همانندیاب

مقالۀ «نقد و بررسی غلط ننویسیم»، فرهاد قربان‌زاده، مجلۀ فرهنگ‌نویسی، شمارۀ ۱۴، شهریور ۱۳۹۸، صفحه‌های ۱۷۱، ۱۷۳، ۱۷۴ و ۱۷۵.

شارژ شدن: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ شلنگ / شیلنگ: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ شوک، جوک، هول: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ طنز و طعنه در تاریخ بیهقی: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ طوفان: قدیمی‌تر (اینجا و اینجا)، جدیدتر؛ فارسی و پارس: قدیمی‌تر (اینجا و اینجا)، جدیدتر؛ فرودگاه: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ قانون تغییر معناییِ گرِشام: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ قیاس: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ کاروان: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ کاندید / کاندیدا: قدیمی‌تر، جدیدتر (انجمن ویراستاری ایران بعدها این فرسته را به‌کل تغییر داد)؛ کله‌خر: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ کمپین: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ گرده‌برداری: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ ماکان: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ مترجم بی‌دقت: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ مثلث سه‌میم در ویرایش: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ محمد زُهَری و تاریخچهٔ معیارهای درست و غلط در زبان: قدیمی‌تر (اینجا و اینجا)، جدیدتر؛ مشمع و مشما: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ مطالعه: قدیمی‌تر (اینجا و اینجا)، جدیدتر؛ معیار همسانی: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ ملتفت: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ منابع غلط ننویسیم: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ نشانه‌گذاری منادا در وسط جمله: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ نوفه (noise): قدیمی‌تر، جدیدتر؛ واژه‌های «الـ»دار: ایاب‌وذهاب ← رفت‌وآمد/ رفت‌وبرگشت؛ حق‌الزحمه ← دستمزد؛ حوادث غیرمترقبه ← پیشامدهای ناگهانی؛ دایرة‌المعارف ← دانش‌نامه؛ سایرِ ← دیگر؛ سریع‌السیر ← تندرو؛ صعب‌العلاج ← سخت‌درمان؛ عکس‌العمل ← واکنش؛ علی‌الخصوص ← به‌ویژه؛ فارغ‌التحصیل ← دانش‌آموخته؛ فوق‌الذکر ← پیش‌گفته/ یادشده؛ فی‌المثل ← برای نمونه؛ قدیم‌الایام ← دیرباز/ گذشته‌های دور؛ قرون وسطیٰ ← سده‌های میانه؛ کثیرالانتشار ← پرشمارگان؛ کشف‌الآیات ← آیه‌یاب؛ کشف‌الابیات ← بیت‌یاب؛ کمافی‌السابق ← مانند گذشته/ همچنان؛ لاینفک ← جدانشدنی/ جدایی‌ناپذیر؛ لوازم‌التحریر ← نوشت‌افزار؛ محترقه ← آتش‌زا؛ محیرالعقول ← شگفت‌انگیز؛ مع‌الاسف ← با افسوس/ با دریغ؛ من‌حیث‌المجموع ← روی‌هم‌رفته؛ و امثالهم ← و مانند آن‌ها/ این‌ها: قدیمی‌تر (از اینجا به بعد)، جدیدتر؛ واکسن زدن / واکسن دریافت کردن: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ هزارواژه‌های فرهنگستان: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ هکسره‌های کهن: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ هماهنگی واکه‌ای: قدیمی‌تر، جدیدتر (اینجا و اینجا)؛ «یک» در معیار: قدیمی‌تر، جدیدتر.

فهرست فرسته‌های کانال «همانندیاب» در کانال همانندیاب، همراه با احترام و بدون هیچ‌گونه داوری، فرسته‌های تلگرامی مشابه در زمینهٔ ویرایش را منتشر می‌کنیم. فرستۀ قدیمی‌تر را در ابتدا می‌آوریم. از طریق فرسته‌های این کانال می‌توان فهمید چه کسی اولین بار دربارۀ مطلبی سخن گفته‌است. فهرست این فرسته‌ها در زیر آمده‌است: آنچه که: قدیمی‌تر (اینجا و اینجا و اینجا)، جدیدتر؛ آندرلاین و آندرسکور: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ اخلاق علمی: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ اصل یکدستی: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ اگرچه ...، ولی ...: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ املا و رسم‌الخط: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ ایرانیک / ایتالیک نکردن نام کتاب‌های مقدس: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ اینستاگرام، تلگرام، واتساپ: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ بازخورد، واکنش، فیدبک: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ بچه: پیام و فرستهٔ قدیمی‌تر (اینجا و اینجا)، جدیدتر؛ پاچه‌خاری: قدیمی‌تر (اینجا و اینجا)، جدیدتر؛ پیشخان / پیشخوان: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ پیش غازی و معلق‌بازی: قدیمی‌تر (اینجا و اینجا)، جدیدتر؛ تافتان / تافتون: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ تشدیدها و حرکت‌های زائد: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ تمرین ویرایش: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ تولِرانس: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ جداره: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ چند واژۀ مصوّب فرهنگستان: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ چوب‌الف: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ چیزکیک: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ دو بار آمدن یک حرف اضافه: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ دونقطۀ نادرست: قدیمی‌تر، دو فرستهٔ جدیدتر (اینجا و اینجا)؛ رباعی رودکی: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ رسم‌الخط فعل‌های گذشتۀ نقلی: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ روزنامه: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ زائو، روروئک، خوئک: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ ساختگی: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ ساخت مجهول: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ ساخت معکوس (ارتش، خودکفایی، edit): قدیمی‌تر، جدیدتر؛ سانتریفوژ: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ سخنی از محمدتقی بهار: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ سه طنز زبانی: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ سهلِ ممتنع: قدیمی‌تر، جدیدتر؛ سهیلا و نیکا و پسوندهای فارسی میانهٔ āy- و āg-: قدیمی‌تر (اینجا و اینجا)، جدیدتر؛ این فهرست ادامه دارد (اینجا).

گاهی در کنار هم قرار گرفتن واژه‌ها موجب می‌شود، برخلاف قاعده‌های آوایی، در تلفظ آن‌ها تغییراتی ایجاد شود. در اینجا گفتیم که به قیاس «جد»، که دارای واج «د» است، یک «د» نیز به پایان «آبا» افزوده شده و ترکیب «جدوآبا» به «جدوآباد» تبدیل شده‌است. اینک چند نمونۀ دیگر (منبع: احمدرضا قائم‌مقامی، «ریشه‌شناسی و زبان فارسی (مقدمات)»، مجلۀ فرهنگ‌نویسی، شمارۀ ۹، ص ۵۳): ۱) تنگنا: «تنگا» به قیاس «پهنا» تبدیل به «تنگنا» شده‌است؛ ۲) جنبل: «تُنبل»، که گویا «تَنبل» هم تلفظ می‌شده، به‌سبب همراهی با «جادو» تبدیل به «جنبل» شده‌است («جادوجنبل»)؛ ۳) خلأ: «خلاء» به قیاس «ملأ» تبدیل به «خلأ» شده‌است؛ ۴) درازنا: «درازا» به قیاس «پهنا» تبدیل به «درازنا» شده‌است؛ ۵) سگزی: «سگزی» احتمالاً به قیاس «رازی» «ز» گرفته‌است؛ ۶) سلندر: «قلندر» به‌سبب همراهی با «سرگردان» تبدیل به «سلندر» شده‌است («سلندر و سرگردان»)؛ ۷) شنفتن: «شنودن» به قیاس «گفتن» تبدیل به «شنفتن» شده‌است («گفتن‌ و شنفتن»)؛ ۸) شنیدن: «شنودن» به قیاس «دیدن» تبدیل به «شنیدن» شده‌است («دیدن‌ و شنیدن»)؛ ۹) عبیر: «عبید» به‌سبب همراهی با «اسیر» تبدیل به «عبیر» شده‌است («اسیر و عبیر»)؛ ۱۰) فسنجان: «فسوجن» به قیاس «بادنجان» تبدیل به «فسنجان» شده‌است؛ ۱۱) مروزی: «مروزی» احتمالاً به قیاس «رازی» «ز» گرفته‌است؛ ۱۲) یسیر: «اسیر»، به‌سبب همراهی با «یتیم» در یک آیۀ مشهور قرآن (۸:۷۶)، در زبان تبدیل به «یسیر» شده‌است؛ ۱۳) «صور» و «صیدا» و «جابلقا» و «جابلسا» و چند شاهد دیگر نیز از این شمارند. ۱‌۴۰‌۰‌/‌‌۱‌‌۱‌/‌‌۲‌۷‌ فرهاد قربان‌زاده سید محمد بصام @Matnook_com @azvirayesh instagram.com/matnook_com

گاهی در کنار هم قرار گرفتن واژه‌ها موجب می‌شود، برخلاف قاعده‌های آوایی، در تلفظ آن‌ها تغییراتی ایجاد شود. در اینجا گفتیم که به قیاس جد، که دارای واج «د» است، یک «د» نیز به پایانِ آبا افزوده شده و ترکیبِ جدوآبا به جدوآباد تبدیل شده‌است. اینک چند مثال دیگر: تنگنا: تنگا به قیاس پهنا تبدیل به تنگنا شده‌است؛ جنبل: تُنبل، که گویا تَنبل هم تلفظ می‌شده، به‌سبب همراهی با جادو تبدیل به جنبل شده‌است (جادوجنبل)؛ خلأ: خلاء به قیاس ملأ تبدیل به خلأ شده‌است؛ درازنا: درازا به قیاس پهنا تبدیل به درازنا شده‌است؛ سگزی: سگزی احتمالاً به قیاس رازی «ز» گرفته‌است؛ سلندر: قلندر به‌سبب همراهی با سرگردان تبدیل به سلندر شده‌است (سلندروسرگردان)؛ شنفتن: شنودن به قیاس گفتن تبدیل به شنفتن شده‌است (گفتن‌وشنفتن)؛ شنیدن: شنودن به قیاس دیدن تبدیل به شنیدن شده‌است (دیدن‌وشنیدن)؛ عبیر: عبید به‌سبب همراهی با اسیر تبدیل به عبیر شده‌است (اسیروعبیر)؛ فسنجان: فسوجن به قیاس بادنجان تبدیل به فسنجان شده‌است؛ مروزی: مروزی احتمالاً به قیاس رازی «ز» گرفته‌است؛ یسیر: اسیر به‌سبب همراهی با یتیم در یک آیۀ مشهور قرآن (۸:۷۶) تبدیل به یسیر شده‌است؛ صور و صیدا و جابلقا و جابلسا و چند شاهد دیگر هم از این شمارند. منبع مثال‌ها: احمدرضا قائم‌مقامی، «ریشه‌شناسی و زبان فارسی (مقدمات)»، مجلۀ فرهنگ‌نویسی، شمارۀ ۹، ص ۵۳. ۱۴۰۰/۱۱/۲۷ فرهاد قربان‌زاده @azvirayesh

مقالۀ «نقد و بررسی غلط ننویسیم»، فرهاد قربان‌زاده، مجلۀ فرهنگ‌نویسی، شمارۀ ۱۴، شهریور ۱۳۹۸، صفحه‌های ۱٧۶ـ١٧٧.

برشی از سخنان دکتر ژاله آموزگار، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در جمع استادان و دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد دوشنبه، هفتم آبان‌ماه ۱۴۰۳ فرهنگستان زبان و ادب فارسی (بخش نخست) @theapll