی او راحت شد. برخورد با او هم ظاهرا برخورد سخت و خشنی نبود و به دست آب سپرده شده بود و آب هم که نرم است! اما حالا از پس این سال های از پنجاه گذشته این سوال همچنان قابل طرح است که با چنین موجودی چه باید کرد و چه میشه کرد؟ در اینجا دو دیدگاه را در این باره با هم‌مقایسه می کنم که یکی را منطق اخلاقی می نامم و دیگری را اخلاق منطقی. یک. منطق اخلاقی درست است که بولو پیر شده بود و دیگر سودی نداشت و ضررش بر منفعتش می چربید، دیگر وظیفه نگهبانی را به انجام نمی رساند و اگر روباه یا گرگی به حیاط خانه راه می یافت قدرت و جرات پارس کردنی هم‌نداشت اما به حرمت سال های جوانی اش و خدماتی که‌کرده بود باید مورد مراقبت قرار می گرفت و ایام تقاعد و بازنشستگی ای برایش منظور و جا و غذایی متناسب برایش در نظر گرفته می شد تا بالاخره در اثر غلبه کهولت به مرگ طبیعی دار فانی را وداع می کرد. چه اشکالی داشت که حالا که نگهبانی نمی کرد سگ جواتی وظیفه نگهبانی را عهده دار می شد و برای این که بولو نتواند به حیله تخم‌مرغ ها را بدزدد گردن بندی به گردنش انداخته می شد و در گوشه ای به بند کشیده می شد و آب و نانی می خورد و روزگار می گذرانید. این گونه تلقی را منطق اخلاقی می نامم که مبنای محاسباتش صرفا سود و زیان مادی نیست و در آن‌ملاحظات حیوان دوستانه هم لحاظ می شود. طبیعتا سگ‌پیر با گری و بیماری هم دست به گریبان می شد که باید آنها را هم در این‌ملاحظه تحمل کرد. ب. اخلاق منطقی در این تلقی نگهداشت چنین‌ موجود بی فایده و بلکه‌مضری یک سره اشتباه است. سگ برای نگهبانی از خانه بوده و اکنون که این‌تقش از او زایل شده نگه داشتنش بی معنی است و مخصوصا این که دزد و غیر قابل اعتماد هم شده است. این منطق که مبنایش محاسبه هزینه و فایده است هیچ جایی برای تداوم‌ حضور این سگ در مناسبات حیاط قائل نیست. سگ ابزار تامین امنیت خانه بوده و اکنون مانند چماق شکسته ای است که باید هیزم تنور شود. این منطق البته فرقی میان جماد و حیوان قائل نیست و اگر پذیرفته شود آنگاه قابل تعمیم به انسان نیز که‌گونه ای حیوان است خواهد بود و نگاه ابزاری به انسان نیز می تواند یکسره علوم انسانی را به علوم تجربی تنزل دهد. در نطر گرفتن حقوقی برای حیوانات می تواند ضامن حفظ حقوق آدمی نیز باشد. التزام نظری و عملی به هر یک‌از این دو نگاه تفکیکی بنیادین میان ما آدمیان ایجاد می کند. @haftjoosh