هوامل و شوامل

طرحی کلی از «الاهیات اخلاقی قرآن»: جهان به‌سان یک «سالن امتحان الاهی»

سخن را با ارائه‌ی طرح‌واره‌ای اجمالی از چیزی آغاز می‌کنم که آن را چارچوب اخلاقیِ بنیادینِ قرآن می‌دانم؛ چارچوبی که میان متون مکی و مدنی مشترک است. در تبیینِ این چارچوب، من اهمیتی بدیهی برای این مفهوم قائل می‌شوم که آفرینش جهان از سوی خداوند در خدمت هدف بنیادینِ «آزمودنِ» عاملان اخلاقی است؛ همان‌گونه که در چندین آیه (مانند آیات ۷ سوره‌ی هود و ۲ سوره‌ی ملک) به‌صراحت بیان شده است. ایده‌ی اینکه آفرینش الهی یاری‌رسانِ هدفِ غاییِ او در آزمون اخلاقی است، در واقع در سرتاسر قرآن جریان دارد و پژواک آن به‌خوبی در دوره‌ی مدنی نیز شنیده می‌شود (آیات ۱۹۱ سوره‌ی آل‌عمران و ۴۸ سوره‌ی مائده). بنابراین، کیهان محیطی است که خداوند عاملان اخلاقی را در آن قرار داده است تا آنان را در معرضِ ارزیابیِ موشکافانه‌ای از عملکرد اخلاقیِ فردی‌شان قرار دهد. بر پایه‌ی همین کارنامه‌ی اخلاقیِ فردی است که این عاملان در نهایت در آخرت مجازات شده یا پاداش می‌گیرند. این امر در نهایت به وضعیتی ابدی منتهی می‌شود؛ وضعیتی که یا وصالِ مسرت‌بخش با خداوند است، و یا در نقطه‌ی مقابل، شکنجه‌ای عذاب‌آور و هجران و جدایی از اوست. بدین ترتیب، می‌توان کیهانِ قرآنی را نوعی سالن امتحان در نظر گرفت که سوژه‌های اخلاقی را با مسائل و چالش‌های گوناگونی مواجه می‌سازد؛ چالش‌هایی که آن‌ها می‌توانند پاسخی درست یا نادرست به آن‌ها بدهند. [...] به عنوانِ تکمله‌ای فلسفی-الهیاتی بر مباحث پیشین، طرح دو نکته‌ی دیگر می‌تواند سودمند باشد. نخست آنکه، علی‌رغم تأکید مکرر قرآن بر قادرِ مطلق بودنِ خداوند، به باور من متن مقدس اسلامی را در مجموع می‌توان پذیرای چیزی دانست که فیلسوفان آن را «آزادیِ بی‌تفاوتی» (یا همان آزادی انتخاب میان بدیل‌ها) می‌نامند. این بدان معناست که قرآن برای انسان‌ها (و نیز جنیان) تواناییِ واقعی برای انتخاب میان مسیرهایِ عملیِ متفاوت قائل است: گناهکاران در اصل می‌توانستند نیکوکارانه عمل کنند (هرچند شاید گناهکارانِ لجوج در مقطعی امکان توبه را از دست بدهند) و نیکوکاران نیز در اصل می‌توانستند گناه کنند. دوم آنکه، من بر این باورم که مفهومِ قرآنیِ آزمون اخلاقی، مستلزمِ عدم‌تعینِ معرفت‌شناختیِ کنش‌های آینده‌ی انسان است. [...] تأکیدات قرآن بر قادر مطلق بودنِ خداوند نباید چنین پنداشته شود که مستلزمِ علمِ پیشینِ [تعین‌بخش] خداوند به هر کاری است که عاملان انسانی در آینده انجام خواهند داد. در اندیشیدن به جهان به مثابه‌ی یک سالن امتحانِ الهی، باید در نظر داشت که قرآن بی‌هیچ ابهامی بر این موضع پافشاری می‌کند: زیستگاهِ کیهانی که انسان‌ها در آن قرار گرفته‌اند، نه‌تنها آزمون‌های اخلاقی را برای آن‌ها فراهم می‌آورد، بلکه منابع قابل‌توجهی را نیز برای رویارویی با چالش‌های اخلاقیِ پیشِ رو در اختیارشان می‌گذارد. این امر از خلالِ گفتمانِ گسترده‌ی قرآن درباره‌ی انبوهِ «نشانه‌ها» یا آیات (آيَات) که ادعا می‌کند سراسرِ جهان طبیعی را آکنده ساخته‌اند، برجسته می‌شود. قرآن با برجسته ساختنِ پدیده‌های طبیعیِ گوناگونی همچون باران و گیاهان، یا حتی وجود رودها و کوه‌ها، دغدغه‌ی اثبات این موضوع را دارد که جهان به‌گونه‌ای طراحی شده است تا شکوفایی انسان را ممکن سازد. [... در تصویر قرآن،] کیهان به‌گونه‌ای نیز سامان یافته است تا انسان‌ها را قادر سازد این واقعیت را ادراک کنند و به برخی استنتاج‌های بنیادینِ الهیاتی دعوت شوند. این استنتاج‌ها عبارت‌اند از: اینکه جهان آفریننده‌ای دارد که در غایتِ حکمت و قدرت است؛ کسی که مطالبات اخلاقیِ خاصی از انسان‌ها دارد؛ و از این رو، هم انگیزه دارد تا آنان را بر اساس عملکرد اخلاقی‌شان پاداش و کیفر دهد، و هم قادر است تا آنان را پس از مرگ برانگیزاند تا دقیقاً با چنین حسابرسی و منزلگاهی مواجه شوند. اما در خصوصِ نقش وحی در درونِ این «الهیاتِ طبیعیِ» تمام‌عیار، وحی در غالبِ موارد با این هدف معرفی می‌شود که بصیرت‌های الهیاتیِ نقش‌بسته بر پهنه‌ی کیهان را به انسان‌ها «یادآوری» (ذ-ک-ر) کند و توجه آنان را به این بصیرت‌ها جلب نماید. در مجموع، قرآن هیچ زمینه‌ای برای این فرض فراهم نمی‌کند که انتظار از انسان‌ها برای تعقل در نشانه‌های خداوند و شکرگزاری در برابر آفریننده‌شان تنها از لحظه‌ای بر آنان واجب می‌گردد که پیامبر یا رسولی الهی با آنان روبه‌رو شده باشد.

نیکلای ساینای، "جایگاه شریعت الاهی در الاهیاتِ اخلاقیِ قرآن"؛ Nicolai Sinai, "The Place of Divine Law in the Qurʾan’s Moral Theology", in Regulative Verses of the Qurʾan: From Historical Trends to Contemporary Trajectories, 2026. #اسلامیات @m_stigmata