𝐋𝐚𝐩𝐮𝐭𝐚 // اتاق شمارهٔ ۶

کمی درباب محمدرضاشاه و مسئله برخورد خشن با انقلابیون ۵۷: به گفته سالیوان، سفیر وقت آمریکا در ایران، شاه به دلایل «سلطنتی» از نیروی نامحدود برای متوقف کردن انقلاب استفاده نکرد. شاه با این باور که حدود شش سال دیگر زنده خواهد ماند، «بارها» به سالیوان گفت که «تا زمانی که زنده است می‌تواند مخالفانش را سرکوب کند، اما می‌ترسد که انقلاب در مقابل پسرش که جانشین او خواهد شد، سر خم کند.» سالیوان گفت وقتی کاخ سفید به صدور بیانیه‌هایی در حمایت از او ادامه داد، «حتی شاه هم از این کار خجالت کشید و از من خواست جلوی آنها را بگیرم.» سالیوان از قول شاه - «مردی مردد و تا حدودی خجالتی» - نقل کرد: «این باعث می‌شود من مثل یک عروسک خیمه‌شب‌بازی به نظر برسم.» منبع همچنین طبق این منبع خود محمدرضاشاه انقلاب حدود ۱۵ ماه پس از انقلاب و استقرارش در مصر گفته: بزرگترین اشتباه من گوش دادن به آمریکایی‌ها و بریتانیایی‌ها در مورد مشکلات داخلی‌مان بود... با نگاهی به گذشته، [توصیه اشتباه] آزاد کردن همه تروریست‌ها از زندان و رها کردن آنها بود، که به آنها این امکان را می‌داد که رهبری گروه آتش‌افروزان و تروریست‌ها را بر عهده بگیرند. و همیشه سعی می‌کردم دولت را تضعیف کنم یا حداقل اجازه دهم که در برابر فشار غارتگران و آتش‌افروزان تسلیم شود، یعنی به دولت اجازه می‌دادم که سیاست تسلیم شدن در برابر این راهزنان را دنبال کند. و همچنین گفته: هایزر مانع از آن شد که ارتش قانون اساسی را حفظ کند. و ارتش تسلیم این مرد مسخره، بازرگان، شد که فقط یک عروسک خیمه‌شب‌بازی انگلیسی-آمریکایی بود. این قسمتش هم مهمه: او گفت توصیه‌های ایالات متحده که از طریق سفیر ویلیام سالیوان منتقل می‌شد، او را متقاعد کرد که در آخرین لحظه، سیاست تلاش برای «یافتن راه‌حلی برای به قدرت رساندن مخالفان» را دنبال کند. این حتی سیاست خود من هم بود. حالا می‌توانم ببینم که این اشتباه بود. من تصمیم گرفتم خونریزی نکنم. او گفت در عوض باید به دولت نظامی که در ماه نوامبر تشکیل داد، دستور می‌داد تا «قانون و نظم را برقرار کند.» شاه در مواجهه با اعتراضات گسترده مردم، اولین واکنشش تردید و ضعف جسمی و روانی بود. قطعاً یکی از علت‌های عدم سرکوب خونین (البته کشته شدن چندصد نفر همچین هم عدم سرکوب خونین نیست!) انقلابیون همین بیماری جسمی و ضعف روانی شاه بود. شاه در خودش توانایی حفظ قدرت با مشت آهنین رو نمی‌دید و طبق گفته‌های خودش، دنبال حمایت سفت و سخت آمریکا از این رویکرد بود. وقتی از طرف برژنیسکی مشاور امنیت ملی، چراغ سبز برای اقدام سخت نظامی می‌گرفت، دنبال تایید رسمیِ این حمایت از سفیر می‌رفت که همیشه با جواب سالیوان ناامید میشد. و دیگر این که طبق نقل سالیوان شاه بارها گفته که می‌تونه تا زمان مرگش مردم رو سرکوب کنه اما نگران کارکرد بلندمدت رویکرد خشن بود و نمی‌خواست مملکتی با چنین شکاف عمیقی بین دولت و ملت برای جانشینش به ارث بذاره. اما با تمام این‌ها بعدها از نرمش خودش پشیپان شده و مشخصاً گفته باید حتی بدون حمایت آمریکا، حکومت رو حفظ می‌کرد. با توجه به این مسائل، اسطوره‌ی مهربان و پدری دلسوز که دلش نیومد مردمش رو سرکوب کنه فرومی‌ریزه. شاه فقط مردی مصلحت‌اندیشِ بیمارِ سردرگمی بود که در اون لحظه توانایی تصمیم‌گیری نداشت و در انتظارِ تصمیم‌گیری توسط دیگرانی مثل آمریکا بود، نه پدری دلسوز که تحمل سیلی زدن به گوش فرزندش رو نداشته باشه. اتفاقا سرکوب مثلا ۱۵ خرداد نشون میده جایی که در سرکوب خونین کارکردی می‌دید، دریغ نمی‌کرد. در نهایت لازمه بگم برای مخاطب عاقل نیازی به یادآوری نیست که در این متن نه مقایسه‌ای بین شاه و جمهوری اسلامی رخ داد، نه سرکوب‌گری شاه به جمهوری اسلامی تشبیه شد، و نه کسی از جمهوری اسلامی دفاع کرد.