املا Имла

باده‌سیز بی‌تاب‌مین بو کیچه‌مین لعلینک ایستاب ایمدی جاندین کیچه‌مین ساحل مقصدغه یتکای‌مین مو دیب کوز یاشیم دریاسیدا سو کیچه‌مین Бадәсез битабмын бу кичәмен, Ләгълең эстәп имди җандин кичәмен. Сахил-е максадга йиткәйменме, дип Күз яшем дәрьясыда су кичәмен. (Бадәсез сабырсызмын бу кичәмен, Ләгълең(1) эстәп инде җаннан кичәмен. Максатым ярына җитәрменме икән, дип Күз яшем дәрьясында су кичәмен.) (1)Ләгыль - якут дигән асылташ. Биредә сөйгән ярның иреннәре күздә тотыла. #منابع #چغتایچه #امیری #تویوغلر

17 йөз Хива ханы Әбелгазый хан фикеренчә идеал төрки мөселман хөкемдарының белергә тиешле төп өч һөнәре:

Бу фәкыйрга Ходай Тәгалә гыйнаять кылып күп нәмәрсә биргән торыр. Хосусан өч һөнәр биргән торыр: әүвәл сипаһигирлек(1) кануны вә йосыны(2) кем, ничек атланмак вә йөрмәк вә яуга ясамак(3), күп берлән йөрегәндә ничек кылмак, аз берлән ничек кылмак, дуст вә дошман ничек кылмак, ничек сүзләшмәк; икенче мәснәвият вә касаид вә газәлият вә мактагыят вә робагыят(4) вә барча әшгарны фәһемләмәк(5), вә гарәби вә фөрси(6) вә төрки лөгатьләренең мәгънәсене белмәк; өченче - Адәмдин та бу дәмгәчә(7) Гарәбстан вә Иран вә Туранда вә Могулстанда үткән падишаһларның атлары вә гомерләре вә салтанатлары ким вә зиядын(8) белмәклек.

(1)Сипаһигирлек - гаскәрне идарә итү (2)Йосын - гореф; кагыйдә (3)Яуга ясамак - яуга тезү (4)Мәснәвият... вә робагыят - шигъри жанрлар (5)Әшгарны фәһемләмәк - шигырьләрне аңлау (6)Фөрси - фарсы (7)Адәмдин та бу дәмгәчә - Адәм атабыздан бүгенгәчә (8)Ким вә зиядын - кыскачасын һәм тәфсиллесен #منابع

ای، یگتلر، ملّتمز سزدایلرگه شوندای محتاج...

فارسیچه бордюр «جدول» بولا ایکان. ماتور یانکغرای. بو سوز یازماچیلق اولکاسندن کرگان بولسه کیرک. (جدول)ننک برنچل معنالرندن برسی کتاب صحیفه‌لرنده‌گی قصالردر. مثلا موندایلر. Фарсыча бордюр "җәдвәл" була икән. Матур яңгырый. Бу сүз язмачылык өлкәсеннән кергән булса кирәк. "Җәдвәл"нең беренчел мәгънәләреннән берсе - китап битләрендәге кысалар. Мәсәлән, мондыйлар. #لغات

قدّیم‌نی فراق محنتی یا قیلدی کونکلوم غم و اندوه اوتی‌غه یاقیلدی حالیم‌نی صباغه آیتیب ایردیم ای کل بیلمان سنکا شرح قیلمادی یا قیلدی Каддемне фирак михнәте йа кылды, Күңлем гам-у әндуһ утыга йакылды. Халемне сабага айтып ирдем, әй гөл! Белмән, сиңа шәрех кылмады йа кылды. (Буемны аерылышу михнәте җәя [кебек бөгелгән] кылды, Күңелем гамь һәм кайгы утына ягылды. Хәлемне саба җиленә әйткән идем, әй гөл! Белмим, сиңа аңлаткандырмы, юктырмы.) #منابع #چغتایچه #بابر #تویوغلر

⬆️⬆️⬆️ ИСКӘРМӘЛӘР *(۱), (1) - хаттагы юлларның безнең тарафтан куелган тәртип саннары. (A)"Йосыф" сүрәсенең 86 нчы аяте. (B)"Игелекле кешеләрнең гомерләре кыска була" мәгънәсендә (гарәпчә). (C)"Гавам азыгы имеш-мимешләр" (гарәпчә).

Шиһабетдин Мәрҗанинең мулла Кәлимулла исемле кешегә хаты. 1866 ел ахыры - 1867 ел. (۱)* بسم الله الرحمن الرحیم (۲) برادر کرامی عزیز القدر کرامی ملا کلیم‌الله‌غه جمیع اهل بیت و هواخواه و مستندلارنکزنی شمولا ادعیه لا تعد (۳) ولا تحصی‌لاریمزنی ابلاغ ایدوله (کذا). بعد السلام سنة الاسلام جانب فقیرلری مع جمیع مستندان مصحوب صحت و مقرون (۴) سلامت کماکان تصور ایدوله. طرفنکزدن مرسول مکتوب نزاکت اسلوبنکز بر تنکه تصدقنکزه مع (کذا) اوله‌(۵)رق تسلیم اولوب حقنکزده دعاء خیرلر قلندی، قبولی عند الله‌دور. های مسکینم ملا حسین مرحوم وفات بولغان (۶) ایکان لاپاسه (کذا). نی قلماق، تقدیرکا مطیع بولمای نی چاره‌مز بار؟.. الله تعالی غریق رحمت ایلاب مسکننی بحبوحهٔ (۷) جنت‌ده ایلاکای ایدی کوب کوب خذمت‌لار قیلوب بی‌نهایه فائده‌لار تیکورکان ایدی. اجر جزیل وثواب (۸) جمیل بیرمک‌له جزاء خیرنی باری جل وعلاکه حواله قیلماساق المزدن غیر نی کیلسون؟ انما اشکو بثی وحزنی (۹) الی الله بزکا بیک زور شکست بولدی. ان الکرام لقلیلة الاعمار. حاضرده هر بر جهت برلان علم عمل فهم عقل (۱۰) فراست و بصیرت و دیانت جهتندن قایدا اننک مثلنی تابماق؟ بیک صایلانوب تابولور تابولسه. هم (۱۱) بی‌نهایه هیبت کشی ایدی اراجیف غانمة الناس‌کا اعتبار یوق، نفس امرده بیک هیبت کشی ایدی. (۱۲) الله تعالی اخرتنی معمور و اولادیغه خیرلی معیشت‌لار عطا قیلسون. بیچاراقایلارم بیک خفا بولغان (۱۳)لاردور. سبب معیشت مادۀ توکل بولورلق اشلاری بارمی ایکان؟ الله تعالی اوزی فضل کرمی برله (۱۴) اسباب حسن زندکانی عطا ایلیه آمین. اول بیچاره‌لارننک احوالنی اطلاعنکز قدرنچه بزکا هم خطنکز(۱۵)ده تفصیلا بیان قیلماقنکز مامول‌دور. شرح عقایدنی بز اوزنه هبه قیلغان ایدوک. بزکا (۱۶) ملک ایمس لکن نااهل قولنه توشوب بی‌قدر بولماسه ایکان. تیوش بهاسنی بیروب اوزنک السانک (۱۷) نچوک بولور ایکان؟ ینه آننک هر تورلی مجمع‌لری و کتاب‌لاری بولسه کرک ایدی. بزکا قول (۱۸) کتاب‌لاری بولغانده صاتمق‌نی اختیار قیلسه‌لار بز بلکه آلور ایردیک خصوصا ایام (۱۹) الناس و تواریخ و احوال عالم‌کا تعلق‌لی مجامعی بولسه بزکا ضرور ایدی. (1)* Бисмиллаһир-Рахманир-Рәхим. (2) Бәрадәр-е гирами, газизел-кадр-е кәрами мулла Кәлимуллага җәмиг-ы әһл-е бәйт вә һавахаһ-у мөстәнәдләреңезне шөмүлән әдгыя-и лә тогадд (3) вә лә тохсаларымызны иблаг иделә (کذا). Бәгъдәс-сәлам-е сөннәтел-ислам җаниб-е фәкыйрьләре мәга җәмиг-ы мөстәнәдан мәсхуб-ы сыйххәт вә мәкърун-ы (4) сәламәт-е кәма кян тәсаувыр иделә. Тарафыңыздан мәрсүл мәктүб-е нәзакәт-өслүбеңез бер тәңкә тасаддыкыңыза мәга[н] ула(5)рак тәслим улып, хакыңызда дога-и хәерләр кылынды. Кабулы гыйндә-Ллаһтыр. Һай, мескенем мулла Хөсәен мәрхүм вафат булган (6) икән лабаса. Ни кылмак кирәк, тәкъдиргә мотыйг булмай ни чарамыз бар?.. Аллаһы Тәгалә гарик-ы рәхмәт әйләп, мәскәнене бөхбүхә-и (7) җәннәттә әйләгәй иде. Күп-күп хезмәтләр кылып, биниһая файдалар тигергән иде. Әҗр-е җәзил вә саваб-ы (8) җәмил бирмәклә җәза-и хәерне Бари Җәллә вә Галәгә хәвалә кылмасак, әлемездән гайре ни килсен? "Иннәма әшкү бәсси вә хөзни (9) илә-Ллаһ"(A). Безгә бик зур шикәст булды. "Иннәл-кирам лә-калиләтел-әгъмар"(B). Хәзердә һәрбер җәһәт берлән гыйлем, гамәл, фәһем, гакыл, (10) фәрасәт вә басыйрәт вә диянәт җәһәтендән кайда аның мислене тапмак? Бик сайланып табылыр табылса. Һәм (11) биниһая һәйбәт кеше иде, "әраҗиф ганимәтен-нас"кә(C) игътибар юк, нәфс-е әмердә бик һәйбәт кеше иде. (12) Аллаһы Тәгалә ахирәтене мәгъмүр, әүладыга хәерле мәгыйшәтләр гата кылсын - бичаракайларым бик хафа булган(13)лардыр. Сәбәб-е мәгыйшәт маддә-и тәвәккөл булырлык эшләре бармы икән? Аллаһы Тәгалә үзе фазл[-у] кәрәме берлә (14) әсбаб-ы хөсн-е зиндәгяни гата әйләя, амин! Ул бичараларның әхвалене иттыйлагыңыз кадәренчә безгә һәм хатыңыз(15)да тәфсыйлән бәян кылмакыңыз мә'мүлдер. "Шәрх-е Гакаид"не без үзенә һибә кылган идек, безгә (16) милек имәс, ләкин наәһел кулына төшеп бикадер булмаса икән. Тиеш бәһасене биреп, үзең алсаң (17) ничек булыр икән? Янә аның һәртөрле мәҗмәгъләре вә китаплары булса, кирәк иде безгә. Кул (18) китаплары булганда сатмакны ихтыяр кылсалар, без бәлки алыр ирдек. Хосусан әйям(19)ын-нас вә тәварих вә әхвал-е галәмгә тәгаллекъле мәҗамигы булса, безгә зарур иде. #منابع

شهاب الدین مرجانی‌ننک ملا کلیم‌الله‌ اسملی کشیگه خطی. ۱۸۶۶ نچی یل آخری - ۱۸۶۷ نچی یل. Шиһабетдин Мәрҗанинең мулла Кәлимулла исемле кешегә хаты. 1866 ел ахыры - 1867 ел. Мәгърифәтче мулла Хөсәен Фәезхановның вафаты (1866 елның августы), гаиләсенең хәл-әхвәле, китапханәсенең язмышы бәхес ителә. #منابع

آنا تلم – حیاتم، مینم اوچار قاناتم! عزیز الله آرال، افغانستانلی اوزبک عالمی Ана телем - хәятым, минем очар канатым! Газизулла Арал, әфганстанлы үзбәк галиме چغاناق

چرخ کج‌رفتار ایلیندین یازه‌مین چیقمادیم هجران قیشیندین یازه مین بیر مینی یرلیغیدا یاد ایتماس اول هر نیچه اول شاه‌غه قوللوق یازه‌مین Чәрх-е кәҗ-рәфтар илендин язамын, Чыкмадым һиҗран кышындин яза мын. Бер мине ярлыгыда йад итмәс ул, Һәр ничә ул шаһга коллык язамын. (Сикәлтәле тормыш юлыннан язып (=адашып) йөримен, Чыкмадым аерылышу кышыннан [кавышу] язына мин. Бер мине ярлыгында телгә алмый ул, Гәрчә ул шаһка коллыгымны белдереп [хатлар] язамын.) #منابع #چغتایچه #لطفی #تویوغلر

سیندی کونکلوم شیشه‌سی غم تاشی‌دین قان سرایت قیلدی ایچ و تاشی‌دین قورقارام سین هم وفاسیزلار بیکین بولماغای‌سین ایچی کفر و تاشی دین Сынды күңлем шешәсе гамь ташыдин, Кан сираять кылды эч вә ташыдин. Куркарам син һәм вафасызлар бикин Булмагайсын эче көфр-ү ташы - дин. (Ватылды күңелем шешәсе гамь ташыннан, Кан чыкты эч һәм тышыннан. Куркам ки син дә вәгъдәсезләр кебек Булмасаң иде эчең көфер, тышың - дин.) #منابع #چغتایچه #لطفی #تویوغلر

رحمت سزگه، نورالله آبی!

تاتارستان جمهوریتی

Күренекле тарихчыбыз Газиз Гобәйдуллин студент чагында язган бер мәкаләсендә төрки халыкларны берләштерерлек һәм көчәйтерлек бер фактор буларак уртак телгә мөрәҗәгать итүне атый. Аның фикеренчә, гомумтөрки әдәби тел вазифасын чагатай теле үти ала:

Безнең Рабгузый, «Шәҗәрәи төрек», «Бабурнамә» вә башкалар кебек әдәбиятыбызның аналары язылган, бөтен төрек угыллары өчен гомуми бер тел бар, бу исә чагатай теледер. Менә безгә шул телне мәктәпләребезгә кертергә кирәк, шул бай телдән лөгатьләр(1) алырга кирәк. Әгәр йир йөзендә булган барлык төрек балалары таң йолдызына караган кебек, һәммәсе дә шуңа карасалар, һәммәсе дә шул телне үгрәнсәләр, менә шунда безнең өчен дә берлек туар, шул безнең даирә-и миллиятебезне(2) киңәйтер вә безне мәдәни җыю белән җыяр. [...] Безгә хәзер бу телнең нәхү вә сарыфын(3) язарга вә шул телдә ансат-ансат кыйраәт(4) китаплары хәзерләп ибтидаи(5) мәктәпләребезнең ахыргы сыйныфларыннан ук кертергә кирәк. Мәдрәсәләребездә, хәтта гарәпчәне бер кадәр киметеп булса да, бу телгә киңрәк урын бирергә тиеш.

(1)лөгатьләр - сүзләр, терминнар (2)даирә-и миллиятебезне - милли даирәбезне (3)нәхү вә сарыфын - грамматикасын (4)кыйраәт - уку (5)ибтидаи - башлангыч. Бүгенге көндә бу фикер практик кыйммәткә ия булудан бигрәк элекке заман татар галимнәренең чагатайчага нинди әһәмият бирүләрен күрсәтә торган бер факт. (Бу турыда шулай ук монда һәм монда укырга була).

بیر یولی اگر گمان ایماستور تدریج ایلا هم یامان ایماستور. تدریج ایلا طفل اولور خردمند، ساکن‌لیک ایلا قمیش بولور قند. یوز ییل کیشی عمر اگر تیلار، بیل: کیم صبر کیرک‌دور انکا یوز ییل. علیشیر نوایی. لیلی و مجنون Бер юлы әгәр гөман имәстер, Тәдриҗ илә һәм яман имәстер. Тәдриҗ илә тыйфел улыр хирәдмәнд, Сакинлек илә камыш булыр канд. Йөз йыл кеше гомер әгәр теләр, бел: Кем сабыр кирәктер аңа йөз йыл. (Берәр юл әгәр шик тудырмаса, [Аңардан] акырынлап [бару] да начар түгел. Акырынлап сабыйга акыл керер, Сиздермәстән камыш шикәргә әйләнер. Кеше [үзенә] йөз еллык гомер теләсә, бел: Аңа йөз еллык сабыр [да] кирәк.) Галишир Нәваи. Ләйли вә Мәҗнүн. #منابع #چغتایچه #نوایی

روس جغرافیا جمعیتی طرفندن ییبارلگان علمی سفر اعضالرینه یاردم کورساتکانی اوچون شرقی ترکستانده‌غی لوکچونک ولایتی وانکی (حاکمی) محمود سلطان‌غه مذکور جمعیت اسمندن تشکرنامه. هجری ۱۳۱۶ نچی، میلادی ۱۸۹۸ نچی یل. Рус җәгърафия җәмгыяте тарафыннан җибәрелгән гыйльми сәфәр әгъзаларына ярдәм күрсәткәне өчен Шәркый Төркестандагы Лөкчүң вилаяте ваңы (хакиме) Мәхмүд солтанга әлеге Җәмгыять исеменнән тәшәккөрнамә (рәхмәт хаты). Һиҗри 1316, милади 1898 ел. Мөнирә Габделгазыйм кызы Сәлахетдинованың бу хатка багышланган мәкаләсе. #منابع