مدرسه

سخنی با مخاطبان کانال مدرسه در خصوص مدارای فلسفی دوستان عزیز، قطعاً هر یک از شما دیدگاه‌ها و نگاه خودتان را دارید برخی نیز تحصیلات عالی در علوم انسانی یا خود فلسفه دارید. و طبیعتاً آنچه منِ غلامی در این کانال می‌نویسم ممکن است به مذاق شما خوش بیاید یا نیاید. ممکن است بپسندید یا نپسندید. در این باب نکاتی را خدمت‌تان عارض می‌شوم. من تخصصم پدیدارشناسی است، روشن است که از این زاویه به امور بنگرم و طبیعتاً جهان فلسفی جهان پارادایم‌های گاه به شدت مغایر و حتی ضد هم است. پس بدیهی است که من وقتی در دنیای پدیدارشناسی سیر می‌کنم دیالوگِ گاهی انتقادی با پارادایم‌های دیگر برقرار کنم. بنابراین، ممکن است متن من نوعی رنج برای کسی که در پارادایم مقابل است ایجاد کند. رنجی که باعث لفت دادن یا حتی گاهی خشونتی گفتاری بشود. اما دو نکته را می‌خواهم خدمت‌مان عرض کنم: اول اینکه این حرف‌ها ضرورتاً "حرف شخصی من نیست"، من در بخش اعظم نوشته‌هایم صرفاً گزارشگر سخن فلاسفه‌ام، سخنانی که به هر حال از دل سنتی صد و سی ساله در فضای زنده و معاصر فلسفی برمی‌آید. پس به شما اطمینان می‌دهم که یکی از دقیق‌ترین گزارشگران فلسفه نیز هستم و آنچه خاصه در یکی دو سال اخیر می‌گویم شدیداً مستند و خالی از وهم است و محصول مطالعه عمیق. پس تصور نکنید اینها حرفهای من است. هرجا که رأی و نظر خودم باشد طبعاً قید می‌کنم. به قول هراکلیتوس نه به من بلکه به صدای لوگوس گوش فرادهید. بنابراین، شما حتی اگر مخالف باشی این سخنان برای شما مفید است چون بخشی از تاریخ واقعی فلسفه و اندیشه‌ی بشری را روایت می‌کنم و حتی فضای مغایر و مخالف را داشته باشی باعث عمیق‌تر شدن نگاه شما خواهد شد. به فرض علاقه‌مند به نیچه‌اید این مواجهه‌ی سنت پدیدارشناسی از زبان من با نیچه باعث تعمیق درک شما از نیچه نیز خواهد شد و دفاع‌تان عمیق‌تر و مستندتر به تاریخ اندیشه می شود. پس جای غلبه‌ی احساسات و خشم پولمیک نیست. دوم اینکه این حقیقت ولو تلخ را باید یادآور شوم که فلسفه، دین نیست، و منطق حاکم بر باور فلسفی منطق ایمان دینی نیست. بسیاری از ما شاید از مفاد دینی و دگم‌های مذهبی گذر کرده باشیم و وارد دنیای فلسفی شده باشیم اما هنوز رسوبات آن خاصه در «روش باورمندی‌اش» را از سر باز نکرده‌ایم. یکی از رسوبات نگاه دینی در این جامعه تعصباتی است که شبیه وابستگی به یک باور دینی با باورهای فلسفی رفتار کنیم. ما هنوز داریم دست و پا می‌زنیم در این نگاه که انگار یک فلسفه سنخی دین است که باید متعصبانه از دستگاه‌اش دفاع کنیم و سریعاً وارد خشم و جدل و حتی تخریب یکدیگر و برچسب‌های شخصیتی می‌شویم. در حالیکه این خصیصه‌ی دنیای سنتی دینی-اسطوره‌ای بود نه عالم فلسفه. در فلسفه ما با پویایی اندیشه‌هایی طرف‌ایم که مدام در دیالوگ انتقادی با یکدیگر در حال دگرگونی و بالیدن‌اند. نظام‌های استدلالی در تقابل با یکدیگر در یک مدارا و تحمل پیش می‌روند. سخن محکم مخالفِ ما، حکم نعمتی دارد برای فکر بیشتر و عمیق‌تر که مستدل‌تر و محکم‌تر دفاع کنیم از مواضع‌مان و اگر لازم بود و منطق حکم کرد تغییر موضع بدهیم. پس مهم نیست امروز نام خود را مارکسیست یا لیبرالیست و غیره می‌گذاریم و خودمان را عبورکرده از سنت‌های پیشامدرن دینی می‌دانیم، مهم این است که از خود بپرسیم چقدر در "روش" توانسته‌ایم از الگوهای سنتی و متعصبانه نیز عبور کنیم. اینکه اکنون نتوانیم پستی از یک محقق که برآمده از دل یک سنت عظیم و با پشتوانه‌ی صدها متن است را تحمل کنیم چون مخالف دریافت و تفسیر ماست، همان منطق تعصب دینی را دارد. ما زمانی از دین واقعا خلاص می‌شویم که از اصل تعصب رها شویم، نه اینکه دین را رها کنیم اما تعصب را به دل تفکر و فلسفه بیاوریم. پس احترام و پرهیز از خشونت گفتاری در دنیای فلسفه، فقط یک توصیه اخلاقی نیست بلکه به روح فلسفه مربوط است و روش آن. علی‌نجات غلامی