Tarjima va Tanqid

Biroz avvalroq Lorena Lombardozzining "Hayotning bozorlashuvi" maqolasi tarjimasini eʼlon qilgandik. Endi uni muhokama qildik — afsuski, tarjimonsiz. Boz ustiga ikki erkak oʻzbek jamiyatidagi patriarxat, gender normalar, uy mehnati va bozorlashuv sharoitida ayollar erkinligi nega vujudga kelmayotgani haqida soʻzlashdi. Suhbatda: patriarxatning bir emas, ikki turi; uy mehnatiga haq toʻlanmasligining sabablari — va umuman toʻlanishi kerakmi; bozorning oila ichkarisiga qanday kirib borishi; iqtisodiy oʻzgarish nima uchun "anʼana" tilida tushuntirilishi; va nihoyat, maosh paydo boʻlgani nega ozodlik paydo boʻlganini anglatmasligi. Tinglang va tanqid qiling. Suhbat YouTube kanalimizda: https://youtu.be/hJxNoJugKnY Suhbat Substack'da: https://tarjimavatanqid.substack.com/p/bozor-ayollarni-ozod-qildimi Maqolaning tarjimasi: https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/hayotning-bozorlashuvi-postsovet-o-zbekistonda-ayollar-mehnati-misolida-ijtimoiy-takror-ishlab-chiqarish-nazariyasi-va-patriarxat-rejimlari Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack

Hayotning bozorlashuvi: postsovet Oʻzbekistonda ayollar mehnati misolida ijtimoiy takror ishlab chiqarish nazariyasi va patriarxat rejimlari Agar tanish fermerdan: «Xotiningiz ishlaydimi?» deb soʻrasangiz, koʻpincha bitta javobni eshitasiz: «Yoʻq, uyda oʻtiribdi». Agar savolni boshqacharoq bersangiz: «Xoʻjalikda yordam beradimi?» — shu zahoti: «Ha, hammasi uning zimmasida», degan javobni olasiz. Bitta ayol: oʻsha chopiq, oʻsha mol-hol, avgust boʻyi qaynatib solingan oʻsha qirq banka murabbo… Birinchi javobda bu mehnat hisoblanmaydi, ikkinchisida esa — shunchaki «yordam». Shu oʻrinda asosli eʼtiroz tugʻilishi tabiiy: ona hisob-kitob qilib ishlamaydi, kelin osh damlagani uchun soatbay haq olmaydi. Oilada pul uchun emas, mehr uchun mehnat qilinadi. Lombardozzi buni inkor etmaydi. Uning savoli boshqa: agar bu mehnat bepul bajarilsa, undan aslida kim tejab qolyapti? Oila oddiygina maosh bilan kun koʻra olmasada, baribir yashab ketyapti — chunki qishda oziq-ovqat bozordan sotib olinmaydi, yertoʻladan chiqariladi. Bogʻcha toʻqsoninchi yillardayoq yopilgan, demak, kimdir uyda qolishi shart edi. Mehnat zimmatga tushganda, bogʻchadan tejalgan oʻsha pul qayerga ketyapti? Baʼzida oilada mehnatga haq toʻlanmasligining sababi uning «muqaddasligi»da emas. Uni muqaddas deb atash shunchaki qulay, chunki shu bahona bilan haq toʻlamasa ham boʻladi. Maqolaning asosiy xulosasi mana shu yerda tugʻiladi. Bizga oddiy narsa vaʼda qilingandi: ayollar bozorga chiqsin, pul topa boshlasin — shunda erkinroq boʻlishadi. Lombardozzi bu vaʼdani Oʻzbekistonning oʻttiz yillik bozor munosabatlariga oʻtish davri misolida tekshirib koʻradi va vaʼda oʻzini oqlamaganini taʼkidlaydi. Ayollar chiqdi — dalaga, zavodga, maktabga, Turkiyaga ishlashga ketdi. Ammo haq toʻlanadigan ish uy ishining oʻrnini bosgani yoʻq, aksincha, uning ustiga qoʻshildi. Samarqand yaqinidagi qishloqda yashaydigan ingliz tili oʻqituvchisi dars beradi, ikki bola tarbiyalaydi, olti kishilik xonadonga qaraydi — va shunda ham oʻziga bitta kurtka olmoqchi boʻlsa, eridan pul soʻraydi. Konserva zavodidagi ishchilarning sakson foizi ayollar, biroq ularning maoshi erkaklarnikidan uchdan bir qismga kam. Maosh paydo boʻldi, lekin erkinlik paydo boʻlmadi. Uy ishi bir yelkadan boshqasiga oʻtgan boʻlsa, u erkaklarga emas, baribir kelinlarga oʻtdi. Maqolaning xulosasi onalarga maosh toʻlash kerak degani emas. Bu shunchaki chin dildan qilingan mehr bilan oʻz-oʻzidan majburiyatga aylangan yumushlar orasidagi farq haqida. Qizigʻi shundaki, ikkalasi ham bitta oshxonada, bir juft qoʻl bilan bajarilganda, bu farqni ilgʻarash juda qiyin. Oʻqib boʻlib, oʻylab koʻring: oilangizda kim kun boʻyi nima qilganini tushuntirishga, oqlashga majbur-u, kimning mashgʻuloti soʻroqsiz tushunarli deb qabul qilinadi? Tasavvur qiling-a, ertaga mahallangizda bolalar bogʻchasi ochilib, qatnov avtobuslari ishga tushsa — uy yumushlarining taqsimoti oʻzgararmikin? Va nima oʻylaysiz, bu aslida muqaddas anʼanami yoki oddiygina byudjet masalasi? Tarjimon: Nozima Olimova Asl manba: Lombardozzi, L. (2022). The marketisation of life: entangling social reproduction theory and regimes of patriarchy through women’s work in post-Soviet Uzbekistan. Review of International Political Economy, 29(6), 1870–1893. Maqolaning tarjimasi: https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/hayotning-bozorlashuvi-postsovet-o-zbekistonda-ayollar-mehnati-misolida-ijtimoiy-takror-ishlab-chiqarish-nazariyasi-va-patriarxat-rejimlari Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack

Keyingi matnni eʼlon qilishdan oldin, oʻtgan tarjimaning asosiy fikrlari bilan yana bir bor kartochkalar orqali qisqa tanishib chiqishingiz mumkin. Turkiyadagi oʻzbekistonliklar bir-biriga takrorlaydigan gap: «Turkiya — ayollar uchun, Rossiya — erkaklar uchun». Rossiyadagi mehnat migrantlari ichida ayollar ulushi bor-yoʻgʻi 16–18 foiz, Turkiyada esa aksincha. Bu faqat oʻzbeklarga xos desak adashamiz — 2011–2019 yillarda berilgan ish ruxsatnomalari orasida barcha postsovet mamlakatlaridan koʻchgan ayollar erkaklardan koʻp. Oʻsha odamlar. Oʻsha oilalar. Odob haqidagi tasavvurlar ham oʻsha-oʻsha. Ammo umumiy ostonadan yoʻllar ayri ketadi. Gap kim ketayotganida emas. Gap — kim qayerga ketayotganida. Maqolaning oʻzbekcha tarjimasi: https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/turkiyadagi-o-zbek-migrantlar-gender-turkiyada-farovonlik-va-vatanga-qaytish-niyatlari Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack

«Turkiya — ayollar uchun; Rossiya — erkaklar uchun» Bu gapni Turkiyadagi vatandoshlardan olima Shoiraxon Nurdinova qayta-qayta eshitganlar va bu farazni empirik tekshirib koʻrishga qaror qilganlar. Tadiqot nafaqat bu farazni tasdiqladi, balki nimaga bundayligi haqida ko'p qiziqarli xulosalarga yetakladi. Biz maqola muallifi va tashabbusmiz a'zosi, iqtisodiyot fanlari doktori Shoiraxon Nurdinovani suhbatga tortdik. Tadqiqot mavzularini qanday tanlaganlari, dala tadqiqotlari qanday kechgani, «koʻrinmaslik» qanday ishlashi, baxt iqtisodiyoti nima ekanligi, ayollar erkinligi va boshqa bizni qiziqtirgan savollar atrofida suhbat qurdik. Suhbat YouTube kanalimizda: https://youtu.be/1eKpJOaGuEg Suhbat Substack'da: https://tarjimavatanqid.substack.com/p/muallif-bilan-audiosuhbat-turkiyadagi Maqolaning oʻzbekcha tarjimasi: https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/turkiyadagi-o-zbek-migrantlar-gender-turkiyada-farovonlik-va-vatanga-qaytish-niyatlari Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack

Loyihamizni qo‘llab-quvvatlang! Ushbu tashabbusning maqsadi — xorijiy ijtimoiy-gumanitar adabiyotlarni o‘zbek tiliga tarjima qilish, ularni tanqidiy ko‘rib chiqish va shu orqali o‘zbekzabon jamoatchilik maydonida ijtimoiy-siyosiy munozaralarni chuqurlashtirish. Shunchaki tarjima emas, balki murakkab matnlarni birgalikda o‘qish, tushunish, savol berish va ular haqida o‘zbek tilida fikrlash ham bu tashabbusning muhim qismi. Shu sababli maqolalar bilan bir qatorda kartochkalar va audio muhokamalar ham tayyorlayapmiz. Tashabbus ortida bir guruh insonlarning mehnati yotibdi. Bu loyihani davom ettirishda sizning qo‘llab-quvvatlashingiz biz uchun muhim. Agar kanalimizdagi biror maqola yoki muhokama sizga qiziq bo‘lsa, uni shu mavzuga qiziqishi mumkin bo‘lgan do‘stlaringiz, yaqinlaringizga yuboring. Postlarni boshqa guruh va sahifalarda ulashing. Sizning bitta ulashishingiz yana bir odamni yangi matn, yangi g‘oya va yangi savol bilan tanishtirishi mumkin. Bizni postlarimizni ulashish orqali qo‘llab-quvvatlab turing. Rahmat 🤝

Turkiyadagi o‘zbek migrantlar: Gender, Turkiyada farovonlik va vatanga qaytish niyatlari Erkak Moskvaga ketadi — va hech kim undan sababini soʻramaydi. Javob savoldan oldin tayyor: oilasini boqish uchun. Ayol Istanbulga ketadi — va savol ovoz chiqarib berilmasa-da, oʻz-oʻzidan paydo boʻladi. Farq — bu har doim ham odamlarning bir-biridan nimasi bilan ajralib turishi emas. Baʼzan bu — hisob berish majburiyatining taqsimlanishi. «Turkiya — ayollar uchun, Rossiya — erkaklar uchun» — bu kundalik gapni Turkiya statistikasi tasdiqlaydi: Oʻzbekistondan Turkiyaga erkaklarga qaraganda koʻproq ayol boradi. Marianne Kamp va Shoiraxon Nurdinova bu nomuvofiqlikni 2018-yilning kuzida Istanbul va Eskisehirda oʻtkazilgan yigirma sakkiz intervyu orqali tahlil qiladi. Ularning tahlili avvalo biz koʻnikkan chegaralarni boshqa joyga surib qoʻyadi. Erkaklar va ayollarning maqsadlari deyarli soʻzma-soʻz bir xil: uyni bitirish, oʻgʻlining toʻy xarajatlarini qoplash, farzandlarini oʻqitish, tikuvchilik ustaxonasi uchun pul jamgʻarish. Farq maqsadda emas, tushuntirishda paydo boʻladi. Erkak shunchaki xabar qiladi: men otaman, oilamni boqaman; oʻz toʻyimga pul yigʻyapman. U meʼyorga tayanadi. Ayol esa dalil keltiradi: erim avtohalokatga uchradi, oilada yolgʻiz farzandman, ketishga ruxsat berishlari uchun bir yil davomida oilamni koʻndirdim. Pul ham oʻsha, qurilayotgan uy ham oʻsha — biroq biri tasdiq bilan, ikkinchisi dalil bilan gapiradi. Meʼyor — bu tushuntirishga muhtoj boʻlmagan narsa. Tushuntirishdan qochish ham mumkin — agar koʻrinmas boʻlib qolinsa. Tadqiqotning eng kutilmagan kuzatuvi shu: ayollar oʻzlarini koʻrinmas qiladigan ishlarga moyil. Begona xonadonda bolalar va keksalarni parvarish qilish ikki tomonlama panoh beradi: roʻyxatdan oʻtmaganlik tufayli migratsiya organlaridan va vatandoshlarining nigohidan. Qanday nigoh ekanini respondentlardan biri — yigirma olti yoshli savdogar — hech kim soʻramasa ham tadqiqotchiga oʻzi tushuntiradi: Turkiyadagi oʻzbek ayollari bari ajrashganlar, ular xalqni uyatga qoʻyadi, birinchi qiyinchilikdayoq yengil yoʻlni izlaydi. Ayol koʻchuvchanligini tamgʻaga aylantiradigan mexanizm — aynan shu. Mualliflarning fikricha, koʻrinmaslik — genderga xos strategiya. U meʼyorga ochiqdan-ochiq qarshi chiqmasdan xorijda daromad topish imkonini beradi. Meʼyor buzilmaydi, aylanib oʻtiladi va butunligicha qolaveradi. Shu bilan birga, ketish teskari tomonga ham ishlaydi. «Oʻzbekistonda qaynonaga yoqishga harakat qilamiz… lekin Turkiyada qaynonalar oʻgʻillari haqida qaygʻurganliklari sababli kelinlarga yaxshi munosabatda boʻlishga harakat qiladi», — deydi suhbatdoshlardan biri. U ketdi — va dunyoning tuzilishi boʻlib koʻringan tartib aslida mumkin boʻlgan tartiblardan faqat bittasi ekanini koʻrdi. Baʼzi narsalar faqat taqqoslash uchun nimadir paydo boʻlgandagina farqqa aylanadi. Tarjimon: Shoiraxon Nurdinova Tahrirchi: Maxfiratbegim Azizi Asl manba: Kamp, M., & Nurdinova, S. (2022). Uzbek migrants in Türkiye: Gender, satisfaction in Türkiye, and return intentions. Region: Regional Studies of Russia, Eastern Europe, and Central Asia, 11(2), 193-210. Tarjima: https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/turkiyadagi-o-zbek-migrantlar-gender-turkiyada-farovonlik-va-vatanga-qaytish-niyatlari Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack

Turkiyadagi o‘zbek migrantlar: Gender, Turkiyada farovonlik va vatanga qaytish niyatlari Erkak Moskvaga ketadi — va hech kim undan sababini soʻramaydi. Javob savoldan oldin tayyor: oilasini boqish uchun. Ayol Istanbulga ketadi — va savol ovoz chiqarib berilmasa-da, oʻz-oʻzidan paydo boʻladi. Farq — bu har doim ham odamlarning bir-biridan nimasi bilan ajralib turishi emas. Baʼzan bu — hisob berish majburiyatining taqsimlanishi. «Turkiya — ayollar uchun, Rossiya — erkaklar uchun» — bu kundalik gapni Turkiya statistikasi tasdiqlaydi: Oʻzbekistondan Turkiyaga erkaklarga qaraganda koʻproq ayol boradi. Marianne Kamp va Shoiraxon Nurdinova bu nomuvofiqlikni 2018-yilning kuzida Istanbul va Eskisehirda oʻtkazilgan yigirma sakkiz intervyu orqali tahlil qiladi. Ularning tahlili avvalo biz koʻnikkan chegaralarni boshqa joyga surib qoʻyadi. Erkaklar va ayollarning maqsadlari deyarli soʻzma-soʻz bir xil: uyni bitirish, oʻgʻlining toʻy xarajatlarini qoplash, farzandlarini oʻqitish, tikuvchilik ustaxonasi uchun pul jamgʻarish. Farq maqsadda emas, tushuntirishda paydo boʻladi. Erkak shunchaki xabar qiladi: men otaman, oilamni boqaman; oʻz toʻyimga pul yigʻyapman. U meʼyorga tayanadi. Ayol esa dalil keltiradi: erim avtohalokatga uchradi, oilada yolgʻiz farzandman, ketishga ruxsat berishlari uchun bir yil davomida oilamni koʻndirdim. Pul ham oʻsha, qurilayotgan uy ham oʻsha — biroq biri tasdiq bilan, ikkinchisi dalil bilan gapiradi. Meʼyor — bu tushuntirishga muhtoj boʻlmagan narsa. Tushuntirishdan qochish ham mumkin — agar koʻrinmas boʻlib qolinsa. Tadqiqotning eng kutilmagan kuzatuvi shu: ayollar oʻzlarini koʻrinmas qiladigan ishlarga moyil. Begona xonadonda bolalar va keksalarni parvarish qilish ikki tomonlama panoh beradi: roʻyxatdan oʻtmaganlik tufayli migratsiya organlaridan va vatandoshlarining nigohidan. Qanday nigoh ekanini respondentlardan biri — yigirma olti yoshli savdogar — hech kim soʻramasa ham tadqiqotchiga oʻzi tushuntiradi: Turkiyadagi oʻzbek ayollari bari ajrashganlar, ular xalqni uyatga qoʻyadi, birinchi qiyinchilikdayoq yengil yoʻlni izlaydi. Ayol koʻchuvchanligini tamgʻaga aylantiradigan mexanizm — aynan shu. Mualliflarning fikricha, koʻrinmaslik — genderga xos strategiya. U meʼyorga ochiqdan-ochiq qarshi chiqmasdan xorijda daromad topish imkonini beradi. Meʼyor buzilmaydi, aylanib oʻtiladi va butunligicha qolaveradi. Shu bilan birga, ketish teskari tomonga ham ishlaydi. «Oʻzbekistonda qaynonaga yoqishga harakat qilamiz… lekin Turkiyada qaynonalar oʻgʻillari haqida qaygʻurganliklari sababli kelinlarga yaxshi munosabatda boʻlishga harakat qiladi», — deydi suhbatdoshlardan biri. U ketdi — va dunyoning tuzilishi boʻlib koʻringan tartib aslida mumkin boʻlgan tartiblardan faqat bittasi ekanini koʻrdi. Baʼzi narsalar faqat taqqoslash uchun nimadir paydo boʻlgandagina farqqa aylanadi. Tarjimon: Shoiraxon Nurdinova Tahrirchi: Maxfiratbegim Azizi Asl manba: Kamp, M., & Nurdinova, S. (2022). Uzbek migrants in Türkiye: Gender, satisfaction in Türkiye, and return intentions. Region: Regional Studies of Russia, Eastern Europe, and Central Asia, 11(2), 193-210. Tarjima: https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/turkiyadagi-o-zbek-migrantlar-gender-turkiyada-farovonlik-va-vatanga-qaytish-niyatlari Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack

Yangi matnni chop etishimizdan oldin — oxirgi ikkita muhokamamiz bilan tanishib chiqishingiz mumkin. ▪️ Galdini — «Ortiqcha aholining yuzaga kelishimi?» https://www.youtube.com/watch?v=YUeUy4cKgrA ▪️ Harvi — «Yangi imperializm» https://www.youtube.com/watch?v=j9IVeSWsApY Keyingi matn — tez orada. Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack

Panjara O'ttiz yildan beri O'zbekiston haqida shunday yoziladi: bu yerda islohot bo'lmadi. Yer davlat mulkiligicha qoldi, narxlar nazoratda, paxta davlat belgilagan narxda sotib olindi. Shu bilan birga mamlakat tanib bo'lmas darajada o'zgardi. To'liq bandlik o'rniga — mardikor bozorlari. Qishlog'idan chiqmagan odamlar o'rniga — xorijdagi uch millionga yaqin mehnat muhojiri. Buni odatda paradoks deb atashadi: o'zgarish bor, ammo o'tish yo'q. Franko Galdini boshqacha savol beradi. Yer qonunan kimga tegishli — bu bir narsa. Undan amalda kim va qanday shartlarda foydalanadi — butunlay boshqa narsa. Birinchisi o'zgarmadi. Ikkinchisi butunlay o'zgardi. Samarqandlik bir dehqonning so'zlari bilan aytganda: «Fermerlar yerni o'rab olgan, u qamoqxonaga o'xshaydi. Kolxoz davrida to'siq yo'q edi va yer yetarli edi». Panjara qonunda emas, dalada paydo bo'ldi. Galdinining 2023-yilgi maqolasi shu haqda. Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack

5 daqiqada boshlaymiz

Bugun!

Telegramda audio muhokama! Shu yakshanba soat 17.00da. Tarjimani o'qib keling va muhokamaga qo'shiling! Tarjima: https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/ortiqcha-aholining-yuzaga-kelishimi-yerni-dekollektivizatsiya-qilish-sinfiy-tabaqalanish-va-o-zbekistonda-mehnatning-nobarqarorlashuvi Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack

Maqolaning qisqa mazmuni bilan, ingiliz tilida quyidagi video orqali ham tanishib chiqishingiz mumkin. Manba: https://voicesoncentralasia.org/why-is-job-insecurity-so-widespread-in-independent-uzbekistan/

Ortiqcha aholining yuzaga kelishimi? Yerni dekollektivizatsiya qilish, sinfiy tabaqalanish va Oʻzbekistonda mehnatning nobarqarorlashuvi Ittifoq tarqagach, Oʻzbekiston qishlogʻida yer bilan nima boʻldi? Va nega oʻttiz yil ichida qishloq aholisining katta qismi mardikor bozoriga, Toshkent chekkalariga yoki Rossiya qurilishlariga chiqib ketdi? Bu ikki savol odatda bir-biriga bogʻlanmaydi. Yer davlat mulki boʻlib qolgani, xususiylashtirish esa deyarli oʻtkazilmagani maʼlum. Shuning uchun birinchi savolga javob koʻpincha: "deyarli hech narsa" boʻladi. Ammo ikkinchi savolni inkor etib boʻlmaydi: qishloq jamiyati keskin oʻzgargani yaqqol koʻrinadi. Shu sababli Oʻzbekiston ilmiy adabiyotlarda uzoq vaqt "paradoks" sifatida tasvirlandi: goʻyoki islohotlar boʻlmagan, lekin jamiyat tubdan oʻzgargan. Franko Galdini esa paradoks Oʻzbekistonda emas, uni oʻlchash usulida, deydi. Agar oʻtish faqat xususiylashtirish va liberallashtirish mezonlari orqali qidirilsa, boshqa yoʻl bilan yuz bergan oʻzgarishlar tabiiy ravishda koʻrinmay qoladi. Sovet davrida paxta oʻziga xos ayirboshlov vositasi edi. Qishloq paxta yetishtirar, buning evaziga ish oʻrinlari, maktablar, shifoxonalar, sugʻorish tizimlari va jamoa yeridan foydalanish huquqini olardi. 1990-yillarda sovxozlar kolxozlarga, kolxozlar esa shirkatlarga aylantirildi. 1998-yildagi Yer kodeksi esa shirkatlarni ham tugatdi. Yer huquqiy jihatdan davlat mulki boʻlib qolgan boʻlsa-da, undan foydalanish huquqi uzoq muddatli ijara orqali ozchilik qoʻliga oʻtdi. Natijada qishloq xoʻjaligi xonadonlarining qariyb 10 foizi ekin maydonlarining 85 foiziga egalik qila boshladi. Paxtadan olinadigan renta ham oʻz yoʻnalishini oʻzgartirdi: u endi qishloq ijtimoiy infratuzilmasini saqlashga emas, sanoatni subsidiyalashga yoʻnaltirildi. Galdini nazarida aynan shu jarayon yangi sinfiy tuzilmani vujudga keltirdi. Bir tomonda — mayda kapitalistik fermerlar qatlami shakllandi. Qolganlar uchun esa daromad topishning asosiy yoʻli aynan shu fermerlarga bogʻlanib qoldi: yollanma mehnat qilish, yaylovdan foydalanish yoki hatto paxta poyasini yigʻish ham ular orqali amalga oshadigan boʻldi. Ikkinchi tomonda esa yerdan ajralgan va norasmiy iqtisodiyotga siqib chiqarilgan koʻpchilik paydo boʻldi. Shu yerda muallif Marksning "nisbiy ortiqcha aholi" tushunchasiga murojaat qiladi. Bu odamlar aholining koʻpligi sababli emas, balki mavjud iqtisodiy tizim ularga ehtiyoj sezmagani uchun "ortiqcha"ga aylangan edi. Muhimi, bu vaqtinchalik holat emasdi. Iqtisodiy oʻsish bilan yoʻqolib ketmadi, aksincha, yil sayin qayta ishlab chiqarilib bordi. Galdini tasvirlagan jarayonning kengroq nazariy nomi ham bor. Avvalroq biz yozgan Devid Harvi yer va boshqa umumiy resurslarning tortib olinishini kapitalizmning faqat dastlabki bosqichiga xos hodisa emas, balki uning doimiy ishlash mexanizmlaridan biri deb taʼriflaydi. Uning fikricha, kapital inqirozdan chiqish uchun hali bozorga aylantirilmagan resurslarni oʻzlashtirib boradi. Qurilish uchun buzilayotgan mahallalar ham, tugatilgan shirkatlar ham shu jarayonning turli koʻrinishlaridir. Galdini esa aynan shu mexanizmning Oʻzbekistondagi ishlashini yaqin masofadan koʻrsatadi: bitta ekin, bitta mamlakat, aniq raqamlar va aniq institutlar misolida. Galdini tasvirlagan jarayon bugun ham davom etyaptimi? Agar davom etayotgan boʻlsa, endi u qanday nomlar ostida kechyapti? Va nega Oʻzbekistonda yersizlik koʻpincha adolatsizlik sifatida emas, balki tabiiy holat sifatida qabul qilinadi? Tarjimon: Odilxon Orifjonov Tahrirchi: Maxfiratbegim Azizi Asl manba: Galdini F (2023). Rise of the Surplus Population? Land Decollectivization, Class Stratification, and Labor Precarization in Uzbekistan. International Labor and Working-Class History 103, 147–161. Tarjima: https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/ortiqcha-aholining-yuzaga-kelishimi-yerni-dekollektivizatsiya-qilish-sinfiy-tabaqalanish-va-o-zbekistonda-mehnatning-nobarqarorlashuvi Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack

Ortiqcha aholining yuzaga kelishimi? Yerni dekollektivizatsiya qilish, sinfiy tabaqalanish va Oʻzbekistonda mehnatning nobarqarorlashuvi Ittifoq tarqagach, Oʻzbekiston qishlogʻida yer bilan nima boʻldi? Va nega oʻttiz yil ichida qishloq aholisining katta qismi mardikor bozoriga, Toshkent chekkalariga yoki Rossiya qurilishlariga chiqib ketdi? Bu ikki savol odatda bir-biriga bogʻlanmaydi. Yer davlat mulki boʻlib qolgani, xususiylashtirish esa deyarli oʻtkazilmagani maʼlum. Shuning uchun birinchi savolga javob koʻpincha: "deyarli hech narsa" boʻladi. Ammo ikkinchi savolni inkor etib boʻlmaydi: qishloq jamiyati keskin oʻzgargani yaqqol koʻrinadi. Shu sababli Oʻzbekiston ilmiy adabiyotlarda uzoq vaqt "paradoks" sifatida tasvirlandi: goʻyoki islohotlar boʻlmagan, lekin jamiyat tubdan oʻzgargan. Franko Galdini esa paradoks Oʻzbekistonda emas, uni oʻlchash usulida, deydi. Agar oʻtish faqat xususiylashtirish va liberallashtirish mezonlari orqali qidirilsa, boshqa yoʻl bilan yuz bergan oʻzgarishlar tabiiy ravishda koʻrinmay qoladi. Sovet davrida paxta oʻziga xos ayirboshlov vositasi edi. Qishloq paxta yetishtirar, buning evaziga ish oʻrinlari, maktablar, shifoxonalar, sugʻorish tizimlari va jamoa yeridan foydalanish huquqini olardi. 1990-yillarda sovxozlar kolxozlarga, kolxozlar esa shirkatlarga aylantirildi. 1998-yildagi Yer kodeksi esa shirkatlarni ham tugatdi. Yer huquqiy jihatdan davlat mulki boʻlib qolgan boʻlsa-da, undan foydalanish huquqi uzoq muddatli ijara orqali ozchilik qoʻliga oʻtdi. Natijada qishloq xoʻjaligi xonadonlarining qariyb 10 foizi ekin maydonlarining 85 foiziga egalik qila boshladi. Paxtadan olinadigan renta ham oʻz yoʻnalishini oʻzgartirdi: u endi qishloq ijtimoiy infratuzilmasini saqlashga emas, sanoatni subsidiyalashga yoʻnaltirildi. Galdini nazarida aynan shu jarayon yangi sinfiy tuzilmani vujudga keltirdi. Bir tomonda — mayda kapitalistik fermerlar qatlami shakllandi. Qolganlar uchun esa daromad topishning asosiy yoʻli aynan shu fermerlarga bogʻlanib qoldi: yollanma mehnat qilish, yaylovdan foydalanish yoki hatto paxta poyasini yigʻish ham ular orqali amalga oshadigan boʻldi. Ikkinchi tomonda esa yerdan ajralgan va norasmiy iqtisodiyotga siqib chiqarilgan koʻpchilik paydo boʻldi. Shu yerda muallif Marksning "nisbiy ortiqcha aholi" tushunchasiga murojaat qiladi. Bu odamlar aholining koʻpligi sababli emas, balki mavjud iqtisodiy tizim ularga ehtiyoj sezmagani uchun "ortiqcha"ga aylangan edi. Muhimi, bu vaqtinchalik holat emasdi. Iqtisodiy oʻsish bilan yoʻqolib ketmadi, aksincha, yil sayin qayta ishlab chiqarilib bordi. Galdini tasvirlagan jarayonning kengroq nazariy nomi ham bor. Avvalroq biz yozgan Devid Harvi yer va boshqa umumiy resurslarning tortib olinishini kapitalizmning faqat dastlabki bosqichiga xos hodisa emas, balki uning doimiy ishlash mexanizmlaridan biri deb taʼriflaydi. Uning fikricha, kapital inqirozdan chiqish uchun hali bozorga aylantirilmagan resurslarni oʻzlashtirib boradi. Qurilish uchun buzilayotgan mahallalar ham, tugatilgan shirkatlar ham shu jarayonning turli koʻrinishlaridir. Galdini esa aynan shu mexanizmning Oʻzbekistondagi ishlashini yaqin masofadan koʻrsatadi: bitta ekin, bitta mamlakat, aniq raqamlar va aniq institutlar misolida. Galdini tasvirlagan jarayon bugun ham davom etyaptimi? Agar davom etayotgan boʻlsa, endi u qanday nomlar ostida kechyapti? Va nega Oʻzbekistonda yersizlik koʻpincha adolatsizlik sifatida emas, balki tabiiy holat sifatida qabul qilinadi? Tarjimon: Odilxon Orifjonov Tahrirchi: Maxfiratbegim Azizi Asl manba: Galdini F (2023). Rise of the Surplus Population? Land Decollectivization, Class Stratification, and Labor Precarization in Uzbekistan. International Labor and Working-Class History 103, 147–161. Tarjima: https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/ortiqcha-aholining-yuzaga-kelishimi-yerni-dekollektivizatsiya-qilish-sinfiy-tabaqalanish-va-o-zbekistonda-mehnatning-nobarqarorlashuvi Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack

Keyingi tarjimamizni yaqin kunlarda chop etamiz. Ungacha esa ohirgisi bilan yana bir bor qisqa tanishib chiqishingiz mumkin. Paradoks So‘nggi yillarda dunyo yopilmoqda. Savdo urushlari, sanksiyalar, ta’minot zanjirlarining uzilishi, proteksionizm, migratsiya va pul harakatiga cheklovlar, mintaqalar chegarasidagi urushlar. Aynan shu davrda esa biz „ochilish“ yo’lidan ketmoqdamiz. Valyuta kursining liberalizatsiyasi, chiqish vizalarining bekor qilinishi, xususiylashtirish, erkin iqtisodiy zonalar, xorijiy investorlar, JSTga a'zolik uchun ariza. Va buni shunday izohlab kelmoqdamiz: "biz islohotlarni shunchaki kechroq boshladik va endi qolgan davlatlarga yetib olyapmiz". Ammo agar biz o’zimizga andoza qilib olib, quvib yetishga harakat qilayotgan islohotlar o‘sha mamlakatlarda bekor qilinayotgan bo’lsa, biz kamida o’zimizga quyidagi savolni berishimiz o’rinli emasmi? Balki bu islohotlarda biror kamchilik yoki xato bordir-ki undan eng katta iqtisodiyotlar voz kechmoqda? Biz tarjima qilgan Devid Harvining 2003-yilgi maqolasi shu yo’nalishda biroz tafakkur qilishga undaydi. Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack

Do‘stlar, bugungi muhokamamiz ayrim sabablarga ko‘ra ertaga, xuddi shu vaqtga ko‘chirildi 🙂 Ertaga ko‘rishamiz!

Telegramda audio muhokama: Devid Harvi - ““Yangi” imperializm: mulkdan mahrum etish orqali jamg‘arish” 🗓 26.07.2026 (yakshanba), 21:00 📍 Telegram (https://t.me/tarjimavatanqid) Tarjimani o'qib keling va muhokamaga qo'shiling! Tarjima: https://syg.ma/@TarjimavaTanqid/yangi-imperializm-mulkdan-mahrum-etish-orqali-jamg-arish Telegram | Syg.ma | Facebook | X | Instagram | Youtube | Academia.edu | Spotify | Substack