هوامل و شوامل

... این کتاب برای کسانی نوشته شده است که با روحیه‌ای که کتاب در آن نگاشته شده، همدلی دارند. به باور من، این روحیه، همان روحیه جریانِ اصلیِ تمدنِ اروپا و آمریکا نیست. روحیه این تمدن خود را در صنعت، معماری و موسیقیِ عصرِ ما، و در فاشیسم و سوسیالیسمِ آن نمایان می‌سازد، و برای مؤلف بیگانه‌خو و ناخوشایند است. این یک داوریِ ارزشی نیست. البته درست است که او آنچه را امروزه به عنوان معماری پذیرفته می‌شود، معماری تلقی نمی‌کند، یا آنکه با بدگمانیِ تمام (البته بی‌آنکه زبانِ آن را بفهمد) به آنچه موسیقی مدرن نامیده می‌شود نزدیک نمی‌گردد؛ اما با این همه، ناپدید شدنِ هنرها، داوریِ تحقیرآمیز درباره انسان‌هایی را که این تمدن را می‌سازند توجیه نمی‌کند. زیرا در زمانه‌هایی این‌چنینی، شخصیت‌های اصیل و نیرومند به‌سادگی هنرها را کنار می‌گذارند و به امور دیگر روی می‌آورند و ارزشِ انسانِ فردی به‌گونه‌ای مجالِ بروز می‌یابد. مسلماً نه به آن شیوه‌ای که در دورانِ یک فرهنگِ والا رخ می‌داد. یک فرهنگ مانند سازمانِ بزرگی است که به هر یک از اعضای خود جایگاهی اختصاص می‌دهد که در آن می‌تواند با روحِ کلِ مجموعه به کار بپردازد؛ و کاملاً عادلانه است که قدرتِ او با سهمی سنجیده شود که موفق می‌گردد در کلِ این تشکیلات ادا کند. اما در مقابل، در عصری فاقدِ فرهنگ، نیروها تکه‌پاره می‌شوند و قدرتِ یک انسانِ فردی در چیرگی بر نیروهای مخالف و مقاومت‌های اصطکاکی به مصرف می‌رسد؛ این قدرت در مسافتی که او می‌پیماید خود را نشان نمی‌دهد، بلکه شاید تنها در حرارتی نمایان شود که در چیرگی بر اصطکاک تولید می‌کند. با این حال، انرژی همچنان انرژی است و حتی اگر منظره‌ای که عصر ما پیش چشممان می‌گذارد، نه شکل‌گیریِ یک اثر بزرگِ فرهنگی -با مشارکتِ بهترین مردمان در همان هدفِ بزرگِ واحد- بلکه بیشتر منظره‌یِ نه‌چندان‌چشمگیرِ جماعتی باشد که بهترین اعضای آن برای اهدافی صرفاً خصوصی کار می‌کنند، باز هم نباید فراموش کنیم که آنچه اهمیت دارد، این منظره نیست. بنابراین درمی‌یابم که ناپدید شدنِ یک فرهنگ به معنای ناپدید شدنِ ارزشِ انسانی نیست، بلکه صرفاً به معنای ناپدید شدنِ ابزارهای خاصی برای بیانِ این ارزش است؛ با این حال، این واقعیت به قوت خود باقی است که من هیچ همدلی‌ای با جریانِ تمدنِ اروپایی ندارم و اهداف آن را، اگر اصلاً هدفی داشته باشد، درک نمی‌کنم. بنابراین من واقعاً برای دوستانی می‌نویسم که در گوشه‌وکنارِ این کره خاکی پراکنده‌اند. برای من کاملاً لااقتضا است که دانشمندِ نمونه‌وار غربی، کارِ مرا بفهمد یا ارج بنهد، چرا که او در هر حال روحیه‌ای را که با آن می‌نویسم درک نخواهد کرد. تمدنِ ما با واژه «پیشرفت» (progress) متمایز می‌شود. پیشرفت، صورت و فرمِ این تمدن است، نه اینکه پیشرفت کردن یکی از ویژگی‌های آن باشد. این تمدن نوعاً در حال «بنا کردن» است. به بنا کردنِ ساختاری هرچه پیچیده‌تر مشغول است. و حتی وضوح و روشنی نیز تنها به عنوان وسیله‌ای برای رسیدن به این هدف جستجو می‌شود، نه به عنوان هدفی در خود. اما در مقابل، برای من، وضوح و شفافیت ارزش‌هایی فی‌نفسه‌اند. من چندان در پیِ بنا کردنِ یک ساختمان نیستم، بلکه بیشتر در پیِ داشتنِ دیدگاهی شفاف به شالوده‌های ساختمان‌هایِ ممکن هستم. بنابراین من همان هدفی را نشانه نمی‌گیرم که دانشمندان در پی آن‌اند و شیوه تفکرِ من با آنان متفاوت است. هر یک از جملاتی که می‌نویسم در تلاش است تا کلِ مطلب را بیان کند، یعنی همان مطلب را بارها و بارها بگوید؛ گویی همه این جملات صرفاً نماهایی از یک اُبژه‌ی واحد هستند که از زوایای گوناگون دیده شده‌اند.

پیش‌نویسی از پیش‌گفتار ویتگنشتاین بر Philosopical Remarks، از یادداشت‌ها و نوشته‌های پراکنده‌ی او در دهه‌ی 1930، در: Ludwig Wittgenstein, Culture and Value, G.H. von Wright (ed.), 1980. #فلسفیات #ویتگنشتاین @m_stigmata