የኢትዮጵያ ስነ-ፁሑፍ Ethiopian literature
Open in Telegram
አሀዱ ብለን ከጀምበር መውጣት ጋር ፈንጥቀን፤ አብረን የህይወት ስንክሳርን ልንፈትሽ የሀገር ሁነቶችን በስነ-ተውህቦ ከሽነን ልንዳስስ ፦ ስነ-ፁሑፍን፣ ታሪካችን፣ አሁናው ክስተቶችን፣ የወንጀል ተረኮች፣ ገድሎች፣ ስነ-ግጥሞች፣ የጀብድ ታሪኮችን በፁሁፍ ከትበንና በስነምስል አዋህደን እናደርሳለን። የመንገዳችን ተካፋይ የሀሳባችን ተጋሪ ትሆኑ ዘንድ በክብር ጋበዝን።
Show more2 213
Subscribers
No data24 hours
-47 days
-2230 days
Data loading in progress...
Similar Channels
![ታሪካዊት ኢትዮጵያ [ History of Ethiopia ]](https://cdn.tlmtr.io/_next/image?url=https%3A%2F%2Fimg.tlmtr.io%2Fc%2F1qPdl4%2F5895334125978630726%3Fty%3Dx&w=96&q=75){kind=small}
Tags Cloud
No data
Any problems? Please refresh the page or contact our support manager.
Incoming and Outgoing Mentions
---
---
---
---
---
---
Attracting Subscribers
January '26
January '26
+4
in 0 channels
December '25
+11
in 0 channels
Get PRO
November '25
+11
in 0 channels
Get PRO
October '25
+11
in 0 channels
Get PRO
September '25
+8
in 0 channels
Get PRO
August '25
+17
in 0 channels
Get PRO
July '25
+13
in 0 channels
Get PRO
June '25
+10
in 0 channels
Get PRO
May '25
+20
in 0 channels
Get PRO
April '25
+11
in 0 channels
Get PRO
March '25
+17
in 0 channels
Get PRO
February '25
+20
in 0 channels
Get PRO
January '25
+25
in 0 channels
Get PRO
December '24
+75
in 0 channels
Get PRO
November '24
+85
in 0 channels
Get PRO
October '24
+83
in 0 channels
Get PRO
September '24
+51
in 0 channels
Get PRO
August '24
+55
in 0 channels
Get PRO
July '24
+63
in 0 channels
Get PRO
June '24
+46
in 0 channels
Get PRO
May '24
+69
in 0 channels
Get PRO
April '24
+70
in 0 channels
Get PRO
March '24
+61
in 0 channels
Get PRO
February '24
+18
in 0 channels
Get PRO
January '24
+53
in 0 channels
Get PRO
December '23
+2 845
in 0 channels
| Date | Subscriber Growth | Mentions | Channels | |
| 15 January | 0 | |||
| 14 January | 0 | |||
| 13 January | +2 | |||
| 12 January | 0 | |||
| 11 January | +1 | |||
| 10 January | 0 | |||
| 09 January | 0 | |||
| 08 January | 0 | |||
| 07 January | 0 | |||
| 06 January | 0 | |||
| 05 January | 0 | |||
| 04 January | 0 | |||
| 03 January | 0 | |||
| 02 January | +1 | |||
| 01 January | 0 |
Channel Posts
| 2 |  No text... | 307 |
| 3 | የካንት ተቺዎች የስርዓቱን ጥንካሬ እና ደካማነት ያጋልጣሉ። የሱ ፍልስፍና ሳይንስን፣ ሞራልን እና ውበትን ያስጠብቃል ግን የመጨረሻውን እውነታ ሊታወቅ የማይችል አድርጎ በመተው ዋጋ ነው። የሱ ሥነ-ምግባር ክብርን በራስ ገዝነት ላይ መሠረት ያደረገ ቢሆንም ግን የግትርነት አደጋ ያመጣል። ምድቦቹ ልምድን ያብራራሉ ግን ታሪክ እና ባህልን ሊዘነጉ ይችላሉ። የጀመረው ክርክር አልተዘጋም፤ ምክንያትን፣ ልምድን፣ ነፃነትንና እውነትን ሚዛናዊ ለማድረግ የቀጠለው ትግል አካል ነው።
✓ ካንት በዛሬው ዓለም ውስጥ ያለው ዋጋ
የካንት ፍልስፍና እንደ ታሪካዊ ቅርስ ሳይሆን በዘመናዊ አጣብቂኞች ውስጥ ለማሰብ እንደ ማዕቀፍ ህያው ሆኖ ይኖራል። ለራስገዝነት፣ ገደብ እና ክብር ያለው ፅኑ ፍላጎት ሳይንስን፣ ፖለቲካን እና ባህልን እንዴት እንደምንቀርባቸው መቅረጹን ቀጥሏል።
1. ሳይንስ እና የእውቀት ገደቦች
በውሂብ እና አልጎሪዝም ዘመን የካንት የምክንያት ገደቦች ማስጠንቀቂያ ከመቼውም ጊዜ የበለጠ ጠቃሚ ነው። ፌኖሜናዎችን በሚያስደንቅ ትክክለኛነት ሞዴል ማድረግ እንችላለን ነገር ግን አሁንም ሳይንስ ሊመልስ ያልቻላቸው ጥያቄዎች ያጋጥሙናል፡ ንቃተ ህሊና ምንድን ነው? ነፃነት ምንድን ነው? የሰው ልጅ ሕይወት ዋጋ ምንድን ነው? ካንት ሁሉም እውነቶች ተጨባጭ እንዳልሆኑ እና የእውቀት ሁኔታዎች መገመት ሳይሆን መፈተሽ እንዳለባቸው ያስታውሰናል።
2. ስነምግባር እና የሰው ልጅ ክብር
በካንት የሞራል ፍልስፍና ክብር መሠረት ያደረገው በራስገዝነት ላይ ነው። ይህ መርህ የሰብአዊ መብት ንግግሮችን፣ የህግ ማዕቀፎችን እና የዲሞክራሲ ሃሳቦችን መሰረት ያደረገ ነው። ስለፍትህ፣ እኩልነት እና ነፃነት በሚደረጉ ክርክሮች ላይ የካንት ካቲጎሪካል ኢምፔራቲቭ የማዕዘን ድንጋይ ሆኖ ይቆያል፡ እያንዳንዱን ሰው እንደ ፍጻሜ እንጂ እንደ አማራጭ ብቻ አይመልከት።
3. ፖለቲካ እና ተጠያቂነት
ካንት በምክንያት እና ራስ ገዝነት ላይ ያለው አጽንዖት አዉቶሪታሪያኒዝምን እና ፕሉላሪዝምን ይፈታተናል። ሕጎች ሁለንተናዊ እንዲሆኑ፣ ሃይል እንዲጸድቅ እና ዜጎች እንደ ምክንያታዊ አባል እንዲታዩ ይጠይቃል። በኢትዮጵያም ሆነ በሌላው ዓለም ይህ መርህ ለተጠያቂነትና ግልጽነት ቦታ በመስጠት እና ምክንያታዊ ክርክርን በማክበር የታዛዥነት እና ተዋረድ ትውፊቶችን ይፈትናል።
4. ባህል እና ውበት
ካንት በአስቴቲክስ ላይ ያቀረበው ነጸብራቅ በኪነጥበብ እና ስነ-ጽሁፍ ላይ ተጽእኖ ማሳደሩን ቀጥሏል። የውበት ፍርድ ግላዊ ሆኖም ግን ሁለንተናዊነትን ይፈልጋል የሚለው ሃሳቡ ኪነጥበብ ለምን የጋራ ነጸብራቅን እየጋበዘ እንዴት በጥልቁ እንደሚያነካን ያብራራል። በተበታተኑ ማንነቶች እና ተፎካካሪ ትረካዎች ዓለም ውስጥ የካንት ውበት ወደ አንጻራዊነት ሳይወድቁ ስለ'ጋራ ስሜት ለማሰብ መንገድ ይሰጣል።
ዛሬ ባለው ዓለም ውስጥ ካንት ቅርስ ሳይሆን ፈተና ነው። በሂሳዊ መንገድ እንድናስብ፣ ገደቦችን እንድናከብር እና ነጻነታችን በምክንያት ላይ የተመሰረተ እንዲሆን ይጠይቀናል። ፍልስፍናው ቀላል መልስ አይሰጥም፤ ነገር ግን ስለ እውቀት፣ ሞራላዊነት እና የሰው ልጅ ሁናቴ የተሻሉ ጥያቄዎችን ለመጠየቅ ማዕቀፍ ያቀርባል።
✓ ማጠቃለያ
የካንት ሂሳዊ ፍልስፍና በሰው ልጅ አስተሳሰብ ውስጥ ካሉት ታላላቅ የለውጥ ነጥቦች አንዱ ሆኖ ቆሟል። ዝም ብሎ ከራሽናሊዝም እና ከኢምፔሪሲዝም መካከል አልመረጠም፤ እውቀት የሚመነጨው ከሁለቱ አስፈላጊ መስተጋብር መሆኑን በማሳየት ክርክሩን ቀይሮታል። ልምድ ጥሬ ዕቃውን ያቀርባል ምክንያት ደግሞ ቅርጹን ያቀርባል። ሳይንስ የሚቻል የሆነው አእምሮ በራሱ የሚያጋጥመንን ዓለም ስለሚያዋቅር ነው።
በተመሳሳይ ጊዜ ካንት ድንበሮችንም አዘጋጅቷል። ነገሮችን በራሳቸው እንዳሉ ማወቅ አንችልም; ልናውቃቸው የምንችለው ለእኛ እንደሚታዩት ብቻ ነው። ይህ ትህትና ድክመት ሳይሆን ጥንካሬ ነው፡ ለነጻነት፣ ለሞራል እና ለእምነት ቦታ እየሰጠ ፍልስፍናን ከቅዠት ይጠብቃል። ስነ ምግባሩ ክብርን በራስ ገዝነት ላይ መሠረት ያደረገ፣ የውበት ምርምሩ ዓለም ሁለንተናዊ እንደሆነ ይጠቁማል እና ሂሳዊ ዘዴው የፍልስፍናን ትርጉም ቀይሯል።
የካንት ትሩፋት የተዘጋ ስርዓት ሳይሆን ፈተና ነው። ስለ እውቀት ሁኔታዎች በጥሞና እንድናስብ፣ የአስተሳሰብ ወሰንን እንድናከብር እና የሰውን ልጅ ክብር በነጻነት ላይ እንድንገነባ ይጠይቀናል። ሳይንስ እርግጠኝነትን በሚፈልግበት፣ ፖለቲካ ተጠያቂነትን በሚፈልግበት እና ባሕል በግላዊነት እና ሁለንተናዊነት መካከል ካለው ውጥረት ጋር በሚታገልበት ቦታ ሁሉ ፍልስፍናው ህያው ሆኖ ይኖራል።
የካንት አብዮት የፍልስፍና መጨረሻ ሳይሆን አዲስ ጅማሮ ነበር። እውነት ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ የሚሰጥ ሳይሆን በምክንያትና በልምድ፣ በነፃነት እና በአስፈላጊነት፣ በትህትና እና በተስፋ መስተጋብር መፈለግ እንዳለበት ያሳስበናል።
ቀዳማዊ ፍልስፍና | 237 |
| 4 | የካንት ትችት ገንቢ ብቻ ሳይሆን ገዳቢም ነበር። ምክንያት ስለ ነፍስ፣ ዩኒቨርስ ወይም አምላክ በመጠየቅ ከልምድ ለመሻገር መሞከሩ የማይቀር መሆኑን ተከራክሯል። ነገር ግን እንዲህ ያሉ ጥያቄዎች ወደ ተቃርኖዎች ወይም እሱ “አንቲኖሚዎች” ብሎ ወደጠራቸው ይመራሉ። ለምሳሌ፡- ዩኒቨርስ ውሱን ነው ወይስ ወሰን አልባ? ሁለቱም መልሶች ሊያከራክሩ ይችላሉ ግን ሁለቱም ሊረጋገጡ አይችሉም።
ካንት ግምታዊ ሜታፊዚክስ መገደብ አለበት ሲል ደምድሟል። የኖሜና ዓለምን ማወቅ አንችልም። ሆኖም ይህ ገደብ ነፃ የሚያወጣ ነው፡ ነፃነት፣ ሞራል እና እምነት በግምታዊ ማስረጃዎች ላይ ሳይሆን በሰው ድርጊት ፍላጎቶች ላይ ሊመሰረቱ ለሚችሉበት ተግባራዊ ምክንያት ቦታ ይፈጥራል።
• ሂሳዊ ሚዛን
እነዚህ መርሆች (ፌኖሜና እና ኖሜና፣ synthetic a priori judgment፣ የመረዳት ምድቦች እና የምክንያት ወሰኖች) የካንትን ሂሳዊ ፍልስፍና እምብርት ይፈጥራሉ። የሳይንስን እርግጠኝነት ይጠብቃሉ፣ የሜታፊዚክስ ቅዠቶችን ያጋልጣሉ፣ እና ለስነምግባር እና የውበት ምርምር አዲስ መሰረት ይከፍታሉ።
የካንት አብዮት በራሽናሊዝም እና ኢምፔሪሲዝም መካከል ድርድር ሳይሆን የሁለቱም ሽግግር ነበር። እውቀት በምክንያት ብቻ ወይም በልምድ ብቻ ሳይሆን በሁለቱ አስፈላጊ መስተጋብር የሚገኝ መሆኑን አሳይቷል።
✓ ስኬቶች እና ትሩፋቶች
የካንት ፍልስፍና ንድፈ ሃሳባዊ ልምምድ ብቻ አልነበረም። ጠቅላላ የሰውን ልጅ የአስተሳሰብ መስኮች ቀርጿል። የሱ ስኬት የእውቀት ወሰንን እያጋለጠ የእውቀት መቻልን ማረጋገጥ ነበር እና ትሩፋቱ ፍልስፍናን፣ ፖለቲካን እና ባህልን እየቀረጸ ነው።
1. ሳይንስን መጠበቅ
ካንት የሁምን ጥርጣሬ ተሻግሮ የሳይንስን እርግጠኝነት አስጠብቋል። መንስኤያዊነት፣ ቦታ እና ጊዜ ከልምድ ከመነሳት ይልቅ የልምድ ሁኔታዎች መሆናቸውን በማሳየት ሳይንስ ለምን ሁለንተናዊ እና አስፈላጊ ሃሳቦችን ማቅረብ እንደሚችል አብራርቷል። ፊዚክስ የልማዶች ስብስብ ሳይሆን በሰዎች የግንዛቤ መዋቅሮች ላይ የተመሠረተ ነው። ይህ ለሳይንስ ህጋዊነትን እና ገደቦችን ሰጥቶታል፡ ፌኖሜናን በእርግጠኝነት መግለጽ ይችላል፤ ነገር ግን ከነሱ አልፎ ወደ መጨረሻው/ከፍተኛው እውነታ መድረስ አይችልም።
2. ስነምግባር እና ነፃነት
የካንት Critique of Pure Reason ሂሳዊ ዘዴውን ወደ ሞራል አዝልቆታል። ንድፈ ሃሳባዊ ምክንያት የተገደበ ከሆነ ተግባራዊ ምክንያት አዲስ ጎራ ይከፍታል። ነፃነት፣ ግዴታ እና የሞራል ህግ ከልምድ ሳይሆን ከምክንያት የሁለንተናዊነት ፍላጎት የሚገኘ ነው። ዝነኛው “ካቲጎሪካል ኢምፔራቲቭ” እንደ ሁለንተናዊ ህጎች ልንፈጽማቸው በሚችሉ መርሆዎች ላይ ብቻ እርምጃ እንድንወስድ አጥብቆ ያስጠነቅቃል። ይህ ሞራልን ከአንፃራዊነት የጠበቀ እና የሰው ልጆችን ክብር በራስ ገዝነት ላይ የመሠረተ ነው።
3. አስቴቲክስ እና ፍርድ
Critique of Judgment ውስጥ ካንት ውበት እና ነፍስን ዳሷል። የውበት ፍርድ ግላዊ ሆኖም ግን ሁለንተናዊነትን ይናገራል፡ አንድን ነገር ውብ ስንል ምንም እንኳን ፍርዱ በጽንሰ ሃሳብ ላይ የተመሰረተ ባይሆንም ሌሎች እንዲስማሙ እንጠብቃለን። ይህ ግንዛቤ ምክንያት እና ስሜት የሚገናኙበትን ቦታ በመፍጠር በኪነጥበብ፣ በስነ-ጽሁፍ እና በባህል ፍልስፍና ላይ ተጽእኖ አሳድሯል።
4. ዘመናዊው ትሩፋት
የካንት ሂሳዊ ፍልስፍና በFitchte፣ ሼሊንግ እና ሂግል ላይ ተጽዕኖ በማሳደር ለጀርመን አይዲያሊዝም መሰረት ሆኗል። ነፃነትን እና ክብርን በምክንያት ላይ በመመስረት ዘመናዊ የሊበራል አስተሳሰብን ቀርጿል። በኢፒስቲሞሎጂ፣ ስነምግባር እና ወቅታዊ የፖለቲካ ንድፈ ሃሳቦች ላይ የሚደረጉ ክርክሮች ላይም ተጽዕኖ አሳድሯል። ዛሬም እንኳን ስለ ሳይንስ ወሰን፣ ስለ ሞራል ተፈጥሮ ወይም ስለ ውበት ሚና የሚደረጉ ውይይቶች ብዙውን ጊዜ ተመልሰው ከካንት ሂሳዊ ማዕቀፍ ይመዘዛሉ።
የካንት ስኬት ፍልስፍናን መለወጥ ነበር። በአስተሳሰብ ታሪክ ውስጥ ሌላ ስርዓት አልጨመረም ይልቅም ፍልስፍና ምን ሊሆን እንደሚችል ደግሞ ገልጿል። ትሩፋቱ ሂሳዊ መንፈስ ነው፡ የምክንያት ወሰንን ለማክበር እና ነጻነት እና ክብርን ራስ ገዝነት ላይ ለመመስረት የእውቀት ሁኔታዎችን መመርመር።
✓ ትችቶች እና ተቃራኒ ነጥቦች
የካንት ሂሳዊ ፍልስፍና አብዮታዊ ነበር፤ ግን ሙግቱን አላቆመም። ምክንያትን እና ልምድን ለማመጣጠን ያደረገው ሙከራ አድናቆትን አነሳስቷል፤ ነገር ግን ተቃውሞም አስነስቷል። በኋላ ላይ የመጡ አሳቢዎች ስርዓቱ በጣም ገዳቢ፣ በጣም ረቂቅ ወይም በጣም ጥንቃቄ የተሞላበት ነው ብለው ተከራክረዋል። ሶስት ዋና ዋና የትችት መስመሮች ጎልተው ይታያሉ።
1. ሂግል እና አይዲያሊስት ምላሽ
ሂግል በፌኖሜና እና ኖሜና መካከል ያለውን የካንትን ጥብቅ ክፍፍል ውድቅ አድርጓል። ለካንት ነገሮችን በራሳቸው እንዳሉ ማወቅ ፈጽሞ አንችልም፤ የምናውቀው በኮግኒሽን የተቀረጸውን መልክ ብቻ ነው። ሂግል ይህንን የድፍረት ውድቀት አድርጎ ተመልክቶታል። ፍልስፍና በመልክ ላይ ካቆመ የፍፁም እውነት ፍለጋን ይተዋል። ሂግል በምትኩ ምክንያት በዲያሌክቲካል እድገት በታሪክ እንደሚገለጥ እና ፍፁም የሆነው እንደ ቋሚ ነገር ሳይሆን እንደ ሂደት ሊታወቅ እንደሚችል ተከራክሯል። ካንት ገደብ ሲያወጣ ሂግል ገደቦቹን ለማሸነፍ ፈልጓል።
2. ኒቼ እና የሞራል ትችት
ኒቼ የካንትን የሞራል ፍልስፍና አጥቅቷል። ካቲጎራካል ኢምፔራቲቭ በሁለንተናዊነት ፍላጎቱ ለኒቼ የተደበቀ የክርስቲያናዊ ሞራል ዓይነት ግትር፣ ሕይወትን የሚክድ እና ፈጠራ ጠል ሆኖ ታይቶታል። ሞራል በረቂቅ ምክንያት ሊመሠረት እንደማይችል ነገር ግን የሃይል፣ ደመ ነፍስ እና ባህል መግለጫ ሆኖ መረዳት እንዳለበት ተከራክረዋል። ለኒቼ የካንት ስነምግባር እውነተኛ ነጻነት የራስን እሴቶች በመፍጠር ላይ ሆኖ ሳለ የሰውን ነፃነት ወደ ታዛዥነት ቀንሷል።
3. ወቅታዊ ፈተናዎች
በሃያኛው ክፍለ ዘመን የካንት ትሩፋት የታደሰም የተሞገተም ነበር።
∆ ፌኖሜኖሎጂ (ሃሰርል፣ ሄይድገር) ካንት በረቂቅ ምድቦች ላይ አብዝቶ ያተኮረ እና በሚኖር ልምድ ላይ በቂ ትኩረት ያልሰጠ ነው በማለት ተችቷል። በንቃተ ህሊና ውስጥ እንደሚገለጡበት የፌኖሜና ብልጽግና ለመመለስ ፈልገዋል።
∆ የትንታኔ ፍልስፍና የካንትን synthetic a priori judgment በእውነት አስፈላጊ መሆናቸውን ወይም ወደ ቋንቋዊ ስምምነቶች ወድቀው እንደሆነ በመጠየቅ ሞግቷል።
∆ የድህረ ዘመናዊ አሳቢዎች (ፎክዋልት፣ ዴሪዳ) የካንትን ሁለንተናዊ ሃሳብ በመቃወም እውቀት እና ሞራል ሁሌም በታሪክ፣ በኃይል እና በቋንቋ የሚቀረጹ ናቸው ሲሉ ተከራክረዋል።
4. ዘላቂው ውጥረት
እነዚህ ትችቶች ቢኖሩም የካንት ሂሳዋ ፍልስፍና የማጣቀሻ ነጥብ ሆኖ ይቆያል። ወሰኑ የሚቃወሙት እንኳ ብዙውን ጊዜ ራሳቸውን በሱ ላይ ይገልጻሉ። የሂግል ዲያሌክቲክ፣ የኒቼ ጄኒኦሎጂ፣ የፌኖሜኖሎጂ ወደ ልምድ መመለስ እና የድህረ ዘመናዊነት የሁለንተናዊ ነገሮች ጥርጣሬ ሁሉም ከካንት ጋር ለምልልስ ብቅ ይላሉ። የእውቀት ሁኔታዎችን፣ የምክንያት ውሱንነት እና የሰው ልጅ ነፃነትን ክብር ለመፈተሽ ያለው ፅኑ አቋም ዛሬም ፍልስፍናን እየቀረጸ ነው። | 152 |
| 5 | የካንት ሂሳዊ ፍልስፍና
ኢማኑኤል ካንት (1724-1804) ወደ ፍልስፍና የገባው በችግር ወቅት ነው። ራሽናሊዝም በምክንያት ብቻ እርግጠኝነትን ቃል ገብቷል ነገር ግን ከህይወት የመራቅ እና የመገለልን አደጋ አምጥቷል። ኢምፔሪዝም እውቀትን በልምድ ላይ መስርቶ ነበር ነገር ግን በመንስኤያዊነት፣ በራስ እና አልፎ ተርፎም የእውቀት መቻል ዙሪያ ወደ ጥርጣሬ መርቷል። የካንት ፕሮጀክት ይህንን ግጭት መፍታት ነበር።
መፍትሄው አብዮታዊ ነበር፡- እውቀት በምክንያት ብቻ ወይም በልምድ ብቻ ሳይሆን በሁለቱ መስተጋብር የሚገኝ ነው። ልምድ የእውቀትን ጥሬ ዕቃ ያቀርባል ነገር ግን አእምሮ ያንን ጥሬ ዕቃ በራሱ መዋቅር ይቀርጻል። ቦታ፣ ጊዜ እና መንስኤያዊነት ከአለም የምንማራቸው ሳይሆኑ ቀድሞውኑ ዓለምን ለመረዳት የሚያስችሉ ሁኔታዎች ናቸው።
ካንት ይህንን በፍልስፍና “የኮፐርኒካን አብዮት” ብሎ ጠርቶታል። ኮፐርኒከስ ማዕከሉን ከምድር ወደ ፀሐይ በማዞር ሰማያትን እንዳብራራ ካንትም ማዕከሉን ከቁስ ወደ አእምሮ በማሸጋገር እውቀትን አስረድቷል። ዓለምን እንዳለ/እንደሚታየው አንቀበልም ይልቅም በራሳችን የግንዛቤ መዋቅሮች መነፅር በኩል ነው ዓለምን የምንለማመደው።
ይህ ሂሳዊ ፍልስፍና (ክሪቲካል ፊሎሶፊ) ሜታፊዚክስን፣ ስነምግባርን እና የውበት ምርምርን (አስቴቲክስ) ለውጧል። ማወቅ በምንችለው ነገር ላይ ገደቦችን አስቀምጧል ነገር ግን የሳይንስ፣ ሞራል እና ነጻነት መቻልንም አረጋግጧል። የካንት ስራ በራሽናሊዝም እና ኢምፔሪሲዝም መካከል ድርድር ሳይሆን የሁለቱም ሽግግር ነው።
✓ አመጣጥ እና ታሪካዊ አውድ
የካንትን ፍልስፍና ለማስታረቅ ከፈለገው የሁለቱ ወጎች ዳራ ውጪ ለመረዳት አይቻልም። በ18ኛው መቶ ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ ራሽናሊዝም እና ኢምፔሪዝም አስቸጋሪ ሁኔታ ላይ ደርሰው ነበር።
• የራሽናሊዝም ውርስ
ዴካርትስ፣ ስፒኖዛ እና ሊብኒዝ በምክንያት ላይ የተመሰረቱ ሰፋፊ ስርዓቶችን ገንብተዋል። አንዳንድ እውነቶች (ሂሳባዊ፣ ሎጂካል፣ ሜታፊዚካል) ከተሞክሮ ነፃ ሆነው ሊገኙ እንደሚችሉ አስረድተዋል። ራዕያቸው በጂኦሜትሪ ግልጽነት እውቀትን መገንባት ነበር። ነገር ግን ከህያው የልምድ አለም ተነጥለው ወደ ረቂቅነት ገቡ።
• የኤምፔሪሲስት ፈተና
ሎክ፣ በርክሌይ እና ሁም ሁሉም እውቀት የሚጀምረው በስሜት ህዋሳት እንደሆነ ሞግተዋል። በምልከታ፣ በሙከራ እና በግምት ገደቦች ላይ አፅንዖት ሰጥተዋል። ሆኖም የሁም አክራሪ ጥርጣሬ የዚህን መንገድ አደጋ አጋልጧል፡ እውቀት እይታ ብቻ ከሆነ፣ መንስኤያዊነት፣ ራስ እና ሳይንስ ወደ ልምድ እና ፕሮባቢሊቲ ይወድቃሉ። ኢምፔሪሲዝም ወደ ጽንፉ ሲገፋ ለማስጠበቅ የሚፈልገውን እርግጠኝነት ያፈርሳል።
• የካንት ግንዛቤ
ካንት ራሱ ሁም “ከዶግማዊ እንቅልፌ ቀሰቀሰኝ” ሲል አምኗል። ራሽናሊዝም በንጹህ ምክንያት ላይ ያለው መተማመን ዘለቄታ እንደሌለው ተገንዝቧል ነገር ግን የኢምፔሪሲዝም ጥርጣሬ እውቀትን ሙሉ በሙሉ ለማጥፋት እንደሚያሰጋውም ተመልክቷል። የሱ መፍትሄ አንዱን ወገን መምረጥ ሳይሆን ሙግቱን ማሸጋገር ነበር።
• ሂሳዊ እጥፋት
ካንት እውቀት የሚመነጨው ከሁለት አካላት መስተጋብር ነው ይላል፡-
• ስሜት/ ሴንሲቢሊቲ የልምድ ጥሬ ዕቃን ያቀርባል፤ የምንመለከተውን፣ የምንሰማውን እና የሚሰማንን ማለት ነው።
• መረዳት ጽንሰ-ሀሳቦችን እና ምድቦችን ያቀርባል፤ እንደ ቦታ፣ ጊዜ፣ እና መንስኤያዊነት፤ ጥሬውን ዕቃ መዋቅር ይሰጡታል።
ይህ የካንት “የኮፐርኒካን አብዮት” ነበር፡ ኮፐርኒከስ ማዕከሉን ከመሬት ወደ ፀሀይ በማዛወር ሰማያትን እንደገለፀው ካንት ማዕከሉን ከቁስ ወደ አእምሮ በማዛወር እውቀትን አስረዳ። ዓለምን ፓሲቭሊ አንቀበልም ይልቅም በግንዛቤያችን ሁኔታዎች ውስጥ በንቃት እንቀርጸዋለን።
• ታሪካዊ ተጽእኖ
የካንት Critique of Pure Reason (1781) የለውጥ ነጥብን አሳይቷል። ነገሮች በራሳቸው እንዳሉ (ኖሜና) ለማወቅ ከአቅማችን በላይ መሆናቸውን እውቅና በመስጠት ልናውቃቸው የምንችላቸው ላይ ወይም ነገሮች ለኛ እንደሚታዩት(ፌኖሜና) ላይ ገደብ አስቀምጧል። ይህ ሂሳዊ አቋም የሳይንስን እርግጠኝነት ጠብቋል፣ የሜታፊዚክስን ወሰን አጋልጧል፣ እና ለስነምግባር እና የውበት ምርምር አዲስ መንገድ ከፍቷል።
✓ የካንት ሂሳዊ ፍልስፍና ዋና መርሆዎች
የካንት ፍልስፍና ብዙውን ጊዜ "ሂሳዊ" ተብሎ ይጠራል ምክንያቱም የእውቀት ስርዓትን ብቻ ሳይሆን የሚገነባው እውቀትን የሚቻል የሚያደርጉትን ሁኔታዎችም ይመረምራል። Critique of Pure Reason ምክንያትን አለመቀበል ሳይሆን ሰፋ ያለ ትችት ነው። አፕሮቹ በአራት መርሆዎች ይገልጻል።
1. ፌኖሜና እና ኖሜና
ካንት በፌኖሜና (ነገሮች ለእኛ እንደሚታዩት) እና ኖሜና (ነገሮች በራሳቸው እንዳሉት) መካከል መስመር አስምሯል። የኖሜና አለምን በቀጥታ ማወቅ አንችልም። እውቀታችን በአዕምሯችን ቅርጾች ተዋቅሮ በእይታ ብቻ የተገደበ ነው። ይህ ልዩነት ድንበር ያበጃል፡ ሳይንስ የፌኖሜናን ዓለም በእርግጠኝነት መግለጽ ይችላል ነገር ግን ስለ የመጨረሻው/ከፍተኛው እውነታ ያሉ የሜታፊዚካል ሃሳቦች ከአቅማችን በላይ ናቸው።
ይህ አክራሪ እርምጃ ነበር። ፍልስፍናን እያሰከነ የሳይንስን ትክክለኛነት አስጠብቋል። እንዲሁም ሜታፊዚክስንም አሻሽሏል፡ ስለ እውነታው የመጨረሻ/ከፍተኛ ተፈጥሮ ከመገመት ይልቅ ፍልስፍና ልምድ የሚችልበትን ሁኔታዎች መመርመር አለበት።
2. Synthetic a priori judgment
ካንት ማዕከላዊ ጥያቄ ጠይቋል:- እውቀት እንዴት አስፈላጊ እና መረጃ ሰጪ ሊሆን ይችላል? ሙሉ በሙሉ በትንታኔ የሚገኙ እውነቶች አስፈላጊ ናቸው ነገር ግን ምንም አዲስ ነገር አይነግሩንም። ሙሉ በሙሉ ኢምፔሪካል እውነቶች ደግሞ መረጃ ሰጭ ናቸው ግን ጊዜያዊም ናቸው። ካንት ሳይንስ በሶስተኛው ዓይነት ፍርድ ላይ የተመሰረተ ነው ሲል ተከራክሯል፡- Synthetic a priori.
Synthetic a priori judgment አስፈላጊ እና መረጃ ሰጪ ነው። ለምሳሌ "እያንዳንዱ ክስተት መንስኤ አለው" የሚለው ሃሳብ ከልምድ የተገኘ አይደለም ሆኖም ግን ሁሉንም ልምዶች ያዋቅራል። ሒሳብ እና ፊዚክስ እንደዚህ ባሉ ፍርዶች ላይ ይመረኮዛሉ። የሚቻልም ነው ምክንያቱም አእምሮ ራሱ ልምዶችን ለመረዳት የሚረዱ ቅርጾችን (ቦታን፣ ጊዜን፣ መንስኤያዊነትን) ያበረክታል።
3. የመረዳት ምድቦች
ካንት አእምሮ እንደ አንድነት፣ ብዙነት፣ መንስኤያዊነት እና አስፈላጊነት ባሉ ምድቦች አማካኝነት ልምድን በንቃት እንደሚያደራጅ ተከራክሯል። እነዚህ ከዓለም የምንማራቸው ሳይሆኑ ዓለም እንደ አንድ ስርዓት ሙሉ ሆኖ እንዲታይ የሚያደርጉ ሁኔታዎች ናቸው። እነሱ ከሌሉ ልምድ የተመሰቃቀለ የእይታ ፍሰት ይሆናል።
ይህ መርህ ፍልስፍናን ለውጧል። አእምሮን ኢምፔሪሲስቶች እንዳደረጉት እንደ ፓሲቭ የእይታዎች ተቀባይ ከማየት ይልቅ ካንት እውቀትን በመገንባት ረገድ ንቁ ተሳታፊ አድርጎ ተመልክቶታል። የምናውቀው ዓለም በኛ የግንዛቤ መዋቅሮች የተቀረጸው ዓለም ነው።
4. የምክንያት ገደቦች | 189 |
| 6 | https://youtu.be/Rg847CbswMI | 335 |
| 7 | ከቁሳዊ ወደ ብሔራዊ ማንነት የተሸጋገረው ግድብ፤ ሎሬት ፀጋዬ የተነበዩት አባይ በረከቱ ሲፈተሽ #ጥበብ #ኪነት #አ...
https://youtube.com/watch?v=ZGnKcpl_JB0&si=QH9wK8OQf6ZIQa89 | 364 |
| 8 | ታላቁን ሕዳሴ ግድብ ጉዞ የዘከረ ዘጋቢ ፊልም | 438 |
| 9 | ታላቁ የሕዳሴ ግድብ ጉዞ፤ ከህልም እስከ እውን! ዘጋቢ ፊልም #bigdam #ethiopianbigdam
https://youtube.com/watch?v=UVqkKLK4B3s&si=kFr8SMf9uJ_sLfbO | 454 |
| 10 | https://youtu.be/tKVAkuKMNxI | 433 |
| 11 |  No text... | 351 |
| 12 | ሃገራችን ኢትዮጵያ በየዘርፉ ድኩም የሆነችበት ዋናው ምክንያት ለሳይንስ የሰጠችው አናሳ ትኩርት ዋነኛው ይመስለኛል በግሌ። ለእዚህ ደግሞ ትብታቡ የበዛ እጅግ ብዙ ምክንያት ቢኖርም በመግቢያዬ እንዳወሳሁት ዋናው ሳይንስን የማስተማሪያው ቋንቋ ተደራሽነት ውስንነት አንዱና ዋናኛው ነው። እንዲህ ከሳይንስ የሚያቀራርቡን መጽሃፍትን ስናገኝ በሽሚያ ብናነብ ብናስነብብ ከችግሩ ትንሽ መቀነስ ይችለናል ስል አስባለሁ። ይህን በዝግጅቱ የተዋጣለት ጥንቅቅ ተደርጎ የተሰራ የፕሮፌሰር ሽብሩ ተድላ መጽሃፍ እንድናነብ በመጋብዝ ላብቃ ። ሰናይ ጊዜ!!
Reviewer : Hab Camus is an associate editor at Think Ethiopia | 278 |
| 13 | መንግስታት አሳሾቻቸውን ወደተለያዩ ክፍለ አለማት አንቀሳቀሱ ። በውጤቱም ልዩ ልዩ ማእድኖች ተገኙ ። በቅድመ ኢንዱስትሪ አብዮት የነበሩቱ ውስን የሃይል ምንጮች ከአብዮቱ በኋላ
ተትረፈረፉ። አልሙኒየምን ታይታኒየምን እንደጥሬ እቃ ግበአትነት መጠቀም ተጀመረ። በፊት ስለመኖራቸው ስንኳ አይታወቁም ነበር። አሁን ግን ኢንዱስትሪውን ያሾሩት ገቡ። በግዙፍ ማሽኖች የሚታገዘው የሰው ህይዎትም ምርታማ ሆነ።
በእንዲህ ያለው የሰው ልጅ ጉዞ ሃይማኖትን አለማንሳት አይቻልም። ጥንት ገና ሆሞሳፒያን በዋሻ ሳለ ግምሽ አካሉ የሰው ግማሽ አካሉ የአንበሳ ምስል ቀርፆ እንደ አንድ ህልው አካል ይመለከተው ነበር። እንዲህ ያሉ በእውን ልንዳብሳቸው ልናያቸው የማንችል ነገሮችን አሉ ብሎ የማመን ዝንባሌ የሰው ልጅ ብቻ እንደሆነ ፕሮፌሰር ሽብሩ ተድላ በመጽሃፉ ይነግረናል። ሌሎች እንስሳዎች በስሜት ህዋሳቸው ከሚደርሱበት እና ከሚጨበጠው በላይ ሌላ ነገር አለ ብለው እንደማያስቡም አያይዞ ያወሳል። ድሮ በዋሻ የተጀምረው እምነት ከ << አኒሚዝም>> (Animism) አንስቶ ዘመናችን እስከደረሱበት አብርሃማዊና ሌሎች የምስራቁ አለም ሃይማኖቱች የታሪክ ዳራውን ሲቀያይር ኖሯል። የ <<አኒሚዝም>> እምነት ሁሉም አካላት ነብስ አላቸው ብሎ የሚያምን እና እንስሣትንም ለማረድ ይቅርታ ጠይቆ እስከማረድ የሚያደርስ ነበር።በጉን " ርቦኝ ልበላህ ስለሆነ ይቅርታ አድርግልኝ።" እንደማለት አይነት። ከ አኒሚዝም ቀጥሎ በሕብረ- አማልክት ማመን( polytheism) በግሪክና በሮም ተስፋፍቶ ነበር።
የዝናብ አምላክ፣ የጨረቃ አምላክ ፣ የፍቅር ፣ የጥላቻ አምላክ እያሉ ብዙ አማልክታት ነበሯቸው። ይህ አይነቱ እምነት በአንድ አምላክ በማመን(monotheism) የተተካው በአንድ አምላክ አማኞች ከእኔ ውጭ እውነተኛ ሃይማኖት የለም በሚል ጠንካራ ስብከት እንደሆነ መጽሃፉ ያነሳሳል። በዚህም ሳቢያ በውጭም ሆነ በእኛይቱ ሃገር ኢትዮጵያ ብዙ የሃይማኖት ጦርነቶች ተነስተው አሰቃቂ እልቂቶች አልፈዋል። በኢትዮጵያ እንደምሳሌ ከሚነሱት ውስጥ አጼ ሱስንየስ የካቶሊክን ሃይማኖት ተቀብለው ከነባሩ ኦርቶዶክስ ሃይማኖተኛ ጋር የገቡት ግጭት አንዱ ነው። ሃይማኖቶች ለዘመናዊው ሰው ለሆሞሳፒያን ምን ጥቅም ነበራቸው ሲባል ፥ በማህበረስብ ውስጥ ከፍተኛ ትብብርን በመፍጠር መንግስታትን አጠንክረዋል፣ ለአንድ አላማ የሚቆሙ በባህል በቋንቋ የሚለያዩ ህዝቦችን አቀራርበዋል፣ አስተባብረዋል። በዚህም በመተባበር ከሌሎች እንስሳት በላይ እንዲቀመጥ አስችለውታል። ከዚህ ባሻገር እነኚሁ ልዩ ልዩ ሃይማኖቶች ለብዙ ማህበረሰቦች አለምን የማያ ብቸኛው መነጸርም በመሆን አገልግለዋል። ስለዝናብ አመጣጥ ፣ ስለድርቅ አመጣጥ፣ ስለበሽታዎች መንስኤ ግምት በመስጠት አወቅነው ያሉቱን ለምእመኑ ሲያካፍሉ ኖረዋል። ዛሬ ላይ ደግሞ ሳይንስ ስለብዙው ነገር የራሱን የማጥኛ ዘዴ ተከትሎ ምድሪቷን ብሎም ህዋውን እያሰሰ ይገኛል። የሃይማኖትንም ቀንበር አላልቶለታል ብለንም ማሰብ እንችላለን። ግን...ግን ዛሬ ላይ ከምን ደረሰን ?!
"በዘመናችን በባህርይ (ኩነት) ዙሪያ ያጠነጠኑ ብዙ ሳይንሳዊ ግንዛቤዎችን ለምሳሌ ስለ << ፍቅር>>፣
<<ሩህሩህነት>>፣ የእንስሳት << ግለኝነት ባህርይ>> ወዘት ግንዛቤ አዳብረናል። ፍቅር እና ሃዘን ማሰብ ማሰላሰል ተስፋ ምኞት ወዘተ የሰው ልጅ ዋናኛ እና ብቸኛ ባህርያት ናቸው ወይስ ሌሎች እንሳስት እነኝህን ባህሪያት ከሰው ልጅ ጋራ ይጋራሉ?" የሚሉት ጥያዌች ተነስተው አይ! እነኚህ ባህሪያት የሰው ልጅ ብቻ አይደሉም ሌሎች እንስሳትም ይጋሩናል የሚል ድምዳሜ ላይ ተደርሷል። እንዴት ለሚለው በዘመኑ በርካታ ሙክርቶች( experiments) ተሰርተዋል። በመጽሃፉም ለአስረጅነት ይረዳ ዘንድ የተወሰኑት በግልጽ ሁኔታ ተብራርተዋል። ሌላው የዘመናችን መልክ በቴክኖሎጂ ያሳየነው አስደናቂ እምርታ ነው ። "የዘመናችን ዋና ዋና ቴክኖሎጂዎች የባዮቴክኖሎጂ ምህንድና( biological enginering) እና አልጎሪዝምን መሰረት ያደርጉት የመረጃ ቴክኖሎጂ( information technology) እና ሰው ሰራሽ አእምሮ( artificial intelligence) ናቸው።"(ገጽ 163) ባዮቴክሎጂው የተሻሻሉ ምግቦችን ሰጥቶናል። ያሉበት የአየር ንብረት ሳይበግራቸው ብዙ ትርፍን የሚያሰገኙ ሰብሎች በዚሁ ምህንድና የተበረከቱ ናቸው። "በተጨማሪም ራስን ለመተካት ወሲባዊ ግንኙነት የማያስፈልግበት ዘመን ላይ ተደርሷል።" ከወንዱ ነባዘሩን እና ከሴቷ እንቁላልን በመውሰድ በሌላ ሴት ማህጸን ጽንሱን ማሳድግ ተችሏል። " ይባስ ብሎ በሳይንስ ከአካል አንድ ነጠላ ህዋስ፣ ወስዶ ሙሉ ህያው አካል ለማግኘት ተችሏል።" ( ገጽ 163) ለዚሁ ምሳሌ የምትሆነው በስኮትላድ የተሰራችዋ Dolly የተሰኘች በግ ናት።<< ሳይቦርግ>> (Cyborg) ሌላው የዘመናችን ድንቅ ክስተት ነው። " ህያው አካል ላይ ህይዎት አልባ አካል እየተቀጠለ ፣ አዲስ አይነት ህያው አካል መሰል የቴክኖሎጂ ውጤቶች እየታዩ ነው።" ይኸውም በተፈጥሮና በሰው ሰራሽ አደጋ አካላቸው ለጎደለባቸው ሰዎች ጥሩ መፍትሄን አቅርቧል። የተቀጠለው አካል ከአንጎል ትእዛዝ ስለሚቀበል ተግባሩን እንደነባሩ ህያው አካል ማቀላጠፍ ይችላል። ድንቅ በርከት አልታከለልንም ታዲያ ጓዶች?! ግሩም እንጂ!! ሰው ሰራሽ አእምሮም በልጽጎ እኛን በቼዝ ጨዋታ የሚረቱ ሮቦቶች ተሰሩ። ህክምናን ከሰው ልጅ በተሻለ የሚከውኑ ሮቦቶችም ተስርተው ለወደፊት ጥሩ ተስፋን አሰንቀዉናል። ዛሬ ላይ ይህ ከሆነ ነገስ?...
ሳይንስ ዛሬ ከዚህ ከደረሰ ነገስ ሲባል ነገም ይኸው ሰው ሰራሽ አእምሮ በከፍተኛ ልህቀት እንደሚቀጥል ይገመታል። አንድ የመረጃ ቋት ለመገንባትም ታልሟል። ቴክኖሎጂው ህክምናውን አሁን ካለበት በላይ አዘምኖት የሰው ልጅ ካንሰርን መሰል የህልዉናን ተገዳዳሪ በሽቶች እስከወዲያኛው ሊያጠፋ አቅዷል። ይህን ያስችላል ተብሎ ተስፋ የተጣለበት ቴክኖሎጂም <<ናኖ ቴክኖሎጂ>> ( Nano technlogy) ይሰኛል ። ጥቃቅን ሮቦቶች(robots) በመላ ሰውነት ውስጥ በመስፈር ካንስር አምጭ ህዋሶችን አፍርከድሜ ያስበላሉ እንዲሁም እርጅናን የሚያመጡ ህዋሶችን እየቀለበሱ(እያደሱ) ከአደጋ በስተቀረ የእርጅና ሞትን ያስቀራሉ ተብሎ ይታሰባል። 2050 ላይም እውን ይሆናል ተብሎ ተተንብዩኣል። እነኚህ ሁሉ ዝማኔዎች ሲመጡ ግን ከስጋት ውጭ አይደሉም ። ሰው ሰራሽ እእምሮ የሰውን ልጅ ስራ ከነጠቀ ምን ልንሆን ነው?! የሚል ስጋት አንዱ ነው ። ሌላው ይኸው የሰው ሰራሽ አእምሮ ስሜት አልባ የእውቀት ክምችት ስለሆነ የሰውን ልጅ ቢያጠፋውስ ወይም ባሪያ ቢያደርገውስ የሚሉ ስጋቶችም አብረው ይነሳሉ። አይ የለም የለም!የሰው ልጅ እስከሰራቸው ድረስ ከሰው ልጅ ቁጥጥር ውጭ የሚሆኑበት እድል አይኖርም ቢኖርም እራሱ የሰው ልጅ መፍትሄ ያብጅለታል የሚሉም በአንድ ወገን አልጠፉም። እስኪ የሚሆነውን እናይ ዘንድ የከርሞ ሰው ያድርገን እያለን የነገን መልክ ለማየት በጉጉት እንጠብቃለን። | 210 |
| 14 | የመጽሐፉ ርእስ:- ከየት ወደ የት?
ደራሲ:- ፕሮፌሰር ሽብሩ ተድላ
ዘውግ:-ሳይንስ
የህትመት ዘመን:- 2011 ዓ.ም
Rating : TBA
(ከትናንት እስከ ነገ )
እንደ መንደርደሪያ....
አንድ ክፍለዘመን የተሻገረ የዘመናዊ ትምህርት ታሪክ ቢኖረንም ሳይንስ ደጃችን እስካሁን አልቆረቆረችም እስክንል ድርስ ማህበረሰባችን ለሳይንስ ባዳ እንደሆነ ነው። በአካዳሚው ዙሪያ ያሉት ስንኳ በቅጡ ዘልቋቸዋል ወይ የሚለውም ብዙ የጠራ ነገር የለውም። ለዚህ ሁኔታ እንደምክንያት ከሚጠቀሱት መሃል የትምህርት ስርዓቱ የሚዘወርበት ቋንቋ ሃገር በቀል አለመሆኑ በዋናነት እና በጉልህነት ይወሳል። ይኸውም በተራው ሳይንስ በአካዳሚው ካሉት ወይም ካለፉት ሰዎች በዘለለ ማህበረሰቡን በስፋት እንዳይደርሰው እራሱን የቻለ ትልቅ ደንቃራ ሆኖ ቆይቷል፣ እየቀጠለም ነው። ይህን ሁኔታ ተገንዝበው ለሃገራቸው እና ለፈለቁበት ወገናቸው ከፍተኛ የመቆርቆር ስሜትና ሃላፊነት ተሰምቷቸው ሳይንስን ለማኸዘብ(የህዝብ ለማድረግ) የተንቀሳቀሱልን ውስን ሰዎች አልጠፉም። ከእነዚህም መሃል ፕሮፌሰር ሽብሩ ተድላ ይህን 'ከየት ወደ የት ?' ን ጨምሮ በርከት ያሉ መጽሃፍትን በተላያዩ ጊዜያት አበርክተውልናል። 'ወረርሽኝ' እና 'የህያው ፈለግ'ለዚሁ ሳይንስን የማኸዘብ አላማ ከተጻፉት መሃል ተጠቃሾች ናቸው። አንዳንድ ጥያቄዎች ዘዎትር በየትውልዱ ሲጠየቁ ይኖራሉ። ከነዚህም መሃል ከየት መጣን ወዴትስ እንሄዳለን የሚል ጥያቄ ልሽሸው ቢሉ ስንኳ አንዲት ጋት የማያራምድ ውልፍት የማያሰኝ የጎን ውጋታችን ይመስላል። ልባችን እንዲረጋ ትናንትናችን ማወቅ እንዲሁም ስለነገ የጠራ ትልም ይኖረን ዘንድ እንሻለን። የኋላው ከሌለ የለም የፊቱ እንዲሉ ፥ ሁለቱም ዛሬያችን ላይ ተመላልሰው ይታሰባሉ። ታዲያ ለዚህ አንገብጋቢ ጥያቄ መልስ አለን የሚሉ ልዩ ልዩ ሃይማኖቶች ቢኖሩም ሳይንስ ደግሞ የራሱን መልስ ይዞ በአንድ ጎራ ይሰለፋል። ፕሮፌሰር ሽብሩ ተድላም በአማርኛ ቋንቋችን ነገሩን ሊያስዳሱስን 'ከየት ወደ የት?' ን እንካችሁ ብለውናል። ከየት ነን ግን እኛ ሰዎች?!...
ከየት መጣን ሲባል በአብዛኛው የህያውነት ጅማሮን አምታተው የተረዱ ሰዎች ሳይንስ ሰዎችን ከዝንጀሮ መጣችሁ እንደሚለን በመናገር ሳይንሱን ባልዋለበት የሚያውሉ በርካታ ግለሰቦች ሞልተዋል። ነገሩ የሚደንቀው መስኩ በጎለበተበት የውጭው አለምም ይህ ነገር መናፈሱ ነው። ከመደነቅም አልፎ ትዝብትን የሚያጭርብን ግን ሳይንሱን በበቂ ሳይገነዘቡ ሊያበሻቅጡት በሚጥሩ ሰዎች እንዲህ ያለው ሸውራራ አተያይ መሰንቀሩ ነው። የመጽሃፉ የመጀመሪያ ክፍል ምእራፍ አንድ ይህን የሰውን ልጅ አመጣጥ ይተነትናል። በሃተታውም ከላይ የጠቀስኩትን ጠነን ያለ አተያይ ያጠራልናል። " አሁን ምድርን የሚጋሩን ዝንጀሮዎች ጋራ የምንጋራ የዘረ ሃረግ ነው፣ ራቅ ያለ ዝምድና ነው ያለን።" ሲል ጀምሮ እንዲህ ይቀጥላል። " የሰው ልጅ ዋናው የዘር ግንድ ፕራይሜትስ(primates) በመባል ይታወቃሉ። እነሱም በሁለት መለስተኛ የዘር ግንዶች ይከፈላሉ <<ፕሮሲሚያን>> (Prosimians) እና <<አንትሮፖይድ>> (Anthropoids) ፕራይሜትስ በመባል ይታወቃሉ።( ገጽ 3) ታዲያ እኛ ከዝንጀሮዎች ጋር የምንጋራው አንትሮፖይድ የተባለውን የዘረ ሃረግ ነው ። ለዚህም ነው ብንራራቅም ዘመዳሞች ነው የምንለው። ዋናው ሃሳብ እኛ የሰው ልጆች ከዝንጀሮ ወደ ሰው ስንቀየር የኖርን አይደለንም። በዝግመተ ለውጥ እሳቤም እንዲህ ያለ ትንታኔ የለም። የሆነው ሆነናስ እንዲያው ለመሆኑ ህይዎትስ እንዴት ተጀመረ ?! ይህ ነው ቀዳሚው ጥያቄ ወደ ዝግመተ ለውጥ ሃቲት ከመገባቱ በፊት። ምድር ከአራት ቢሊዮን አመታት የዘለለ እድሜ ቢኖራትም ህያው አካል በምድር የታየው ግን ከ 3.2 ቢሊዮን አመታት ገደማ በፊት ነበር።
ከምድር እውን መሆን በኋላ ወደ አንድ ቢሊዮን አመት ዘግይቶ እንደማለት ነው። "ግኡዝ ሞሊኪዪሎች በጨዋማ ውሃ(ውቂያኖስ) ውስጥ በተካሄዱ ውስብስብ ኬሚካው ግንኙነቶች(መስታጋብሮች) መሃል በአጋጣሚ በሞሊኪዪሎች ውህደት ህያው የሆኑ አካላት በምድር ላይ እንደተከሰቱ ይገመታል።" ታዲያ ይህ ግምት በበሬ ወለድ አይነት አሉባልታ ሳይሆን በማስረጃ የተደገፈ ነው። ምንድን ይህ ማስረጃ?!... ህያው አካላት ተከሰቱበት በተባለው ዘመን የምድር ከባቢ አየር በካርቦንዳይ ኦክሳይድ(CO2)፣ ሃይድሮጅን ሰልፋይድ(H2S) እና ሰልፈር ዳይኦክሳይድ(SO2) የተሞላ ነበር።እነዚህን የአየር ውህዶች መብረቅ ሲመታቸው ለህይዎት አስቻይ የሆኑ አሚኖ-አሲዶች(aminoacids) ተፈጠሩ። መብረቅ ከፈተኛ የኮረንቲ ሃይል እንዳለው ይታወቃል።በዘመናችንም ላብራቶሪ እኒህን ከላይ የተጠቀሱትን ሞሊኪዪሎች በያዘ የአየር ድብልቅ ውስጥ ከፍተኛ የኮረንቲ ሃይል ሲለቀቅ ተመሳሳዩ ውጤት ስለተገኘ የተቀመረውን መላምት(hypothesis) አጠናክሮታል። እንዲህ የተጀመረው ህያውነት በረዥም ዘመናት የልውጠት ሂደት አልፎ በቅርጽም በባህሪም የተላይዩ ህያዋንን አስገኘ። እኛም እንደ አንዱ ሆንን።
ዘመናዊ የሰው ልጅ ሆሞሳፒያን (Homo sapiens) ቅሪት በዛሬይቱ ኢትዮጵያ አፋር ተገኝቷል ። ከሱ የቀድሙት ሆሞ ሃቢልስም ሆነ ሌሎች ቅሪቶች በዚህችው ምድር ተገኝተዋል። ዝነኛዋ 'ድንቅነሽ' ም ለዚሁ ምስክር ናት። ለኢትዮጵያም የሰው ዘር መገኛ ያስባላትን ቅጽል አስገኝተውላታል። ይህ ምስኪን ፍራፍሬ ቃራሚ እና ስር ማሽ የሰው ዘር እንዴት አለሙን ተቀጣጠረ ?! ሌሎቹን እንሳሰዎች በእጁ በእግሩ ታግሎ እየጣለ እዚህ ደረሰ እንዳይባል ጡንቻው ኮስማና ነው። ከእሱ እጅግ የላቁ ባለ ስለት ጥርስና ባለፈርጣማ ጡንቻ አውሬዎች በቁጥር ብዙ ነበሩ። ታዲያ በምን "ተአምር" አሸነፈቸው የተባለ እንደሆነ መልሱ እሳት ነው ። እሳትን ማንደድ የቻለ ለት የሰው ዘር አለሙን በእጁ አገባ። ከፊታቸው ይቆም ዘንድ ይበረከረብ የነበረው የሰው ዘር ከእሩቅ በእሳት ይለበልባቸው ጀመር። ለጥርሱ አልታኘክ ይሉ የነበሩትን ስጋዎች በእሳት ሙክክ አድርጎ አብስሎ ይግጣቸው ገባ። በዚያም አለሙን ቀጨ። በእሳት ጉልበቱ ተማማኖ በአንድ አካባቢ በአዳኝነት እና ቃራሚነት ይኖር የነበረው ሰው ከኮግኒቲቭ አብዮት ( Cognitive Revolution) በኋላ አለምን ለማድረስ ከ 45,000 አመት በፊት አውስታራሊያን ወረረ። ይህ አብዪት እውን የሆነው የሰው ዘር ማመዛዘንና ማስታዋልን ከተረዳ በኋላ ነበር። አላማወቁ ምቾት የሚነሳው ታታሪ ሰው ተገኘ። መንገዱም ከአያቶቹ ብዙ ማይልስ ራቀ። ይህ እየበሰለ የመጣው የሰው ዘር ግብርናን ከጀመረ በኋላ ሰፈራን ለመደ( የለም የለም! ሰፈራ ከግብርና አብዬት በፊትም ነበር የሚሉ ወገኖችም አሉ። በመጽሃፉ የሁለቱንም መከራከሪያ እናገኛለን። ) ውስኑ ሰፈራም ቀስ በቀስ ወደጎሳ ጎሳውም ወደመንግስታት ተለወጠ። መንግስታት ሲፈጠሩ የድሮው አይነት በቃል እና ፊደላት የተወሰነው ቋንቋ የኑሮን ውስብስብነት ሊቋቋመው አልቻለም ።በመሆኑም ቁጥር ተፈጠረ። ወትሮም በጽህፈት ቋንቋ ኑሮውን ሲያሰልጥ የነበረው ማህበር አሁን ደግሞ በቁጥር ሌላ እርምጃን አከለ። የፊደላት ጽህፈቱም ቁጥርን የመጠቀሙም ግኝት እውን እንዲሆን ያስቻለው የመንግስታቱ ውስብስብ አወቃቀር መሆኑን ልብ ይሏል። ግብርናውን እያቀላጠፈ በምግብ እራሱን እያትረፈረፍ የነጎደው ሆሞሳፒያን የኢንዱስትሪ አብዮትን( Industrial Revolution) ያስጀምር ዘንድ የተወሰኑ ሺህ አመታትን ሊታገስ ግድ ብሎት ነበር። ለዚህ አብዮት ዋናኛ መነሻው አሰሳ ነበር። | 209 |
| 15 | ደጃዝማች በላይ ዘለቀ በፋሽስት ዘመን ጎጃም ውስጥ ሲንቀሳቀሱ ከነበሩ አራት የአርበኛ መሪዎች መካከል አንዱ ነው። እየተደጋገመ የሚወሳው የበላይ ዘለቀ ስም ብቻ ስለሆነ የሌሎቹ የጎጃም አርበኛ መሪዎች ስምና ስራ በተለይ በወጣቱ ትውልድ ዘንድ አይታወቅም። ሶስቱ የጎጃም ታላላቅ አርበኛ መሪዎች ቢትወደድ መንገሻ ጀምበሬ፣ ደጃዝማች ነጋሽ በዛብህና ራስ ኃይሉ በለው ናቸው። በነዚህ አርበኞች ስር እልቆ ቢስ ስመጥር አርበኞች ነበሩ።
የዛሬው ቀን በላይ ዘለቀ የተሰጠውን ምህረት ባለመጠቀሙና የወቅቱ አቃቢ ሕግ የነበሩት አርበኛው ደጃዝማች ታከለ ወለደ ሐዋርያት ያቀረቡበትን ክስ መከላከል ባለመቻሉ ፍርድ ቤት በስቅላት እንዲቀጣ የወሰነበትና የተሰቀለበት እለት በመሆኑ መታሰቢያ ይሆን ዘንድ በትውልድ ሐረጉ ዙሪያ የሚስተጋባውን ውዥንብር ያጠራ ዘጋቢ ፊልም እንሆ።
https://youtu.be/7xr9yJpZJLQ?list=PLpczBs3c1LgEqAx3DDMDN1YePZTOYXdmF | 294 |
| 16 | Ethiopia: ኢትዮጵያ እና የባሕር በር፤ አሰብ ወደብን አስመልክቶ የመሪዎች ምን አሉ? ssabEthiopia ...
https://youtube.com/watch?v=QovLA8OHEDY&si=xE-PRAlElM9kc5vu | 333 |
| 17 | ማነህ የተኛኸው?
እንቅልፍ የደበተህ ሥጋህን ጥለኸው:: ምን ኖረኻል አንተ
ንጉሥ ኖረኻል ወይ፡ ኖረኻል ወይ ጌታ? ወይ ቁሩንጮ ለባሽ ለማኙ ከርታታ? ሚኒስትር ደጃዝማች ወይም ፊታውራሪ ባለብዙ ገንዘብ አሽከር አሳዳሪ
ኖረኻል ወይ አንተ?
አጥንትህ ወላልቆ እንዲህ የሻገተ!
ሥራህ ምን ነበረ ቤትህ የት ነበረ? እርስትህ የት ቀረ?
የተመራመረ አዋቂ ፈላስፋ
ብዙ መሰናክል ካለም ላይ የገፋ
ሳትሆን አልቀረህም፣
ጉድ ነው መልክህ የለም።
ማነሽ? ማነህ አንተ?
ማናችሁ እናንተ?
ማነሽ በዘመንሽ
የውበት እመቤት
ሆነሽ የገዛሽው የወንዶችን ጉልበት? በክንድሽ ያለቀው
ወጣቱ ጐልማሳ የት ነው የወደቀው?
ምን ኖረሻል አንቺ አጥንትሽ ይናገር? እንጨት ተሽካሚ
ወይ ኩበት ለቃሚ
ወይ ልብስሽ ያደፈው ጥሬዋ ባላገር፣ ወይም ሽቅርቅሯ እስቲ ተናገሪ?
ሽቱሽ የጎረፈው መንጭቶ ከፓሪ
በወርቅና ባልማዝ በሉል እንደሆነ ተጫውተሽ የሔድሽው ዝናሽ የገነነ።>>
በመጨረሻ ሰለሞን ደሬሳ... Letter from ADDIS ABABA በሚል መጣጥፉ ላይ እንዲህ ''the painter poet'' ስለሚለው ገብሬ በተናገረው ነገር ፅሁፌን ልጨርስ...
"Geber-Kristos Desta, a painter who is perhaps overly cerebral on his canvas,is so far the only Ethiopian poet who,unwittingly or not, has un leas he darag in controversy in the local papers as to whether his poems are poems at all.
It is difficult to believe that the journalists fail to see the sparse beauty of his rhythm in several dimensions.
One assumes that his offence has been to break with these date tradition of Amharic poetry, which,put grossly,amounts to variations on the kind of poetry Alexander Pope wrote.
It is as if Gebre-Kristos had tried to make Japanese poems pass for Chinese.
When the first volume of his collected poems appears,chances are that Amharic poetry might never be the same again."
ይመቻችሁ! | 428 |
| 18 | <ክብ ቅርፅ ለእኔ ይብዛም ይነስም ዓለም አቀፋዊ ቋንቋ ነው። ዓለማችን ከጠፈር ላይ ሲመለከቷት፣ ክዋክብት ፣ ጨረቃ ፣ እንዲሁም ሌሎች በእሷ ላይ የሚኖሩ ነገሮች ሁሉ ክብ ናቸው። ለምሳሌ ፍራፍሬዎችን ተመልከቱ..... አብዛኛዎቹ ክብ ቅርፅ አላቸው። ውሀ የምድራችን 70 በመቶ እንደሸፈነ ታውቃላችሁ ፣ በውሀ ላይ አንዲት ጠጠር ብትጥሉ ውሀው የሚፈጥረው ምስል ክቦችን ነው። ለምን አራት ወይም ሦሥት ማዕዘን አልሆነም? ስለዚህም ዓለማችን በውስጧ የተፈጠሩ ነገሮች ራሳቸውን እንዲገልፁ ይብዛም ይነስም እንደምታዛቸው አምናለሁ። በመጨረሻም ራሷን ሕይወትን ተመልከቱ። ሕይወት ከምንም ትጀምራለች። ምንም ትሆናለች - ይህም የማያቋርጥ ክብ ነው።>
ለምካሌ power የተሰኘው የገብሬ ክብ ስዕሉ የራሱን የገብሬን <ለሥዕል> የሚለውን ግጥሙ ጭምር አስታውሶኛል። ግጥሟ እንዲህ እያለች ትወርዳለች....
አያልቅም ይህ ጉዞ
ማስመሰል መተርጎም
በቀለም መዋኘት
በመሥመር መጫወት
ከብርሀን መጋጨት
ለማወቅ ለመፍጠር ባዶ ቦታ መግባት
መፈለግ መፈለግ
አዳስ ነገር መፍጠር..
ከማይታየው ጋር ሔዶ መነጋገር
ሕይወትን መጠየቅ
ሐሳብን መጠየቅ
ዓለምን መጠየቅ
መሔድ መሔድ መሔድ
ከጨረቃ በላይ
ከኮኮቦች በላይ
ከሰማዩ በላይ
መጓዝ ወደ ሌላ ባዶ ቦታ መግባት
በሐሳብ መደበቅ
መፈለግ መፈለግ
አያልቅም ይህ ጉዞ.......
ሰዓሊ ለመሆን በእጅ ብሩሽ እንዴት እንደሚይዝ ማወቅ አልያ ቀለምን መለየት ወይም ሸራ አጠገብ መቀመጥ ብቻ በቂ አይደለም።
እውነተኛ የጥበብ ስራታሪክን፣ ጥልቅ ፍልስፍናዊ አስተሳሰብን እንዲሁም ረጅም የንባብ እና የህይወት ጉዞን በውስጡ ይይዛል።
ገብሬም ስራዎቹን ለመስራት ምን ያህል ጥናት እና ምርምር እንደሚያደርግ ይሄ በክብ ዙሪያ የሚያነሳው ሀሳብ አብዝቶ ይነግረናል።
ራሱ ገብሬ በአላለቀ መግቢያው ላይ ይሄንን ፅፎ እናነባለን....
''ደራሲ የሆነ ሁሉ ብዙ መጻሕፍትን በማንበብና በማጥናት፣ እንዲሁም ራሱ ከአካባቢውና ከኑሮው የሚቀስመውን ዕውቀት ልብ አድርጐ በመመርመር፣ ሁለቱን እያስተያየ፣ ግን አንድ የግሉ የሆነ የአጻጻፍና የአስተሳሰብ ዘዴ መፍጠር እንዳለበት መገንዘቡ አይቀርም:: እንደዚህ ያለው ሥራ ደግሞ ጊዜና ድካምን ይጠይቃል፡፡''
4.
አበቦች
የሰው ልጅ በምድር ላይ በቆየባቸው ግዜዎች ሁሉ ስለ አበቦች ውበት ሲዘምር ቆይቷል።
አበቦች እንደሚቀርቡበት አውድ እየተቀያየሩ ሃይማኖታዊ ፣ አፈ-ታሪካዊ ፣ ሥነ-ጥበባዊ በሆኑ መንገዶች ውስጥ ትርጉማቸውን እየለዋወጡ ዛሬም ድረስ ጥቅም ላይ ይውላሉ።
የዱር አበቦች ፣ የአትክልት ስፍራዎች እና ትናንሽ እፅዋቶች መላ በሆነው የሰው ልጅ ባህል ውስጥ ካለገደብ ተዘርተው በቅለዋል።
እንግዲህ እዚህ ጋር የአበባን ጉዳይ ያነሳሁት ገብሬ በስራዎቹ ምን ያህል ግዜ ስሜቶቹኝ እና የስዕሎቹን ሀሳቦች ሁለገብ ትርጓሜ ለመስጠት አበቦች'ን እንደሚጠቀም ለማሳየት ነው።
በገብሬ ስራዎች ውስጥ አበቦች ከአንድ ቦታ ሥራው ወደ ሌላ ስራው በተዘዋወሩ ቁጥር በግጥምም ሆነ በስዕሉ ውስጥ ለምን ተደጋገመው እንደሚስተዋሉ ማሰብ ፣ ቅጦቻቸውን መመርመር የገብሬን ሥዕሎችን በተለየ መንገድ ለማየት የሚያስልችል አዲስ እውቀት ይሰጣሉ።
ሰዎች ከጥንት ጀምሮ ስለ አበቦች ውበት እና ታላቅነት ያወራሉ።
ዓለምን በቀጥታ የአበባ ጉንጉን ከሌለበት ትርኢት፣ እቅፍ አበባዎች ከሌሉበት የበዓል ቀን ፣ ደማማቅ አበቦች ከሌሉበት ግብዣ ነጥሎ ማየት የማይቻል ጉዳይ ነው።
ከዚህም በላይ የተለያዩ ባህሎች ፣ ልዩ የምርምር ስራዎች ከአበቦች እና ከተለያዩ የእፅዋት ዝርያ ውጪ ነጥሎ ማየት ከባድ ይመስለኛል።
አበቦች ብዙውን ጊዜ ለውበት የሚውሉ ጌጦች ከመሆን ባለፈ በታላላቅ ከያኒያን ሥዕሎች ውስጥ ምሳሌያዊነትን በመሸከም ታላቅ ሚና ተጫውተዋል።(Vase of Flowers", Jan Davidsz de Heem ፣"Flora", Giuseppe Arcimboldo ፣ Water Lilies", Claude Monet፣ "Ophelia", John Everett Millais ፣ Meditative Rose", Salvador Dali ፣ Lady in the Garden of Sainte-Adresse", Claude Monet ፣ ''sunflower'' vincent vangig)
ዘመናዊ በሆነው ጥበብ ውስጥ አበቦች በከያኒዎች ዘንድ ጥንት ጀምሮ የነበራቸውን ትርጉም በማስቀጠል ደግሞም አዲስ ትርጉም በማካተት በሰፊው ሁኔታ ቦታ ተሰጥቸው ማስተዋል ይቻላል።
በመካከለኛው ዘመን ሃይማኖታዊ የሆኑ ኪናዊ ስራዎች በብዛት ሮዝ እና ሊሊ የሚባሉ አበቦችን በውስጣቸው ሲያበዙ...ፍቺያቸውም መጀመሪያነትን ፣ ቅድመ ዓለምን ለመወከል የሚውሉ ነበሩ።
ቀይ ቀይ ቀለም እና እሾህ ያለባቸው አበቦች በበኩላቸው የ'ክርስቶስ ስቃይ እና የመስቀል ታሪኮች ሲናገሩ....
በሥዕል ሥራ ውስጥ ቀይ እና ነጭ ጽጌረዳዎች ከተጣመሩ:- ክርስቲያኖች በእምነታቸው ያላቸውን አንድነት ሲያመለክቱ ፣ ሊሊ የተባለችው አበባ ደግሞ የድንግል ማርያምን ታማኝነት እና ድንግልናን መግለጫ ነበረች።
አንዳንዶቹ ሰዓሊዎች ለውበት ብቻ ጽጌረዳዎችን በስራቸው የሚያካትቱ ሲሆን... ለአብዛኞቹ ግን የሞት እና የመወለድ ፣ዘላለምን ወካይ ምልክቶች አድርገው ይጠቀሙባቸው ነበር።
ገብረክርስቶስ'ን ከአበቦቹ ነጥሎ ማየት አይቻልም።
ስፐርም ሴል በሚመስሉ ፈጣን ነጭ የቀለም ቅጦች የሚከበቡ ፣ ደማማቅ ቀለም ያላቸው እና ለደቂቃ አይንን ወደሌላ ቦታ እንዲሄድ የማያደርጉ ምናልባትም ከማይታየው እና ከማይታወቀው ኮስሞስ ጋር ጭምር የሚመሳሰሉ ትኩስ ጥምን በጉሮሮ የሚለቁ አስደንጋጭ እና እጅግ ውብ የአበባ ስዕሎች ናቸው የገብሬ አበቦች።(flower 1-5 ልብ ይሏል)
በህይወት እና በሀዘን መካከል ድልድልይ የሆኑት እነዚህ የገብሬ አበባዎች የዘላለማዊነትን ቋንቋ መናገር የሚችሉ የልጅ አፎች'ን ይመስላሉ።
ገብሬ እንደ ስዕሎቹ ሁሉ በግጥሞቹም ከአበባ theme የማይወጡ ፣ ትኩስ እና ቀለማም የሆነ አደራደር ያላቸው ፈጣንና ዜመኛ መስመሮች ደጋግሞ ሲያነሳ ይስተዋወላል።(የሞት አሟሟት ፣ እኔ እወድሻለሁ ፣ የፍቅር ፍልስፍና ፣ ስንኞች ፣ ከሞተች ቆይቷል ፣ አስደንጋጭ ፣ በባዕድ ሀገር ፣ ኢዮሀ..... ሌሎችም የአበባ theme የሚያነሱ ግጥሞቹ ተጠቃሽ ናቸው።)
ገብሬ ስለ አፅም ስዕሎቹ ሲናገርም እጅግ ብርሃናማ የሆነ ትርጓሜ ሰጥቶ ነው። ለምሳሌ «አፅም ን የሚተረጉመው እንዲህ እያለ ነው።
''የዛሬ ስምንት እና ሰባት አመት ገደማ (1961-1962) አፅም በአፅም የሚተረጎም የሰው ምስል በብዛት ሰርቻለሁ። ይሄም ምንን ነው የሚያመለከተው? በኤከስሬይ አይነት መልከ ስንመለከት የሰውን ውስጣዊ ሁኔታ እና ከዚያም አልፎ ደግሞ ስጋውን አልፈን ዘልቀን ወደ አጥንቱ ሄደን ጎላ አድርጎ የማሳየትን ሁኔታ ይገልፃል።_ እንዲየውም ቀደም ብዬ ምናልባት የወሎን ችግር ተንብያለሁ። ወይም ትንቢት ተናግሬያለሁ ማለት ይቻላል።''
ገብረክርስቶስ ይሄንን አፅም'ን ማዕከላዊ የሚያደርገውን ሃሳብነት በግጥሙ ውስጥም እንዲህ ሲል አቅርቦታል
<<አፅም | 280 |
| 19 | <<የዓለም መራራነት
ያለም መራራነት ነው የሚጣፍጠን
መቸ መጣፈጧ
ኮሶውን በማሯ ጠቅልላ ስትሰጠን፡
ስትሰጠን እሳቱን
አመድ አስመስላ ሽፍና ረመጡን።
ስትሰጥ ማየ ሕይወት ስትሰጠን መዳህኒት
መርዟን ጨምራበት::
ስትሰጠን እሬቱን ስኳር አስመስላ
እንደ ጐመን ሠርታ ሳማዋን ስንበላ።
እሷ ትዞራለች
ፀሐይ ትሞቃለች
እኛን በብርድ ላይ በጨለማ ጥላ፡፡
ያለም መራራነት
የሚያቆራምድ ነው፤ የሚያኮራምት::
ስትወስድ ወደ ኋላ ስትወስድ ወደ ሌላ
ምሥጢር ያላት መስላ።
ከቤተሰብ ማሕል ሰው ስታኮበልል፡፡
ስትወስድ ስጦታዋን
ለገጸበረከት ያቀረበችውን፡፡
ሌባ ናት ሰራቂ
ቀጣፊ ነጣቂ።
አባባይ ቀልማዳ፤ አታላይ አስመሳይ
ዋሾ ናት ወላዋይ፡፡
ሰው ሊኖር ባለም ላይ መች ተፈጠረ
መንገደኛ እንግዳ
መሽቶበት የመጣ
አገልጋይ ነው የተቸገረ::>>
የገብሬ አብስትራክት የሆኑ ኪናዊ ስራዎች በአመለካከት ፣ በእውቀት ፣ በስሜት እና በልጅነት ትዝታዎች....ወዘተ ጋር በእጅጉን የሚገናኙ ስለሆኑ ቀርቦ ስራዎቹን ለሚመለከት ሰው እጅግ አስቸጋሪ እና ፈታኝ የሆኑ የስሜት ልውውጦችን እንዲያስተናግድ ያስገድዳሉ
አስፋው ዳምጤ ከራሳቸው ስሜት ባሻገር ሳህለ ስላሴ ብርሃነማርያም የገብሬ'ን ስዕል ሲመለከቱ የተሰማቸው ስሜት ጠቅሰው ይህንን ይሉናል....
<<የገብረክርስቶስ የ1955 የሥዕል ትርኢት ላይ ተከፋለው የስሜት መቀስቀስ ካደረሰባቸው ሰዎችአንዱ እኔ ነበርኩ፡፡በብዙዎቻችንን ላይ የሆነ የመንፈስ መቀስቀስ ምትሐታዊ ኃይል ነበረው ማለት ይቻላል፡፡ለተመልካች አይረሴ የነበሩ ሥዕሎች ቀርበው ነበር፡፡ከነዚህ ተመልካቾች መካከል የአንዱን ዛሬ ዕውቅ ደራሲና ተርጓሚ ፤ የኪነጥበባትና የመገናኛ ብዙሃን ሽልማት ተሸላሚ የሆነውን ፣ የሣዕለ ሥላሴ ብረሃነማርያምን ስሜት እንመልከት፡፡በአንድ የድርሰቶች ስብስብ መጽሐቸው ውስጥ«ባውዛ›በሚለው ድርሰት፣እንዲህ ሲል ጽፈዋል።
''ለምንድነው በአእምሮዬ ውስጥ እየተመላለሰ የሚያስቸግረኝ?አሁንስ ፈጽሞ ዕረፍት ነሣኝ፡፡አንድ ቀን እንኳ ተነጋግረን አናውቅም...ደሞም እሱኮ ሞቷል፡፡በደርግ ዘመነ መንግሥት ወደምዕራቡ ዓለም ለስደት እንደሔደ በዚያው ቀርቷል፣እዚያው አርፏል ፣ ተመልሶ ለአገሩ አልበቃም፡፡ሆኖም ዕረፍት ይነሣኛል፡፡ሥራዎቹ ናቸው ከዐይነ ኀሊናዬ ሥርውርውር እያሉ እሱን የሚያስታውሱኝ።
የመጀመሪያውን የሥዕልትርዒቱን የተመለከትኩት በግምት የዛሬ ሠላሳ አምስት ዓመት በፊት ነበር...ነገር ግን ያንን ኤግዚቢሽን ያየሁት ሠላሳ አምስት ዓመት ቀርቶ ሠላሳ አምስት ቀናትም የሞላው አይመስለኝም፡፡በርካታ ነበሩ ሥዕሎቹ፡፡ከነዚያ መሐከል ጉላ ብሎ ለዐይነ ሕሊናዬ የሚታየው ግን የአንዲት ውብ ልጃገረድ ሥዕል ነበር፡፡የቀይ ዳማ እጅግ የምታምር ልጅ፡፡እንደማስታውሰው ከሆነ «ጂፕሲገርል›› ብሎ ነበር የሰየማት ለምን <ጂፕሲ› አላት?በእርግጥም እነሱበመልክ እንደኛው ጠያይም ናቸው፡፡ስለዚህ ገብረክርስቶስ ደስታ ጂፕሲገርል› ያላት ልጃገረድ በእርግጥም የጂፕሲዎች ወገን ሰው ልትሆን ትችላለች፡፡በእኔ ዐይን ግን ጂፕሲ ሳትሆን ፍጹም ኢትዮጵያዊት ነች፡፡እጅግ የተዋበችና ፍጹም ሕያውነትን የምታንፀባርቅ ልጃገረድ ቦግቦግ ያሉ ዐይኖች ያሏት፡፡ፊት ለፊት ሊያይዋት ቀጥታ ፊት ለፊት ተመልካችዋን ታያለች።
ወደ ግራ ጎን ዞር ብለው ሲያዩዋት ዐይኖቿን ወደ ተመልካችዋ ታዞርና ታየዋለች፡፡ወደቀኝ በኩል ዞር ብለው ሲያይዋትም አሁንም ዐይኖችዋን ወደ ተመልካቿ አዙራ ታየለች፡፡ይህ ጉድምንድነው?ይህች ልጅ በእርግጥም በወረቀት ወይም በሸራ ላይ የተሣለች ሥዕልነች ወይንስ ሕያው ፍጡር?በየትኛውም አቅጣጫ ቢመለከቷት ውብ ዐይኖቿን ወደተመልካቿ አዙራ ትመለከታለች፡፡ይህ ሥዕል፤ከማደንቃቸው የገብረክርስቶስ ሥዕሎች አንዱ መሆኑ ነው፡፡ ፈጽሞ የማይረሳኝ!''>>
3.
ክብነት(The circle is a universal symbol with extensive meaning. It represents the notions of totality, wholeness, original perfection, the self, the infinite, eternity, timelessness, all cyclic movement, God is a circle whose centre is everywhere and whose circumference is nowhere. Hermes Trismegistus.
Lines of different transparency on heavily textured colours, and the way colours change as they are seen at different angles and distances.)
የሰው ልጅ የማሰብ ችሎታ ከጀመረበት ጊዜ አንስቶ እስከ ዛሬ ድረስ፣ የክብ ትርጉም በሁሉም ምድራዊ ፍጥረቶች ውስጥ ቦታ ተሰጥቶታል።
ግልፅ ለማድረግ ያክል፣ ለተለያዩ ትርጓሜ የሚያነሳሱ ጥቂት መነሻዎችን እዚህ ጋር ጠቅሰን እንለፍ
:- የቀስተ ደመና ከፊል ክብ ቅስት ፣ ፍራፍሬዎች ፣ ፕላኔቶች የሴሎች ሉላዊ መዋቅር ፣ እንጀራ....፣ የውሀ ለመምቴ...እና የመሳሰሉ ሌሎች ምሳሌዎችን መጥቀስ ይቻላል።
በክብ ጉዳይ የሚመሰጠው ገጣሚው ralph wardo Emerson እንዲህ ይለናል...
“ዐይን የመጀመሪያው ክብ ነው። ታድያ በአይን የምናያቸው ነገሮች በጠቅላላ ራሱ በክብ ማዕቀፍ ውስጥ ይጠቃለላሉ። በአጠቃላይ ክብ ማለት በዓለም ላይ ያለ ምስጢራዊ አርማ ነው።”
ክብ በብዙ መንገዶች የሰው ልጆች ባህል ለሚሉት ጉዳይ የማይነቃነቅ መሰረት አስቀምጧል።
ለምሳሌ:- የኛ ማህበረሰብ በራሱ የሚበላው ክብ ሰርቶ ነው ፣ የሚጨፍረው ክብ ሰርቶ ነው ....ሚጠጣው በክብ ነው...
ክብ ማለት በጊዜ ፣ በወቅቶች፣ በጂኦግራፊ እና በባህል ወደ ሁሉም የእውቀት ጎራዎች እየተሸጋገረ የሚገኝ ሁለንተናዊ ዘይቤ ሆኗል።
አንዳንድ አጥኚዎች የመጀመሪያዎቹ የሰው ዘር ሰፈራዎች በእቅዳቸው እና በግንባታቸው ውስጥ የክብ ቅርፅ እንደነበራቸው ያብራራሉ።
እንግዲህ ከያኒዎች ቅርጹን እና ተምሳሌታዊነቱን በአዲስ መልክ ትርጉም ለማስያዝ ክብን ለረጅም ጊዜ ሲመሰጡበት ኖረዋል።
ክብን ጨምሮ የጂኦሜትሪክ ጽንሰ-ሀሳቦች በሥዕል እና በቅርፃቅርፅ ዘርፎች ውስጥ ተደጋግመው የሚመጡ ሀሳቦች ናቸው።
ከኮንስትራክቲቭዝም ፣ ከኩቢዝም እና ከጂኦሜትሪክ ኤክስፕሬሽን እስከ ሚኒማሊዝም ስልቶች የዓለምን የቅርፅ እና የስዕል እንቅስቃሴ ከክብ አውድ ለይተን መመልከት አንችልም ።
ለምሌ ካንዲንስኪ'ን እንመለክት....
ካንዲንስኪ ጂኦሜትሪ ላይ የተመሰረተ ንድፈ ሃሳቡን በቀለም፣ በቁስ እና ቅርፅ በሚባሉ ጭብጦች ለዓለም አስተዋውቋል።
ካንዲንስኪ በ'1930 ለጀርመን የስነ ጥበብ ሃያሲ ዊል ግሮማን በፃፈው ደብዳቤ እንዲህ ይላል:-
“ክብ ማለት ታላላቅ የሚባሉ ነገሮች በሙሉ ውህድ ነው። እሳት ፣ ውሀ ፣ አፈር...የነዚህ መተቃቀፍ...አንድ መሆን የክብ'ን ልጅነት አስገኝቷል''
ክብ መንፈሳዊውን ዓለም እንደሚወክል የካንዲንስኪ አስተያየት ቢያብራራም ከዛ ያለፈ ጥንታዊነት እንዳለው ልብ ይሏል።
የክብን ተምሳሌታዊነቱ ስንመለከት.... ክበቡ የጠቅላላው ዘላለማዊነት፣ ሙሉነት፣ ማለቂያ የሌለው፣ ጊዜ የማይሽረው እና አምላካዊ የሆኑ ሐሳቦችን ያመለክታል።
ክብ በማንኛውም አቅጣጫ የተመጣጠነ ስለሆነ የፍጽምና ምልክት ተደርጎ ይታይ ነበር ለዚህ መለኮት ለሚባለው ጉዳይ ጭምር ምሳሌ መሆን ችሏል።
እርግጥ እራሱ ገብረክርስቶስም ስለ ክብ ያለውን አረዳድ ሲናገር እንዲህ ይለናል... | 158 |
| 20 | በ'20ኛው ክፍለዘመን መባቻ ላይ በምዕራብ አውሮፓ የተነሳው ታላቅ የኢንዱስትሪ አብዮት በማኑፋክቸሪንግ እና በኮሙኒኬሽ ዘርፍ ያስተዋወቃቸው ስራዎች ነዋሪ በሆነው ህዝብ ላይ የመረበሽ እና ግራ የመጋባት ስሜት ፈጠረ።
ታድያ እነዚህ ግራ የመጋባት ስሜቶች እና ጭንቀቶች ወደዘመኑ የጥበብ ማህፀን ውስጥ መፍሰስ ጀመሩ...እና አብስራትራክት ኤክስፕሬሽኒዝምን ወለዱ።
እ.ኤ.አ. በ1950ዎቹ ከታዩት በጣም ታዋቂ እና ሳቢ ከሆኑ እንቅስቃሴዎች አንዱ የሆነው አብስትራክት ኤክስፕሬሽንኒዝም እንደ ጃክሰን ፖሎክ ያሉ አርቲስቶች ንቅናቄውን በመምራት፣ ይህ እንቅስቃሴ ዓላማውን ባህላዊ ከሆነው ውክልና በማላቀቅ እና ወደ ስሜቶች ጎራ ውስጥ በማስገባት አዲስ አይነት የስሜት እና የፈጠራ መንገድ ቀይሰው አዲስ መንገድ አበጅተውለታል።
ሠዓሊዎች የቀለም ብሩሾቻቸውን አንስተው እስከ መጨረሻው ነፃነት ድረስ የተለቀቁ ያህል እንዲሰማቸው ፣ ውስጣዊ ዓለማቸው በሸራቸው እስከመጨረሻው ጠብታ ድረስ እንዲወጣ ፈቃድ የማግኛ መሪ አድርገው አዲሱን ንቅናቄ የተጠቀሙ ብዙ ከያኒዎች ነበሩ።
አብስትራክት ኤክስፕረሽንኒዝም የተለመደውን የአጻጻፍ ፣ የአሳሳል እና የሲኒማ ህግጋትን በመተው.... ድንገተኛነትን አብዝቶ በመቀበል ቀድሞ የነበረውን ሁኔታ በእጅጉ ተገዳደረ።
አርቲስቶች የሚታወቁ ርዕሰ ጉዳዮችን በመቃወም የስሜታቸውን ጥንካሬ የሚይዙ ስራዎችን ብቻ በመስራት የስራቸውን ውጤት በሚመለከቱ ተመልካቾች ዘንድ የአርቲስቶቹን ነፍስ እንዲመለከቱ የሚያስችል አስደናቂ የቀለም፣ የሀሳብ ነጻነት'ን ፈጠሩ።
ለዚህ ነው Marc Chagall
“In our life,there is a single color,as on an artist’s palette,which provides the meaning of life and art. It is the color of love.” የሚለን።
ይህ አዲስ የጥበብ እንቅስቃሴ አርቲስቶች በሸራው ላይ ስሜታቸውን በአካል እንዲገልጹ ከማስቻል ባለፈ... ቀለምን በማንጠባጠብ፣ በመበተን እና በመወርወር፣ የተመሰቃቀለ እና የሚማርክ የፈጠራ ሃይልን አርቲስቱ እንዲፈጥር ፥ እንዲሁም ተመልካቹ የጥበብ ስራውን እንዲታዘብ ብቻ ሳይሆን የኪነ ጥበብ አንዱ አካል እንዲሆን ግብዣ የሚያቀርቡ ስራዎች ሆነው ተገኙ።
ለዚህም ነው
<<የኤክስፕሬሺንዝም ዘመን ከያኒው ለተደራሲ ሊኖረው የሚገባውን ቀጥተኛ የተገዢነት ማዕቀብ ከጋለሪዎች እና ሙዚየሞች ውስጥ አውጥቶ ጥሏል፡፡>> የሚባለው።
ለዚህም በምሳሌነት በግንባር ቀደምትነት የሚቀርበው የ'edvard munch “the scream” የሚለው ታላቅ ስራ ነው።
የኤክስፕሬሺንዝም ቅጥ 8 የተለያዩ ባህሪዎች ይመሩታል ተብሎ ይታሰባል...
1. Jagged brush strokes and angles
2. Dark outlines
3. Distortion
4. Cityscapes are disproportionate
5. Swirling brush strokes
6. Muddy colours
7. Unconventional colours
8. Subjects are isolated
expressionism ከ'impressionsim በምን ይለያል?
እንደ cloud monet እና renoir ያሉ የኢምፕሬሽኒዝም አቀንቃኞች በስራዎቻቸው ውስጥ ብርሃንን፣ እንቅስቃሴን እና ቀለምን በሁለት አቅጣጫዊ ምስል ውስጥ በተቻለ መጠን በትክክል ለማሳየት ቢፈልጉም.... Expressionism ግን ስለ እውነታው ብዙም የሚያስብ አይደለም። ስለሚታየው ግድ የለውም...
ኤክስፕረሽንኒዝም ግላዊነት እና ስሜትን በአንድ ጀርባው ተሸክሞ... ውስብስብ እና ጥልቅ ወደሆነው...አልተገለፁም ወደሚላቸው የሰው ልጅ ስሜቶች ፍለጋ ይወጣል።
እንዲያውም “ኤክስፕሬሽንኒዝም” የሚለው ቃል በ1910 በቼክ የታሪክ ምሁር አንቶኒን ማትዬጄክ ሲገለጽ የኢምፕሬሽኒዝም “ተቃራኒ” የሚል ፍቺ ይዞ እናገኘዋለን።
ይሄን ያህል ስለ'expressionism ማብራርያ ከሰጠን ወደ ገብሬ ስራዎች እንለፍ...
ገብረክርስቶስ ደስታ ግራጫ ስሜት ያላቸው ፣ ተለጣጣቂ የሚመስለሉ ታላላቅ የስዕሎ ስራዎች አሉት።
ለምሳሌ:- thinkink ፣ the cry ፣ salome ፣ waiting ፣ in the third world ፣ reservation ፣ in the grotto ፣ a long day.....እነዚህ የገብሬ ስዕሎች የፒካሶን ሰማያዊ ዘመን የሚያስታውሱኝ እጅግ ሀዘንተኛ እና ግራ አጋቢ ምስሎችን የያዙ ስራዎቹ ናቸው።
እ.ኤ.አ. በ 1900 ወጣሁ ፒካሶ የመጀመሪያ ጉዞውን የወደፊት መኖሪያዬ ትሆነኛለች ብሎ ወደሚያስባት ፓሪስ ከተማ...በጊዜው ከነበረው የልብ ወዳጁ ጓደኛው ጋር አብሮ በመሆን ተጓዘ።
ታድያ ይሄ የፒካሶ ጓደኛ የሆነው ሰአሊው ካርሎስ ካሴጌማስ ፓሪስ ውስጥ በገጠመው አዲስ የፍቅር ግንኙነት ምክንያት በሚያሳዝን ሁኔታ በሃያ አመቱ እራሱን አጠፋ።
ይህ የቅርብ ጓደኛው ድንገተኛ ሞት እጅግ በሚያቆስል እና ስሜታዊ በሆነ መልኩ በፒካሶ ላይ ጥልቅ እና ዘላቂ የሆነ ተጽእኖ ፈጠረ...አንጀት ፣ ሆዱ በሀዘን ተጠበሰ...በአዲስ ከተማ መሀል ብቸኝነት አሽመድምዶ ፒካሶን አቆራመደው።
ታድያ አንዳንድ ተመልካቾች እና ሀያሲዎች በጓደኛው ሞት ምክንያት የተስፋ መቁረጥ ስሜት ሲሰማው የነበረው ፒካሶ በዚህ ስሜት ውስጥ ሆኖ የሰራቸው ''picasso blue period'' ተብለው የሚጠሩ ስራዎቹ የፒካሶ የምንግዜም ምርጥ ስራዎች ናቸው ብለው እንዲያምኑ ሆነዋል።
እስከ 1904 ድረስ የዘለቀው <blue period> የድህነት፣ የመገለል እና የተስፋ መቁረጥ ጭብጦችን የሚገልጹ ምስሎች፣ መንፈሳዊ እና ምስጢራዊ የሆኑ ሀሳቦችን በውስጣቸው የያዙ ከብዙዎቹ የፒካሶ ሥዕሎች የበለጠ ስሜታዊ ጭብጥ ያላቸው ስራዎች በመሆን ይታወቃሉ።
የገብሬ ሰማያዊ ስዕሎች...ታይተው ብቻ የሚተዉ ወይም ውብ ብቻ ተብለው የሚጠሩ ሳይሆኑ...ሰማያዊ በሆነው ቀለማቸው ውስጥ አቅፈው የያዙት አንዳች ፍዝ እና ድብቅ የሀዘን ፈሳሽ ተሞልተዋል።
ቆሞ ከማስቀር ባለፈ...ከሆድ ተጣብተው ነፍስን የሚያብሰስሉ ትኩስ ቁስሎች ናቸው።
ለዛም ነው ስዕሎቹ አንዳች የሀዘን...የብቸኝነት እና የመገለል መነሻ ይኖራቸዋል ብዬ እንዳስብ ያደረገኝ። ልነርሽታት አንሳይገር የተባሉ ሀያሲ የገብሬን ስዕሎች ተመልክተው የፃፉትን እንዲህ ይነበባል....
<<በሥዕሉ ውስጥ የሚለዋወጡትን ቅርጾች በጉልህ መስመሮች እየሠራ በኃይለኛና ደማቅ በሆኑ ቀለሞች ሐሳቡን መግለጽ ደስ ይለዋል።
ይህም ሁኔታ ጸጥታ የሰፈነበት ግን የተለየ እንግዳ ስሜትን ይቀሰቅሳል።
አንዳንድ ጊዜ በጂኦሜትሪ ዕቅድ የተከናወ ኑአቋሞቹ ይታያሉ ግን ሥራው በጠቅላላው ሲወሰድ በጥንቃቄ የተቀነባበሩት ኅብረቀለሞች ስሜትን ይማርካሉ።>>
እንግዲህ የገብሬን የስሜት እና የህይወት ውጣ ውረድ ገጠመኝ ይሄ ፣ ይሄ ነው ብዬ ነው መግለፅ ባልችልም ፤ ስዕሎቹ ሚናገሩትን እጅግ ሀዘንተኛ እና ተስፋ አስቆራጭ ምስሎች የፒካሶን አሳዛኝ ዘመን እና የራሱን የገብሬን ''የዓለም መራራነት'' የሚል ግጥም ያስታውሰኛል። | 112 |
