"Омӯзиши сарфи наҳви забони арабӣ"

قال الشافعي رحمه الله: شَكَوتُ إِلى وَكِيعٍ سوءَ حِفظي فَأرشَدني إِلى تَركِ المَعاصي وأخبرني بِأنَّ العلمَ نورٌ ونورُ اللّهِ لا يُهدى لِعاصي

قال عبد الله بن المبارك: إن وجدت على الحائط موعظة فانظر فيها تتّعظ، قيل: فالفقه؟قال: لا يستقيمُ إلا بالسماع.

قال الشيخ ابن عطاء الله الإسكندري رحمه الله تعالى: من لم تكن له بداية محرقة،لم تكن له نهاية مشرقة.

قال الإمام أحمد رضي الله تعالى عنه: سمعت أن قلّ رجل يأخذ كتابا ينظر فيه إلا استفاد منه شيئاً.

لِــمَــيَّـةَ مُـــوحِـشــاً طَــلَــلُ يَـلُــــوحُ كَـأَنَّـــهُ خِــلَـــلُ. Осори манзили Майя холиву ваҳмовар аст; аз дур намудор мешавад, гӯё танҳо шикофу фосилаҳои он боқӣ монда бошанд. Дар манзили қадимии Майя осори як бошишгоҳи холиву ваҳмовар боқӣ мондааст; он аз дур намудор мешавад, гӯё ки танҳо шикофҳо ва фосилаҳои он боқӣ монда бошанд. Яъне шоир ба харобаҳои манзили Майя менигарад. Он ҷо дигар сокинон нестанд ва аз зиндагии пешина танҳо осори манзил боқӣ мондааст. Аз ҳамин сабаб ин макон барои шоир муҳашшиш — танҳо, холӣ ва ваҳмовар менамояд.

فَـيْــهَــــا اثْـنَـتَـــانِ وَ أَرْبَــعُـــونَ حُـلُـــوبَــةً سُــوداً كَـخَــافِـيْـةِ الْـغُـــرَابِ الْأَسْـحَـــمِ. Дар он ҷо чилу ду ҳайвони ширдеҳ ҳаст, ки сиёҳранганд; сиёҳии онҳо монанди пари пинҳон ё зери-пари зоғи бисёр сиёҳ аст.

أَنَــا ابْــنُ دَارَةَ مَـعْـــرُوفـــاً بِــهَـــا نَــسَـبِـي وَ هَـلْ بِـــدَارَةَ يَـــا لَـلـنَّــاسِ مِـــنْ عَـــارِ. Ман писари Дора ҳастам ва насаби ман ба воситаи ӯ машҳур аст; эй мардум, магар фарзанди Дора будан айбу нанг аст?! Ман писари Дора ҳастам ва насаби ман ба воситаи ӯ [дар миёни ҳама] маъруфу ошкор аст; эй мардум, магар дар [фарзанди] Дора будан ягон нангу айбе вуҷуд дорад?! Ман писари Дора ҳастам ва насаби ман ба воситаи Дора маълуму машҳур аст. Эй мардум, оё дар мансуб будани ман ба Дора ягон айбу нанге ҳаст?! Яъне шоир бо ифтихор мегӯяд: ман фарзанди Дора ҳастам ва насаби ман маълум аст. Сипас бо тарзи саволи инкорӣ мегӯяд, ки чӣ айбу нангест, агар инсон ба Дора мансуб бошад? Баръакс, ӯ мехоҳад нишон диҳад, ки аз насаби худ шарм намедорад ва ба он ифтихор мекунад.

عَـلَـى حَـالَـةٍ لَـوْ أَنَّ فِـي الْـقَـوْمِ حَـاتِـمـــاً عَـلَـى جُــودِهِ لَـضَــنَّ بِــالْـمَــاءِ حَـاتِـــمُ. Вазъият чунон сахт буд, ки ҳатто Ҳотами Тойи саховатманд ҳам дар он ҳолат обро дареғ медошт. Дар чунон вазъияти [сахти ташнагие] қарор доштанд, ки агар Ҳотими Тойӣ ҳам дар миёни он қавм мебуд, бо ҳама саховатмандиаш аз додани як қулт об дареғ мекард (бахилӣ меварзид). Ман дар чунин ҳолате қарор доштам, ки агар дар миёни ин қавм Ҳотами Той ҳам мебуд, бо вуҷуди он ки ӯ ба саховатмандӣ машҳур буд, ҳатто обро низ дареғ медошт ва бахилӣ мекард.

إِذَا مَـــا الْـغَــانِـيَـــاتُ بَـــرَزْنَ يَـــوْمـــاً وَ زَجَّــجْــنَ الْـحَــوَاجِـبَ وَ الْــعُــيِــــونَــــا. Ҳар гоҳ занони зебо рӯзе берун меомаданд ва абрӯвону чашмони худро ороиш мекарданд... «Ҳар гоҳ он бонувони рӯзе намоён шаванд, дар ҳоле ки абрӯвони хешро борик ороста ва чашмонашонро сурма кашида бошанд...»

عَـلَـفْـتُـهَـــا تِــبْـنـــــاّ وَ مــــاءً بَــــارِداً حَـتَّــى غَــدَتْ هَـمَّـــالَــهُ عَــيْـــنَـــاهَــــا. Ман ӯро бо коҳ ва оби хунук хӯрондам, то ки ду чашмаш пуробу ашкрез гардид. Шоир мегӯяд, ки он ҳайвонро бо коҳ ва оби хунук нигоҳубин ва сер мекард, то ҳолаш чунон хуб шуд, ки чашмонаш пуроб ва ашкрез гардиданд. «Ба он [аспи худ] коҳ додам ва оби хунук нӯшондам, то он ҷо ки аз серӣ ва шодобӣ чашмонаш ашкбор (дурахшон) гардиданд.»

يََا أَيُّـهَـا الـرَّجُـلُ الْـمُـعَـلِّـمُ غَـيْـرَهُ هَـلَّا لِـنَـفْـسِـكَ كَـانَ ذَا الـتَّـعْـلِـيــمُ اِبْـدَأْ بِـنَـفْـسِـكَ فَـانْـهَــهَــا عَـنْ غَـيِّـهَـا فَـإِذَا انْـتَـهَـتْ عَـنْـهُ فَـأَنْـتَ حَـكِـيمُ. فَـهُـنَـاكَ يُـسْـمَـعُ مَـا تَـقُـولُ وَيُـشْـتَـفَـى بِـالْـقَـوْلِ مِـنْـكَ وَيَـنْـفَـعُ الـتَّـعْـلِـيـــمُ. لَا تَـنْـهَ عَــنْ خُـلُـقٍ وَتَـأْتِـيَ مِـثْـلَــهُ عَـارٌ عَـلَـيْـكَ إِذَا فَــعَـلْــتَ عَــظِـيـــمُ. 1. «Эй марде, ки ба дигарон таълим медиҳӣ! Оё намешуд, ки нахуст ин таълиму тарбиятро барои худат раво медоштӣ?!» 2. «Аз нафси худ оғоз кун ва онро аз гумроҳиву саркашӣ боздор; ҳар гоҳ нафсат аз бадӣ бозистод, пас он замон ту ҳаким ва доноӣ.» 3. «Он вақт аст, ки суханат шунида мешавад, гуфторат давои дардҳо мегардад ва таълимат самар медиҳад.» 4. «Дигаронро аз хислате манъ макун дар ҳоле ки худат монанди онро мекунӣ; агар чунин кунӣ, ин барои ту нангу шармандагии бисёр бузургест!»

يََا أَيُّـهَـا الـرَّجُـلُ الْـمُـعَـلِّـمُ غَـيْـرَهُ هَـلَّا لِـنَـفْـسِـكَ كَـانَ ذَا الـتَّـعْـلِـيــمُ اِبْـدَأْ بِـنَـفْـسِـكَ فَـانْـهَــهَــا عَـنْ غَـيِّـهَـا فَـإِذَا انْـتَـهَـتْ عَـنْـهُ فَـأَنْـتَ حَـكِـيمُ. فَـهُـنَـاكَ يُـسْـمَـعُ مَـا تَـقُـولُ وَيُـشْـتَـفَـى بِـالْـقَـوْلِ مِـنْـكَ وَيَـنْـفَـعُ الـتَّـعْـلِـيـــمُ. لَا تَـنْـهَ عَــنْ خُـلُـقٍ وَتَـأْتِـيَ مِـثْـلَــهُ عَـارٌ عَـلَـيْـكَ إِذَا فَــعَـلْــتَ عَــظِـيـــمُ. Эй марде, ки дигаронро таълим медиҳӣ! Чаро худатро таълим намедиҳӣ? Шоир ба касе, ки дигаронро панду таълим медиҳад, мегӯяд: ту дигаронро ба корҳои нек даъват мекунӣ, пас чаро пеш аз ҳама худатро таълим ва тарбия намекунӣ? Аз худат оғоз кун ва нафси худро аз роҳи нодуруст боздор. Вақте ки аз он даст кашид, он гоҳ ту ҳаким ҳастӣ. Аввал бояд инсон худашро ислоҳ кунад. Агар аз корҳои нодуруст даст кашад ва нафси худро тарбия намояд, он гоҳ панду насиҳати ӯ ба дигарон низ таъсирбахш мешавад. Он гоҳ суханат шунида мешавад, мардум аз сухани ту баҳра мегиранд ва таълими ту фоида мебахшад. Вақте ки инсон аввал худаш амал мекунад, мардум ба суханаш бо эътимод гӯш медиҳанд. Панду таълими ӯ ба дигарон таъсир мекунад, зеро онҳо мебинанд, ки худи ӯ ба гуфтаҳояш амал мекунад. Дигаронро аз як хислат манъ накун, дар ҳоле ки худат ҳамон корро мекунӣ; агар чунин кунӣ, барои ту айбу нанги бузург аст. Шоир таъкид мекунад, ки инсон набояд дигаронро аз кори бад манъ кунад, аммо худаш ҳамон корро анҷом диҳад. Ин рафтор сухани ӯро беэътибор мекунад ва барои худи ӯ айби бузург аст. Эй касе, ки дигаронро таълим медиҳӣ, аввал худатро ислоҳ кун. Нафси худро аз роҳи нодуруст боздор. Вақте худат ба гуфтаҳоят амал кардӣ, мардум суханатро мешунаванд ва аз таълими ту баҳра мегиранд. Аммо агар дигаронро аз кори бад манъ кунӣ ва худат ҳамон корро анҷом диҳӣ, ин барои ту айбу нанги бузург аст.

جَـزَى اللَّهُ رَبُّ الـنَّـاسِ خَـيْـرَ جَـزَائِـهِ رَفِـيـقَـيْـنِ حَـلَّا خَـيْـمَـتَـيْ أُمِّ مَـعْـبَـدِ. هُـمَـا نَـزَلَا بِالْـهُـدَى وَاهْـتَـدَتْ بِـهِ فَـقَـدْ فَـازَ مَـنْ أَمْـسَـى رَفِـيـقَ مُـحَـمَّـدِ. فَـيَـا لِـقُـصَـيٍّ مَـا زَوَى اللَّهُ عَـنْـكُـمْ بِـهِ مِـنْ فِـعَـالِ لَا يُـجَـازَى وَسُـؤْدَدِ. Аллоҳ, Парвардигори мардум, ба он ду ҳамсафаре, ки дар назди ду хаймаи Умми Маъбад фуруд омаданд, беҳтарин подош диҳад. Шоир барои ду ҳамсафар, яъне Паёмбар ﷺ ва Абӯбакр رضي الله عنه, дуои хайр мекунад ва мегӯяд: Аллоҳ, Парвардигори ҳамаи мардум, ба он ду ҳамсафаре, ки назди хаймаҳои Умми Маъбад фуруд омаданд, беҳтарин подошро ато фармояд. Он ду бо ҳидоят фуруд омаданд ва ба воситаи он дигарон низ роҳи ростро ёфтанд. Пас касе ки ҳамсафари Муҳаммад ﷺ гардид, дар ҳақиқат комёб шуд. Он ду ҳамсафар бо ҳидоят ва роҳи рост омаданд ва ба воситаи онҳо мардум низ роҳи ҳидоятро ёфтанд. Пас, ҳар касе ки ҳамсафари Муҳаммад ﷺ бошад, воқеан ба саодат ва комёбӣ расидааст. Пас, эй Қусай! Чӣ қадар корҳои нек ва бузургвориро Аллоҳ ба сабаби ӯ аз шумо дур сохтааст — корҳое, ки подошашон ба осонӣ дода намешавад. Шоир ба Қусай, ки номи ниёгони қабилаи Қурайш аст, хитоб карда мегӯяд, ки чӣ қадар фазилат, корҳои нек, шараф ва бузургворӣ аз онҳо маҳрум гардид, зеро онҳо ба мақоми Паёмбар ﷺ ва рисолати ӯ муқобилат карданд. Аллоҳ ба он ду ҳамсафар — Муҳаммад ﷺ ва Абӯбакр رضي الله عنه — беҳтарин подош диҳад, ки назди Умми Маъбад фуруд омаданд. Онҳо бо ҳидоят омаданд ва ҳар касе ки ҳамсафари Муҳаммад ﷺ шуд, комёб гардид. Эй Қусай, чӣ қадар аз корҳои нек, шараф ва бузургворие, ки метавонист насиби шумо гардад, ба сабаби муносибататон бо ӯ маҳрум шудед!

لَـقَــدْ عَــلِــمَ الـضَّــيْـفُ وَ الْـمُــرْمِـلُـــونَ إِذَا اغْـــبَـــرَّ أُفْــــقٌ وَهَــبَّــتْ شَــمَـــــالاَ. Меҳмонон ва ниёзмандон ба хубӣ медонанд, ки вақте уфуқ тира мешавад ва шамоли шимолӣ мевазад... Шоир мегӯяд, ки меҳмонон ва одамони муҳтоҷ хуб медонанд, ки ҳангоми фаро расидани ҳавои сахт — вақте уфуқ аз ғубор тира мешавад ва шамоли шимолӣ мевазад — ба назди ӯ меоянд ё аз саховатмандии ӯ баҳра мебаранд. Меҳмон ва шахси муҳтоҷ хуб медонад, ки ҳангоми тира шудани уфуқ ва вазидани шамоли шимолӣ чӣ касеро бояд ёд кунад/ба назди кӣ рӯ оварад.

صَــدَدْتِ الْـكَـــأْسَ عَــنَّـــا أُمُّ عَــمْـــرٍو وَ كَــانَ الْــكَــــأْسُ مَــجْــــرَاهَـــا الْـيَـمِـيـنَــا. Эй Умми Амр! Ту ҷомро аз мо боздоштӣ, ҳол он ки ҷом одатан ба дасти рост мегашт. Эй Умми Амр! Ту ҷоми нӯшиданиро аз мо боздоштӣ ва дигар онро ба мо надодӣ, дар ҳоле ки ҷом пеш аз ин дар байни мо аз дасти рост ба дасте мегашт.

وَ إِنِّــي لَـتَـعْـــرُوْنِـــي لِــذِكْــرَاكِ هِـــزَّةٌ كَـمَـا انْــتَــفَــضَ الْـعُـصْـفُـوْرُ بَـلَّــلَــهُ الْـقَـطْــرُ. Ва ҳангоми ёди ту маро ларзише фаро мегирад, ҳамон гуна ки гунҷишк ҳангоми тар шудани борон худро такон медиҳад. Шоир мегӯяд, ки ҳар гоҳ ба ёди маҳбуба меафтад, вуҷудаш аз эҳсоси сахт ба ларза меояд. Барои равшан кардани ин ҳолат мисол меорад: чунон ки гунҷишкро қатраҳои борон тар мекунанд ва ӯ барои дур кардани оби баданаш худро сахт меҷунбонад, шоир низ ҳангоми ёди маҳбуба чунин ларзишу изтироби эҳсосӣ пайдо мекунад.

فَـجِـئْــتُ وَ قَــدْ نَـضَـتْ لِـنَــوْمٍ ثِـيَــابَـهَـا لَــدَى الـسَّـتْــرِ إِلاَّ لِـبْــسَـــةَ الْـمُـتَـفَـضِّـــلِ. Инро тарчумаи точики накардем зеро маънояш онқадар муносиб нест !

Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва боракатуҳу оё дар байни бародарҳо ва хоҳарҳо нафарҳое дорем ки даси фиқи "Мазҳаби Ҳанафи"хондани бошанд?