اَشَه

چهارم اردیبهشت ماه ۱۴۰۵ هرچه کوشیدم از نوشتن طفره بروم، نشد. این دو سه خط پیش رو آنقدر ضرورت داشتند که واژگانشان مدام در ذهنم این سو و آن سو می‌رفتند. اتفاقاً من هم، مثل کسی که گلویش به خارش افتاده و از قصد سرفه‌ای می‌کند، خواستم این کلمات را بیرون بریزم، شاید که از شرشان خلاص شوم. مدتی‌ست گلدان آلوئه ورا روی طاقچه خانه مادربزرگم ذهنم را به خود مشغول کرده. گلدانی متوسط با دو شاخه آلوئه ورا که کم‌پشت و خمیده شده‌اند. خاکش کمی بیش از حد لازم مرطوب و ظاهری نه چندان جالب دارند. می‌گویند روزی پدربزرگم بر اثر سرگیجه ناشی از سکته، تعادلش را از دست داد و سعی کرد خودش را به آن گلدان بند کند. نشد. همان‌طور که افتاد، سرش به جایی خورد. افتادن همانا و راهی بیمارستان شدن و متعاقباً مرگ همان. پس از مرگ پدربزرگم، بارها سعی کرده‌اند به این گلدان و گل‌هایش سامان ببخشند، اما گویا نتیجه‌ای نداشته. اکنون این گلدان، حافظه خانگی آن حادثه شده است. گلدانی که با وجود فراموشیِ خاطره‌ی او، با دیدنش یاد تلاش او در لحظات آخر برای ایستادن می‌افتیم. ظهر بود که به اسما می‌گفتم: «ما همه آقاجون را فراموش کردیم. انسان به همه چیز عادت می‌کند.» اما شاید زود نتیجه گرفتم. گلدان آلوئه ورا در واقع خودِ ما هستیم؛ آخرین حلقه‌های اتصالی که او را به زندگی وصل می‌کردند، همان‌گونه که عمو نیز می‌گفت، از آخرین خواسته‌هایش بازگشت به خانه و دیدن فرزندان و نوه‌هایش بوده. آقاجون می‌خواست به مدد ما بایستد. ما اما گلدان‌های کوچکی در طاقچه جهان بودیم و ناتوان. سرانجام مرگ او را به زمین انداخت. اما پس از او، آلوئه‌وراهایش دیگر به طراوت و شادابی سابق نشدند، با وجود رطوبت فراوان. همان بذر‌هایی که روزی با دست خود کاشت و رشدشان را تماشا کرد، جای خالی‌اش را در واپسین لحظات خداحافظی، برای همیشه حفظ می‌کنند.

اقتدار در خود آدم نهفته است، نه در منطق و گفتار او.

خورخه لوئیس بورخس، گوایاکوئیل

عزیزای من مراقب خودتون باشید.

مصائبی که چاره ناپذیرند، با شکیبایی تحمل می‌شوند، ولی وقتی فکر رهایی از آنها مطرح می‌شود، غیر قابل تحمل می‌شوند.

الکسیس دو توکویل

قاعده زندگی را استثنا تغییر می‌دهد. قاعده زندگی را نادره‌گان تغییر می‌دهند! حکمت الله ملا صالحی

من شدیداً معتقد به جریان و رویکردهای میان‌رشته‌ای‌ام. اگر از موضعی که در آن قرار دارم، یعنی به‌عنوان یک دانشجوی دونِ تاریخ، بخواهم مسئله را بررسی کنم، باید بگویم یکی از انتقادات وارده بر ما تاریخی‌ها این است که بسیار منزوی هستیم؛ افزون بر این، در پذیرش آرای افراد از دیگر رشته‌ها نیز رواداری چندانی نداریم. از آنجا که بازیگر اصلی میدان تاریخ انسان است و انسان ابعاد گوناگونی دارد، بهره‌گیری از علومی مانند روانشناسی، جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی برای ما بایستی امری ناگزیر باشد. بسیاری از مسائل وجود دارند که به‌واسطه‌ی علم تاریخ تعریف نمی‌شوند، بلکه باید به شیوه‌های دیگری به آن‌ها پرداخته شود. این امر از آن جهت اهمیت دارد که در توجیه بسیاری از رویکردها، انقلابات یا اتفاقات اجتماعی، ناگزیر باید به اصول و قاعده‌های روانشناسی، جامعه‌شناسی یا حتی ترکیبی از این رشته‌ها، مانند روانشناسی اجتماعی، رجوع کنیم. با این رویکرد می‌توانیم توجیه مناسب‌تری برای پدیده‌ها بیابیم. برای مثال، مسئله یهودستیزی نازی‌ها و تلاش آنان برای بسط این ایده در جامعه آلمان همواره برای من جالب بوده و کوشیده‌ام با اتکا به پیش‌زمینه‌های خود، این مسئله را از منظر تاریخی بررسی کرده و توضیح دهم که چنین جریاناتی چگونه شکل گرفته و گسترش یافته‌اند. امروز توانستم با استفاده از مجموعه‌ای از اصول روانشناسی و در کنار اصلِ «رویکرد اجتماعی به مثابه یک روایت» که خود به آن معتقدم، توضیحی درخور برای برخی جریان‌ها بیابم؛ جریان‌هایی که غالباً برآمده از یک روایت (ایدئولوژیک) هستند. برای نمونه، در جریان یهودستیزی، «یهودی» به‌مثابه‌ی یک دیگریِ ستیزه‌جو، نااهل و ناانسان در نظر گرفته شده و روایت می‌شود. روایت‌هایی که به‌مثابه‌ی کمک‌دستِ ایدئولوژی تعریف می‌شوند، از طریق تکرار مداوم و بهره‌گیری از انواع شیوه‌های رتوریک تثبیت شده و به‌تدریج هنجارهای شناختی خاص خود را تولید می‌کنند. در نتیجه، ممکن است فرد در مواجهه با تعارض میان بخشی از اصول رایج انسانی و اعمالی که به‌واسطه‌ی روایت ایدئولوژیک و نگاه ایدئولوگ‌ها تعریف می‌شوند، دچار ناهماهنگی شناختی شود. برای کاهش این ناهماهنگی شناختی، فرد گاه به تعدیل یا بازتعریف نگاه‌های پیشین خود مبادرت می‌ورزد. در خصوص افراطیون، می‌توان گفت زمانی که مرعوبانِ ایدئولوژی برای حصول اهداف خود و قرار گرفتن در مسیر تعریف‌شده، تجربه‌های دردناک و هزینه‌زا را متحمل می‌شوند، ایدئولوژی برای آنان جذابیت بیشتری می‌یابد. این وضعیت آنان را درگیر فرایند «توجیه کوشش و جدیت» می‌کند؛ فرایندی که طی آن، رنج و هزینه‌های متحمل‌شده به عاملی برای تعمیق تعهد ایدئولوژیک بدل می‌شود. در چنین فرایندی، مناسبات اجتماعیِ تعریف‌شده‌ی موجود با وجود مضرات فردی، مشروعیت می‌یابند. همچنین باید توجه داشت که عامل تمایز گروه‌ها از یکدیگر، روایتی است که ارائه می‌دهند. هر گروه از خلال روایت خود معنا می‌گیرد؛ بنابراین هنگامی که به گروهی تعلق داریم، متعاقباً و به‌صورت اتوماتیک، بسیاری از باورهای حاکم بر آن را می‌پذیریم. فلذا، می‌توان ادعا کرد که تمامی این تحولات در استحاله‌ی روایت رخ می‌دهند؛ استحاله‌ای که در آن، روایت نه‌تنها بازتولید می‌شود، بلکه به‌طور مستمر در تعامل با کنشگران و ساختارهای اجتماعی دگرگون می‌گردد.

ارائه‌ی یک کلان‌روایت قابل درک برای عموم، به‌ویژه در جوامع پلی‌اتنیک و متکثر، امری به‌غایت دشوار است. به گمانم یکی از دلایلی که وحدت معنایی در ایران عمدتاً از طریق دین تأمین شده، همین دشواری در تولید و تثبیت کلان‌روایتی فراگیر و قابل‌قبول برای طیف‌های متنوع اجتماعی باشد. متاسفانه، همچنان نسبت به میزان اهمیت روایت در جریان‌سازی و، متعاقباً، نقش آن در ماندگاری جریان آگاهی کافی وجود ندارد.

از سخنرانی هایی که تو هفت لایه استعاره و کنایه پیچیده شدن خسته شدم. از نطق‌های تو خالی خسته شدم.

انحطاط زبانی پیامد استبداد است انحطاط زبانی پیامد استبداد است. استبدادی که با زبان و توسط رسانه‌ها اعمال می‌شود. رسانهٔ رسمی کشور فرهنگ ما را تحریف می‌کند. مثلا به‌جای «ملانصرالدین» می‌گوید «نصرالدین» و هیچ‌کس اعتراضی نمی‌کند. یعنی کلمهٔ «ملا» را از زبان فارسی حذف می‌کنند. این استبداد است و نه دموکراسی. تلویزیون در حال پخش راز بقا «آخوندک» نشان می‌دهد و اسمی لاتین به‌جای آن به‌کار می‌برد. درحالی که ما فارسی‌زبانان به آن جانور می‌گوییم آخوندک. رقص را می‌گوید حرکات موزون. این رسانه در حال حذف این کلمات از زبان فارسی است. این کار استبداد است نه دمکراسی. محمد دهقانی مجلهٔ مدیریت ارتباطات، شماره ۹۷ @shekoftandaraftab

نمایی از تألیفات و ترجمه‌های دکتر محمد دهقانی.

دکتر محمد دهقانی را از «شب‌های بخارا» در دانشکده ادبیات به یاد دارم؛ جایی که هم متفاوت ظاهر و هم متفاوت سخن گفت، بی‌ مجیزگویی. آن شب، حضور و کلامش در ذهنم حک شد. آدم حسابیِ این مملکت باید مردم را کنار خود داشته باشد، و به گمانم ایشان دارند. آثارشان گواهی روشن بر دقت، و نگاه عمیقشان است؛ کارهایی که خواندنشان را بی‌تردید پیشنهاد می‌کنم. به حال این مملکت افسوس و هم‌زمان به چنین نجابت و استواری‌ای غبطه می‌خورم.

دوستان! لطفاً کتاب‌های مرا بخرید و بخوانید. این فعلاً تنها آب‌باریکه‌ای است که من برای معیشت و ادامه‌ی زندگی دارم. اگر می‌خواهید زنده بمانم و همچنان برایتان بنویسم و قصه بگویم کمکم کنید. من از دولت ایران نه حقوق می‌گیرم و نه یارانه. از سهام عدالتش هم هیچ‌وقت برخوردار نبوده‌ام، و فقط سهام ظلمش نصیبم شده است. می‌دانم که نسخه‌ی الکترونیک آثار مرا فیدیبو و طاقچه به فروش می‌رسانند. سایت جهانی آمازون هم نسخه‌ی کاغذی بعضی از آنها را به بهایی گزاف (با دلار و یورو) به فروش می‌رساند. بدانید و آگاه باشید دوستان، که از این همه ریالی به من نمی‌رسد. اگر از این راه سودی به دست آید به جیب ناشران سرازیر می‌شود. اگر مسلمان‌اید، خودتان بسنجید که این سود حلال است یا حرام. و اگر نیستید آزاده باشید و کتاب‌های مرا از این جور جاها نخرید. راضی نیستم.

ما ایرانی‌ها قهرمان زیاد داریم. به خیلی‌ها می‌گیم قهرمان، اما «پهلوان» رو خیلی کم به کار می‌بریم؛ به معدود کسایی می‌گیم پهلوون. یه حرمت و یه وزن خاصی داره این واژه. یه سنگینیِ قداست‌گونه‌ای که می‌افته رو شونه‌ی کسی که قراره بارشو به دوش بکشه. اولین کسی که با آوردن واژه‌ی پهلوون به یادم می‌رسه، غلامرضا تختیه. احتمالاً برای همه‌ی ایرانی‌ها یکی از پهلووناییه که گوشه‌ی ذهنمون قاب شده. با این‌که نسل جدید ممکنه حتی یه ویدیو هم ازش ندیده باشه، اما اسمش کافیه که «پهلوون» رو برای ما معنی کنه. بعد یاد پوریای ولی می‌افتم؛ کارتون بچگیم که انگاره‌های شرافت و بزرگی رو در من کاشت، به واسطه‌ی به تصویر کشیدن محمود خوارزمی تاریخی (با لقب پوریای ولی) در قالب داستان‌. و امروز، پهلوون رسول خادم. قهرمانان ممکنه کارهای استثنایی انجام بدن و دستاوردهای استثنایی داشته باشن، اما پهلوون نیازی به هیچ‌کدوم از اینا نداره. پهلوون به حکم حضورش استثناییه، به حکم انتخاباش، به حکم مسیری که در پیش می‌گیره. و قهرمان شاید یکی دو نسل دوام بیاره و تو یاد و خاطره‌ها بمونه، اما پهلوونا مدت‌های مدیدی موندگارند. پ‌ن: بچه‌های اون پشت رو نگاه کنین؛ همون جوونایی که نشستن و دارن از پهلوونشون فیلم می‌گیرن. اونا آینده‌ان. اون آینده‌ی ایرانن که از پهلوونشون الگو می‌گیرن. بترسین از اونا. بترسین از آینده، و بترسین از نسلی که بی‌واسطه با حقیقت مواجه شده.

۴۰ روز گذشت و این داغ هنوز تازه‌ست.

من تصور می‌کنم که یک مسئله درخشان در رابطه با آیین‌های عبادی ابتدایی، وجود دارد و آن این است که این مناسک چندان انتزاعی نبودند، بلکه برعکس سعی می‌کردند خود را به عینیت نزدیک کنند؛ بنابراین برای انسان قابل‌فهم‌تر بودند. در جایی ویلیام جیمز می‌گوید معنویت، پیش از هر باور یا نظام اعتقادی، کیفیتی از تجربه‌ست. من فکر می‌کنم این تجربه هرچه عینیت بیشتری داشته باشد، کیفیت بالاتری دارد. همچنین در خلال متن بالا که از مری بویس به شکل ضمنی نقل کردم، این عینیت‌بخشی در امر عبادی (یعنی ما‌به‌ازا قرار دادن امور مادی در این جهان و مقایسه آن‌ها با امور ازلی و ابتدایی) راهگشای درک و وصل کردن انسان به آن حقیقت والاست. انسان این حقیقت را این‌بار به شکلی تعدیل‌شده در مراسم عبادی بازسازی می‌کند و همکار ایزدان به شمار می‌رود؛ بنابراین کارش واجد معنا می‌شود، حتی اگر بارها تکرار شود و از صافی تکثیر بگذرد. زیرا در هر بار که این عمل عبادی شکل می‌گیرد، انسان در کانتکستی نو و با توجه به مقتضیات تازه، در حال آفرینش است. و آفرینش درد دارد، رنج دارد و پدیده‌ای ناخودآگاه نیست؛ بنابراین نیازمند کیفیتی از آگاهی در لحظه است، کیفیتی از حضور، خودآگاهی، فهم، واکاوی و یافتن معنا، هر بار به شکلی نوین. این وضعیت با عبادت‌هایی که امروزه انجام می‌دهیم کاملاً متفاوت است؛ اعمال عبادی به پدیده‌هایی تبدیل شده‌اند که فاقد آن حس اتصال‌اند و صرفاً به اعمال روتین، ناخودآگاه و بی‌معنا بدل شده‌اند. ما از حیث تجربه دینی اخته شده‌ایم. بایستی توجه داشته باشیم که، در عین تبعیت از سنت، این پدیده‌ها در روزگار خود نوین و مدرن تلقی می‌شدند؛ چراکه از اسلوب پیشین به شکل صوری تبعیت می‌کردند، اما در نهاد ماجرا آن آفرینش، آن حالات لحظه‌ای و آن تجربیات (که حاصل عینیت‌بخشیدن به یک ماجرای قدسی و وارد کردن آن به ساحت مادیِ قابل‌درک برای انسان بود) امری نو به شمار می‌آمد. انسانی که این پدیده را بازسازی می‌کند، در مقام همکار ایزدان، قدسیت آن را به تمامی درک می‌کند. در این معنا، انسان‌ها و ایزدان به نوعی یکسان‌اند، زیرا می‌توانند بیافرینند، در خلقت شرکت داشته باشند و از این رهگذر قدرت ایزدان خالق را بازشناسند. اکنون پرسش این است: مناسک تکرارشونده ادیان امروزین (اذکار، مانثره‌ها و نمازهای یومیه، ادعیه‌ خوانی و اقسام دیگری از اعمال عبادی) آیا چنان‌که در آغاز بودند، حاوی همان شهود و همان قدسیت‌اند؟ آیا تبدیل شدن آن‌ها به سنت، امر درونیِ نو بودنشان را حفظ کرده است؟ آیا بر این تأکید دارند که امر سنتی در آغاز خود نوین بوده است؟ آیا خلاقیتِ آفرینش در لحظه عبادت را تاب می‌آورند، یا فقط کنش‌های روزمره و عادتی هستند که به مرور ناخودآگاه انجام می‌شوند؟ و آیا همه این‌ها در نهایت مانعی برای تجربه دینی نیستند؟ پ.ن: روایتی که در بالا به‌صورت ضمنی از آن بهره گرفته‌م، بر اساس گزارش مری بویس در کتاب زرتشتیان: باورها و آداب دینی آنها (ترجمهٔ عسگر بهرامی، انتشارات ققنوس، ۱۳۸۱، صص ۳۵–۳۶) است. ۲/۲

اعمال عبادی: کیفیتی از تجربه یا تکراری بی‌معنا؟ از دوره‌ای مشخص، روحانیان ایرانی به تأمل دربارهٔ چیستی آیین‌ها و ماهیت گیتی پرداختند و کوشیدند میان این دو پیوندی منطقی و منسجم برقرار کنند. آنان خود را مستقلاً موظف می‌دانستند که در پاسداشت و نگاهبانی کیهان بکوشند. حاصل این اندیشه‌ورزی، شکل‌گیری تصویری منسجم از تکوین جهان بود. بر پایهٔ نوشته‌های زرتشتی، از جمله متون اوستایی و پهلوی مانند بندهشن، می‌توان گفت که ایزدان جهان را در هفت مرحله آفریدند. نخست آسمان را آفریدند؛ آسمانی سنگین و سخت، چونان صدفی کروی و عظیم. در نیمهٔ زیرین این صدف، آب قرار گرفت. سپس زمین آفریده شد؛ زمینی گسترده و مسطح که همچون بشقابی بزرگ بر روی آب جای داشت. پس از آن، در مرکز زمین سه موجود زنده به صورت یگانه پدید آمدند: نخست گیاهِ یگانه، سپس جانورِ یگانه (که در روایات پهلوی به صورت گاو نخستین آمده است)، و آنگاه انسانِ نخستین. در مرحلهٔ هفتم، آتش آفریده شد؛ عنصری که هم دیدنی است و هم نادیدنی و در همهٔ آفرینش حضور دارد. خورشید نیز جزئی از آفرینش آتش به شمار می‌رفت. از آنجا که این گیتی در آغاز در حالتی ایستا و بی‌جنبش آفریده شده بود، ایزدان برای به حرکت درآوردن آن قربانی سه‌گانه‌ای به جای آوردند: گیاه را پژمردند، گاو و انسان را کشتند. از دل این مرگ سودمند، گیاهان، جانوران و مردمان دیگر پدید آمدند. بدین‌سان، با حیاتی نو که از پی مرگ برخاست، چرخهٔ هستی به گردش درآمد. بر پایهٔ منابع هندی، این چرخه‌های طبیعی بی‌پایان تلقی می‌شدند. از این رو، روحانیان برای آنکه این چرخه در مسیر درست خود استمرار یابد، هر روز با اجرای آیینی خاص، خود را بازآفرینِ آن قربانی آغازین می‌دانستند. آنان با مناسک روزانه، حرکت جهان را تضمین می‌کردند. در این آیین، هر یک از هفت آفریده نماینده‌ای داشت که در مراسم حضور می‌یافت. زمین با خودِ محوطهٔ مناسک نمایندگی می‌شد. آب و آتش در ظرف‌هایی که در برابر روحانی قرار داشتند حاضر بودند. سنگِ آسمان با کارد سنگی، هاون و دستهٔ هاون سنگی نمود می‌یافت. گیاه با برسَن و هئومه نمایان می‌شد. جانور با چهارپای قربانی یا فرآورده‌های حیوانی مانند شیر و کره حضور داشت. و سرانجام، نمایندهٔ انسان، خودِ روحانیِ برگزارکنندهٔ آیین بود. به این ترتیب، انسان در مقام نگاهبان کیهان، با طهارت و توان آیینی خویش، همکار ایزدان در حفظ نظم جهان به شمار می‌رفت و از رهگذر اجرای آگاهانهٔ مناسک، هفت آفرینش را می‌پالود، برکت می‌بخشید و نیرو می‌داد تا چرخهٔ هستی در مسیر درست خود پایدار بماند. ۱/۲