Эркин Абдулахатов

Бир даврнинг хотираси Баъзан инсон ўтмишга қайтиб қарайди ва ўша пайтда оддий туюлган нарсаларнинг аслида қанчалик катта қадрият бўлганини кеч англайди. Мен ҳам шундай ҳолатни тиббиёт тизими ҳақида ўйлар эканман ҳис қиламан. 2000 йиллар бошларида Чуст туманида тиббиёт шунчаки касал бўлган одамни даволайдиган тизим эмасди. У аҳоли саломатлигини кузатиб борувчи, касалликнинг олдини олувчи, одамларнинг эртанги куни ҳақида қайғурувчи тизим эди. Туманнинг турли ҳудудларида муайян йўналишларга ихтисослашган тиббиёт бўлимлари фаолият кўрсатарди. Ёрқишлоқда сариқ касалликлар бўлими, туман марказида тери касалликлари бўлими, Ғайрат қишлоғи томонда онкологик касалликлар бўлими, Олмосда болалар бўлими жойлашган эди. У ерларда юзлаб тиббиёт ходимлари меҳнат қилар, ҳар бири ўз соҳасининг мутахассиси ҳисобланарди. Энг муҳими, одамлар касал бўлиб қолгандан кейингина эмас, балки касалликнинг олдини олиш учун ҳам мунтазам текширувлардан ўтардилар. Бу оддий ҳол эди. Давлат белгиланган тартибда аҳолини кўрикдан ўтказар, таҳлиллар қилинар, саломатлик назорат қилинарди. Агар касаллик аниқланса - даволаш бошланарди. Агар касаллик бўлмаса, инсон ўз ҳаётини хотиржам давом эттирарди. Ҳеч ким ҳар бир оғриқдан қўрқиб юрмас, ҳар бир текширув ортидан янги ташхис қидирмасди. Бу хизматларнинг катта қисми деярли бепул эди. Шу сабабли тиббиёт пулдорлар учун алоҳида имконият эмас, балки барча учун мавжуд ижтимоий хизмат ҳисобланарди. Бугун эса манзара анча ўзгарган. Ихтисослашган бўлимларнинг кўпи ёпилди ёки қисқарди. Уларнинг ўрнини хусусий клиникалар эгаллади. Албатта, хусусий секторнинг ўз афзалликлари бор: замонавий жиҳозлар, қулай шароитлар, хизмат кўрсатиш маданияти. Аммо бу тизимнинг бошқа бир томони ҳам бор. Энди тиббиётга мурожаат қилиш кўп ҳолларда инсоннинг ҳамёнига боғлиқ бўлиб қолмоқда. Текширувлар, таҳлиллар, консультациялар ҳаммаси маълум ҳаражат талаб қилади. Кимнинг имконияти бўлса, у текширувдан ўтади. Имконияти бўлмаганлар эса кўпинча оғриқ кучайгунча кутади. Баъзан шундай таассурот уйғонади-ки, замонавий тиббиётда касалликнинг олдини олишдан кўра, уни топишга қизиқиш кучайгандек. Инсон шифокор ҳузурига кирса, деярли ҳар доим қандайдир ташхис билан чиқади. Бунинг қай даражаси тиббий зарурат, қай даражаси иқтисодий манфаат эканини оддий одам ажратиб олиши қийин. Ўтмишга қараб, уни идеаллаштириш ҳам тўғри эмас. Ўша давр тиббиётида ҳам муаммолар, етишмовчиликлар ва камчиликлар бўлган. Аммо бир нарса аниқ: тиббиёт тизимининг асосий вазифаси аҳолини оммавий равишда соғлом сақлаш эди. Бу вазифа давлатнинг зиммасида деб қараларди. Шунинг учун баъзан ўйлаб қоламан: биз кўп нарсани қўлга киритдик, технологиялар ривожланди, бинолар янгиланди, хизматлар кўпайди. Лекин айрим қадриятларни ҳам йўқотиб қўймадикми? Одамлар ўз ишини қилиб, шифокор касалликнинг олдини олиш билан, ўқитувчи таълим билан, муҳандис қурилиш билан шуғулланган, тиббиёт эса аввало инсон саломатлигини муҳофаза қилишни мақсад қилган ўша даврда ҳаёт бошқачароқ эди барибир. Эҳтимол, инсон ёши ўтган сари ўтмишни кўпроқ соғина бошлар. Аммо баъзи хотиралар борки, улар шунчаки соғинч эмас. Улар бир вақтлар жамият қандай ишлагани ҳақидаги ҳақиқий тажрибадир. Ва бу тажриба ҳозирги кун ҳақида ҳам ўйлашга мажбур қилади.