املا Имла

Равил Заһидуллин. Дәрвишләр. 19 нчы гасырның беренче яртысы хукандлы тарихчысы Мөхәммәд Хәкимхан фарсы телендә язылган "Мөнтәхәбет-тәварих" исемле хезмәтендә үз заманындагы Болгар турында болай дип яза:

Кыскасы, [милади 1428-1468 нче елларда тәхет биләгән Әбелхәер хан] кырык ел чамасы Болгар сәрхәдденә (=чигенә) кадәр - ки [Болгар шәһәре] Казан шәһәреннән ун фәрсәх(*) көньяктарак хәрабә хәлендә ятадыр; фәкыйрегез 1230 елда (ягъни милади 1815 елда) ул вилаятькә барып җиткән идем - Дәшт-е Кыпчакта һәм Харәземнең иң ерак чикләренә кадәр Төркестан җирләрендә тыныч күңел белән хөкем сөргән.

(*)Милади 18-19 нчы гасырларда Урта Азиядә бер фәрсәх 9,5 км тәшкил иткән.

۱۹نچی عصرننک برنچی یارتیسی خوقندلی مؤرّخی محمد حکیمخان فارسی تلنده یازلغان «منتخب التواریخ» اسملی خدمتنده اوز زماننده‌غی بلغار شهری طورنده بولای دیب یازه:

القصّه، [میلادی ۱۴۲۸-۱۴۶۸نچی یللرده تخت بیلاگان ابو الخیر خان] قرق یل چامه‌سی بلغار سرحدّینه قدر - که [بلغار شهری] قزان شهرندن اون فرسخ(*) جنوب طرفنده‌‌راق خرابه حالنده یاتادر؛ فقیرکز سنهٔ ۱۲۳۰ ده (یعنی میلادی سنهٔ ۱۸۱۵ ده) اول ولایتکه باروب ییتکان ایدم - دشت قپچاقده هم خوارزم‌ننک اینک یراق چیکلرینه قدر ترکستان ییرلرنده طنچ کونکول بلان حکم سورگان.

(*)میلادی ۱۸-۱۹نچی عصرلرده اورتا آسیاده بر فرسخ ۹.۵ کیلومتر چامه‌سی تشکیل ایتکان.

مدح بلغار محمد علی چقری منه شهر قزاندن کوب مقدم شهر بلغار خوب دار الاسلام ایدی محبوب مگر تقی خراب سازدور لطیف جایده بولوب معمور لطیف حاللر تابوبدر اول که مسجدلر ایتوب محصول مگر تقی خراب سازدور دخی آنده کتاب قرآن اوقو-یازو - باری بولغان تمام دین آثاری تولغان دار الاسلام اشن سازدور لئیملردن لئیم تقی کیم اول آقساق تیمور بغی مسلمان هدمنه سعی بولوب شهری خراب سازدور مبارک شهر بلغارغه کیلوب یتکان تولوب نارغه قیلوب کوب تحقیر آیلرغه ظلملقنی عیان سازدور عادیلر هر طرفدین کوب قلچ ملتوق ایله کوب توب قلعه‌غه یاغدروب آتوب واتوب شهری تلف سازدور لئیملرننک یوزی قاره نیچوک توبقه قولی باره آتارغه شهر بلغاره نیچه ابرار مقام سازدور ینه بلغارغه کوب اخیار قاراب تورغانده یغلاب زار نه یوز برله قاراب خونخوار نه قول برله قوام سازدور چون اول شیطان اشن اتمام ایتوب قیلغان سرورین تام که قورقوب شرّی‌دن هر عام بناچار احترام سازدور قاراب یاتقان قارشی ییرده خلقنی قویماغان بر ده سوروب قویغان یراق ییرگه مقامی چون حرام سازدور رجالینی قیروب صالمش خاتونلرین اسیر آلمش تمام بلغار یانوب قالمش ایمان اهلی فغان سازدور شو دم بلغار کوروب حسرت تارالوب هم قیلوب هجرت نه محنت کوردی، نه عبرت ایمان اهلی همان سازدور Мәдхе Болгар Мөхәммәдгали Чокрый Менә шәһре Казаннан күп Мокаддәм шәһре Болгар хуп Дарел-ислам иде мәхбүб, Мәгәр, тәкый, харап саздыр... Латыйф җайда булып мәгъмүр Латыйф хәлләр табыптыр ул, Ки мәсҗедләр итеп мәхсул. Мәгәр тәкый хараб саздыр... Дәхи анда китап-Коръән, Уку-язу — бары булган. Тәмам дин асаре тулган, Дарел-ислам эшен саздыр... Ләимнәрдән ләим тәкый, Кем ул Аксак Тимер багый. Мөселман һәдменә сәгый Булып шәһри харап саздыр... Мөбарәк шәһр-е Болгарга Килеп җиткән, тулып нарга, Кылып күп тәхкыйр айларга Золымлыкны гаян саздыр... Гадиләр һәр тарафдин күп Кылыч, мылтык илә күп туп Калага ягдырып атуп — Ватуп шәһри тәләф саздыр... Ләимнәрнең йөзе кара, Ничек тупка кулы бара Атарга шәһре Болгара, Ничә әбрар мәкам саздыр?! Янә Болгарда күп әхъяр Карап торганда егълап зар, Нә йөз берлә карап хунхар, Нә кул берлә кыйвам саздыр?! Чөн ул шайтан эшен итмам Итеп кылган сөрүрен там, Ки куркып шәрредән һәр гам Биначар ихтирам саздыр... Карап яткан каршы җирдә, Халыкны куймаган бер дә. Сөреп куйган ерак җиргә. Мәкаме чөн хәрам саздыр... Риҗалене кырып салмыш, Хатынларын әсир алмыш, Тәмам Болгар янып калмыш, Иман әһле фиган саздыр... Шу дәм Болгар күреп хәсрәт, Таралып һәм кылып һиҗрәт. Нә михнәт күрде, нә гыйбрәт. Иман әһле һаман саздыр... #منابع

Борынгы шигъри сәнгатебезнең онытылган үзенчәлекләре:

Мухаммад-ʻАли Чукри уделял пристальное внимание технической стороне поэзии. Языки мусульманских тюркских народов в большинстве своём не имеют долгих гласных, поэтому доведённая до совершенства арабскими и персидскими поэтами ритмическая система ‘аруд (عروض), построенная на чередовании долгих и кратких слогов, была приспособлена к тюркским языкам за счёт создания сложной системы приравниваний: открытые слоги считаются краткими, закрытые – долгими, арабские и персидские заимствования сохраняют исконную долготу и краткость. Мастерство поэта включало в себя, в том числе умение создавать соответствующие нормам ‘аруда и одновременно звучащие живо строки и требовало не только таланта, но и изощрённых расчётов. Мухаммад-ʻАли Чукри владел этой техникой достаточно хорошо, его стихи можно прочитать без запинок. Классическая арабская, персидская и ориентирующаяся на них тюркская поэзия базируется на строгих формах строфы с чётко определёнными схемами рифмовки. Мухаммад-ʻАли Чукри и здесь достиг большого мастерства. Его излюбленными приёмами было создание касыд, в которых рифмовались не только концы бейтов, но и четверти внутри них, то есть получалась касыда, каждый бейт которой представлял строфу мурабба‘. Поверх филигранно сложной рифмовки ложился тауших – актростих. Именно так написан opus magnum поэта – агиографический справочник «Знамёна предводителя». Начальные строки бейтов в поэмах Мухаммада-ʻАли Чукри обычно представляют собой его подпись, имя того, кому посвящено произведение или содержат важные даты, зашифрованные в численных значениях букв.

Зайцев И.В. «Мы дадим прочесть тебе, и ты не забудешь!» (Коран, 87: 6). Рассказ о казанском хане и ловком везире // Золотоордынское обозрение. 2023. Т. 11, № 4. С. 840.

Кушма сүзләр мәсьәләсе Классик татар имласында кушма сүзләр юк. Гамәлдәге имлада кушма сүзне оештырган һәр ике сүз аерым-аерым языла, димәк тезмә сүзне тәшкил итә: ایشک آلدی   ишегалды آل یابقچ   алъяпкыч یول باصار   юлбасар اورن باصار урынбасар صو صاقلاغچ   сусаклагыч صو اوتکارگچ  суүткәргеч بوی صونمق  буйсынмак قول یازما кулъязма ایس کیتکچ искиткеч قوت اوچقچ коточкыч باش واتقچ башваткыч Чыгарма: بوکون бүген #قواعد

حریت حقنده قایده کیتدی سینزورلق، قوللق، طارلق، کیم خوارلق؟ آرتقه قاراساق بورولوب، یراق آنلر قالدیا. تیگز بولدی زاقونده تاتار، اورس، یاپون ده؛ آق آل یابقچ، زیپون ده تام آزادلق آلدیا. بارچه سینزور یابلغاچ، دردکه درمان تابلغاچ، قزل قارا یاصاغان کارخانه‌لر بوُلدیا. کوب یاش یگتلر اولدی، میتلر دنیا طولدی، ناملری باقی بولدی تا قیامت تیدیا. شاکرد، اصطودینت - باری، دارغه آصلغانلری، - سز بو آرسلانلری اونوتماڭز تیدیا. قزغانمادی ماللرن، قربان قیلدی جانلرن، جان بیرگانده شادلانوب، کوله-کوله اولدیا. ایندی کیتدی الگاری زنجیرلانغان تللری، ملتنڭ بلبللری صایراب-صایراب طوردیا. کیتدی حسرت، اَلَملر، ایرکنله‌دی قلملر؛ بولسون کوب-کوب سلاملر روحلرینه تیدیا. ممنون بولسون روحلری، ایزگو بولسون دوخلری؛ بولارنڭ آخ-اوخلری حرّیتنی بیردیا. #منابع #توقای

آباو (ت.) АБАУ ы. 1) Кемне яки нәрсәне дә булса күргәч туган шатлык, куану, соклану, гаҗәпләнү хисләрен белдерә. آباو، جانییم، کرفگنک، بیرچی مینکا بورتوگن. یر Абау, җаныем, керфегең, Бирче миңа бөртеген. Җыр. 2) Куркып калу, кот очу, шомлану, шөбһәләнү, аптырау, көтелмәгән хәлгә шаккату хисләрен белдерә. آباو، خدایم. ق. ناصری Абау, Ходаем. К. Насыйри. 3) Ачулану, тиргәү, шелтәләү, нәфрәтләнүне белдерә. آباو، نورسز، - دیب مغرداندی قارچق، - سین نرسه، ألا کشیگه یونلاب سوز قاته بلمایسنکمی؟ م. مهدییف Абау, норсыз, - дип мыгырданды карчык, - син нәрсә, әллә кешегә җүнләп сүз ката белмисеңме? М. Мәһдиев. آباولامق (ت.) АБАУЛАМАК ф.  Сөйләмендә "абау" сүзен еш кабатлап тору. عبد القیوم عبد النصیر اوغلی. لهجهٔ تاتاری. جلد اوّل. - قزان، 1895 Татар теленең аңлатмалы сүзлеге: I том: А–В. – Казан: ТӘһСИ, 2015. #لغات

Кайбер сүз ясагыч кушымчаларның язылышы -چی чы/-че- اوقوچی укучы اشچی эшче -لق лык- آشلق ашлык -لك лек- درسلك дәреслек -داش даш/-дәш/-таш/-тәш- آولداش авылдаш قارداش кардәш صنفداش сыйныфташ ایبداش иптәш -لی лы/-ле- آطلی атлы ییرلی җирле اوقومشلی укымышлы استرخانلی әстерханлы -سز сыз/-сез- آطسز атсыз ییرسز җирсез -غچ гыч- بوزغچ бозгыч -گچ -геч بترگچ бетергеч -قچ -кыч اوچقچ очкыч -کچ -кеч ایس کیتکچ искиткеч -ش ыш/-еш- آلش-بیرش алыш-биреш کرش кереш چغش чыгыш -و у/-ү- کرو керү چغو чыгу -ما ма- یازما язма -مه мә- بلشمه белешмә -م ым/-ем- آلم алым کرم керем #قواعد

صو بویلاب (خلق یری) ایدل بیت اول، تیران بیت اول، تیران بیت اول، کیڭ بیت اول شول، تیران بیت اول، کیڭ بیت اول. قاراڭغی تون، بولوطلی کون، بز آیرولغان کون بیت اول. قاراڭغی تون، بولوطلی کون، بز آیرولغان کون بیت اول. ایدل بیت اول بیک مول یلغا، اول بیت دیڭگزگه کیته شول، اول بیت دیڭگزگه کیته. آققان صولر، ایسکان ییللر یوراگمنی ییلکوته، آققان صولر، ایسکان ییللر یوراگمنی ییلکوته. ایدل بویلرینه بارسام، آیتور ایدم ایدلگه شول، آیتور ایدم ایدلگه: «مینم قایغولرمنی ده ایلتوب صال دیب دیڭگزگه. مینم قایغولرمنی ده ایلتوب صال دیب دیڭگزگه». Су буйлап (Халык җыры) Идел бит ул, тирән бит ул, Тирән бит ул, киң бит ул шул, Тирән бит ул киң бит ул. Караңгы төн, болытлы көн, Без аерылган көн бит ул. Караңгы төн болытлы көн, Без аерылган көн бит ул. Идел бит ул бик мул елга, Ул бит диңгезгә китә шул, Ул бит диңгезгә китә. Аккан сулар, искән җилләр Йөрәгемне җилкетә. Аккан сулар искән җилләр Йөрәгемне җилкетә. Идел буйларына барсам, Әйтер идем Иделгә шул, Әйтер идем Иделгә: «Минем кайгыларымны да Илтеп сал дип диңгезгә. Минем кайгыларымны да Илтеп сал дип диңгезгә». #منابع

Мәсәлән, ایذگو (изге) сүзенең ни өчен ذ (зәл, сакау з) хәрефе белән язылганын беләсезме? Xlll - XlV гасырларда Алтын Урда әдәби телендә хәзерге телебезнең сүз уртасындагы "й" авазы урынына "сакау з" авазы кулланылган, соңрак ул сүзләрдәге сакау "з" авазы "й" авазына күчеп, соңгы иҗектәге "у/ү" авазы "о/ө" һәм "ы/е" авазына күчеп, алар безгә таныш рәвештә әйтелә башлаганнар: о قوذوغ (козуг) > قویو (койо/койы); о قاذغو (казгу) > قایغو (кайгу/кайгы); о ایذگو (изгү) > ایگو (и[й]гү/и[й]ге), һ.б. "И[й]ге" тамырыннан безгә таныш "игелек" сүзе, төрек телендәге "iyi" ("яхшы") сүзе һәм, кайбер фаразларга караганда, бездәге "әйе" сүзе барлыкка килгән. Ләкин шушы сүзнең "изгү/изге" дигән архаик варианты да, язылышы белән бергә, телебездә сакланып калган. Иске имлабыздагы "изге" сүзенең язылышын фарсы телендәге گذشتن "гөзәштән" (үтәргә, кичәргә) сүзе белән чагыштырырга була. Кайчандыр фарсы телендә дә сүз уртасында сакау з авазы булган, аны белдерер өчен ذ хәрефен кулланганнар. Соңрак ул кайбер сүзләрдә د (д), кайбер сүзләрдә ز (з) авазына күчкән, ләкин нәкъ گذشتن сүзенең иске язылышын иранлылар саклап калганнар.

«Нигә кирәк соң бу чыгармалар? Алардан башка гына булмыймыни?», - дигән сорауларны бирүчеләр бар. Беренчедән, чыгармалар һәрбер орфографик системада бар, бу - котылгысыз күренеш. Борынгыдан килгән телләр өчен чыгармалар аеруча хас. Телләр һәм язылыш кагыйдәләре заман үтү белән үзгәрә, ләкин кайбер сүзләрнең язылышы ниндидер сәбәпләр аркасында үзгәрми, "катып" кала. Элек-электән килгән язма системаларындагы чыгармаларны борынгы затлы әйбердәге [беренче карашка функциональ булмаган] бизәкләргә тиңләп була. Ләкин ул бизәкләр беренче карашка гына функциональ түгел. Икенчедән, классик имлабызда чыгармалар әллә ни күп түгел. Өченчедән, иске имладагы һәр чыгарманың диярлек үз тарихы бар.

Чыгармалар: 1. о و хәрефенең сүз ахырында -ы/-е дип укыла торган сүзләр: ایذگو - изгеه بیلگو - билгеه قایغو - кайгыه انجو - энҗеه یوقو - йокыه قویو - коеه اولو - олыه طولو - тулыه یومرو - йомрыه 2. о آ (әлиф-мәдд)нең "ә" авазын белдерүе: آیتمك - әйтмәкه #استثنائات

Бәхәсләргә сәбәпче була алырлык тагын бер мәсьәлә - «җ» хәрефенә башлана торган төрки асыллы сүзләрдә беренче авазның ج (җ) йә ی (й) хәрефе ярдәмендә бирелүе. Иске төрки-мөселман әдәби телләренең бөтенесендә диярлек - Алтын Урда, чагатай, госманлы төрки телләрендә - төрки сүзләр "й"дан башланган һәм бу авазы, табигый, ی хәрефе ярдәмендә белдерелгән: یدی йиде ییل йил یر (җыр) йыр یایه (җәя) йайа یایاو (җәяү) йайаw һ.б. Казан татарчасында, казак һәм кыргыз телләрендә төрки сүзләрдәге беренче "й" авазы "җ" авазына күчсә дә, язуда ی (й) хәрефен куллану дәвам иткән. Иске әдәби язылышның инерциясе шулкадәр көчле була ки, хәтта 1920 нче елларда да татар телчеләре арасында төрки сүзләрдә сүз башында җ хәрефен куллануга каршы чыгучылар булган. Эзлеклелек принцибын саклау өчен классик имлабызда элекке язылышны куллану муафыйк күрелә. Шуның белән бергә ул сүзләрнең әйтелеше хәзергечә кала ала. Калын һәм нечкә авазларны аерыр өчен беренче очракта бер ی, икенче очракта рәттән ике ی кулланырга тәкъдим ителә: ه(йыл) یل - (йил/җил) ییل ه(йыр/җыр) یر - (йир/җир) ییر һ.б. #قواعد

اویول یلغاسی اویول (تاتار هم باشقورت خلق یری) اَرَمه‌گه کرسه‌م، اولَن سیرَک، صحرالرغه چیقسه‌م، ییر ییلاک؛ اچمده گنه مینم اوطلر یانه، نیک ییلکونه ایکان بو یورَک؟ آی های غنه دیوب بر قچقرسه‌م، یاکغرایدر قیا طاشلری؛ تابولماغان دنیا مالی اوچون قاکغرایدر یگت باشلری. آرسلان لا کییک ای آلدرماس، قارشوسنده بییک طاو بولسه؛ یگت ده گنه کشی هیچ قایغورماس، عزیز باشی آننک صاو بولسه. Уел (татар һәм башкорт халык җыры) Әрәмәгә керсәм, үлән сирәк, Сахраларга чыксам, җир җиләк; Эчемдә генә минем утлар яна, Ник җилкенә икән бу йөрәк? Ай-һай гына диеп бер кычкырсам, Яңгырыйдыр кыя ташлары; Табылмаган дөнья малы өчен Каңгырыйдыр егет башлары. Арыслан ла киек, ай, алдырмас, Каршысында биек тау булса; Егет тә генә кеше һич кайгырмас, Газиз башы аның сау булса. #منابع

Бу гамәли яктан уңайлы булу белән бергә тарихи җәһәттән дә дөрес, чөнки хәзерге башкорт әдәби телендә һәм кайбер татар диалектларында кулланылган -ай (ای-) формасы беренчел, татар әдәби телендәге -ый (ی-) шәкеле исә соңрак барлыкка килә. Һәр ике форма 1910 нчы еллар ахырына кадәр матбугатыбызда параллель кулланылган. Бүгенге көндә ای- формасын кабул итүнең тагын бер файдасы бар: ул татар һәм башкорт телләренең язуда булса да беркадәр якынаюларына хезмәт итәчәк. Телләрнең якынаюы исә һәм татар, һәм башкорт теле өчен замана сынауларына каршы торуны җиңеләйтәчәк.

Беркадәр кыенлыкны тудыра ала торган тагын бер кушымча: -мы/-ме сорау кушымчасы. Классик язуыбызда ул می дип бирелгән очракта, аны юклыктагы хәзерге заман өченче зат берлек сан фигыле белән бутарга мөмкин: алмы (آلمی) - алмый (آلمی) ашмы (آشمی) - ашмый (آشمی) ятмы (یاتمی) - ятмый (یاتمی). Шуңа күрә бу очракта да юклыктагы хәзерге заман өченче зат берлек сан фигыле кушымчасын әлеге дә баягы ای- формасында бирү муафыйк күрелә: алмы (آلمی) - алмый (آلمای) ашмы (آشمی) - ашмый (آشمای) ятмы (یاتمی) - ятмый (یاتمای). #قواعد

Классик язуыбызның имла кагыйдәләрен тәртипкә салганда аның кайбер үзенчәлекләрен исәпкә алу зарур. Шуларның берсе: хәзерге татар әдәби телендәге -ы белән -ый кушымчаларының иске имлада бертөрле итеп бирелеше: яңгыры (یاڭغری) - яңгырый (یاڭغری) ашы (آشی) - ашый (آشی) алды (آلدی) - алдый (آلدی) ялы (یالی) - ялый (یالی). Телне яхшы белгән кеше өчен төгәл мәгънәсе һәм әйтелеше контексттан аңлашылса да, кайвакыт ике мәгънәлелек барлыкка китерә алачак, тел дәресләрендә исә һичшиксез кыенлык тудырачак. Бу мәсьәләне хәзерге заман өченче зат фигыльне белдерүче -ый кушымчасын классик язуда ای- аша белдереп хәл итеп булачак: яңгыры (یاڭغری) - яңгырый (یاڭغرای) ашы (آشی) - ашый (آشای) алды (آلدی) - алдый (آلدای) ялы (یالی) - ялый (یالای). #قواعد

Иске имлабыз хәзинәләре.

Татарча язылган күпләп сәнәд (вәсика) дөнья күргән тагын дүрт китап: 1. Фәезханов Х. Кырым йортына вә ул тарафларга даир булган ярлыклар вә хатлар. 2. Kolodziejczyk D. The Crimean Khanate and Poland-Lithuania. 3. Ерофеева И.В. Эпистолярное наследие казахской правящей элиты. 4. Воззвания и переписка вожаков пугачевского движения в Поволжье и Приуралье.

Шушы җыентыкның бер өлешендә (396-527 битләрендә) татарча язылган чыганакларның урнаштырылуы (шивәләренең фәндә намәгълүм "чагатай-татар теле" дип күрсәтелүенә һәм гарәби язулы текстның компта аннан-моннанрак җыелган булуына карамастан) аның шөбһәсез өстенлекләреннән берсе булып тора.