محمود اولاد

اقتصاددانان مهندس و مهندسی اقتصاد! این نوشته به مذاق برخی دوستان عزیز خوش نخواهد آمد. با این حال، امیدوارم به عنوان نقد دوستانه قلمداد کنند و کمک به ارتقاء همه ما شود. از قدیم هم بوده ولی به ویژه از دهه 80 به بعد، به دلیل اینکه علم اقتصاد متکی به ریاضیات بسیار قوی بود و از آن سو شاید به دلیل اینکه چندان در مقایسه با رشته‌های مهندسی، به ویژه زمانی که مهندسی برای خودش عظمتی در حد پزشکی تجربی داشت، مورد اقبال نبود، برخی رشته تحصیلی لیسانس خود را مهندسی می‌خواندند. مهندسی برق و مهندسی صنایع و مهندسی مکانیک در اولویت هم بودند چون ریاضیات قوی مورد نظر اقتصاد را داشتند. آنها در کنکور کارشناسی ارشد و دکترا، به دلیل همین ریاضیات قوی، وارد رشته اقتصاد می‌شدند و ارشد و دکترای اقتصاد اخذ می‌کردند. این موضوع حتی با شکل‌گیری دوره کارشناسی ارشد و دکترای اقتصاد در دانشگاه صنعتی شریف، اوج بیشتری هم یافت. فارغ‌التحصیلان بعضاً نخبه مهندسی این دانشگاه جذب رشته اقتصاد می‌شدند و اقتصاد می‌خواندند. تا اینجای کار مشکلی نداشت و اصولاً از اقتصاددان انتظار نیست که بخواهد عرصه تحصیل و فعالیت خود را غیر رقابتی کند. با این حال، دو مشکل بعداً بروز کرد: 1- این دوستان چون دروسی مانند اقتصاد منابع، اقتصاد بخش عمومی، اقتصاد صنعتی، اقتصاد شهری، اقتصاد کشاورزی، تجارت بین‌الملل، مالیه بین‌الملل، توسعه اقتصادی، نظام‌های اقتصادی، تاریخ عقاید اقتصادی، اقتصاد ریاضی، اقتصاد مدیریت و چندین درس تخصصی دیگر را که در دوره کارشناسی هستند و اگر در دوره کارشناسی ارشد یا دکترا، در آن تخصص ادامه تحصیل ندهی، عملاً دیگر ارائه نمی‌شود، را نمی‌گذراندند. آنها در بهترین حالت اقتصاد خرد و کلان و اقتصاد سنجی می‌گذراندند. عموماً هم گرایش منتخب آنها یا مباحث کلان، یا مالی است. در نتیجه، بسیار به ندرت این دروس را در دوره‌های عالی گذراندند. شاید گفته شود، خب که چی؟ اگر در آن تخصص کار نکنند، چه لزومی به گذراندن آنها است؟ اما اینگونه نیست. در واقع، هر کدام از آن دروس، علیرغم اینکه تخصصی خاصی است، اما ویژگی‌ها و مطالبی ارائه می‌دهد که به تحلیل اقتصادی کمک کننده است. مثلاً در اقتصاد منابع، با موضوع منابع پایان پذیر و پایان ناپذیر و قیمت سایه مواجه هستیم. یا در اقتصاد کشاورزی با قضیه تار عنکبوتی، یا در اقتصاد گردشگری، نظریه وبلن. گویی هر کدام از این تخصص‌ها، یکی از فروض کلاسیک اقتصاد خرد را نفی و برای آن راه حلی مطرح می‌کند. این راه حل‌ها در خارج از آن بخش هم در شرایط نسبتاً شبیه کمک کننده است. هم خود نظریه می‌تواند کمک کننده باشد و هم دید و منطق و نوع تحلیل و تفکر پشتوانه آن کمک می‌کند که تحلیلی دقیق از موضوعی شاید بی‌ربط داشته باشیم. (به عنوان مثال، یادم است سالها پیش برای تحلیل روابط بین شهرهای جدید و کلان‌شهرها، از نظریه تجارت بین‌الملل استفاده کردم که اتفاقاً در خود تجارت بین‌الملل به دلیل محدودیت‌های سیاسی بین کشورها شاید چندان مستقیم کمک کننده نباشد ولی اینجا دقیقاً آزادی تجارتی که آنجا گفته میشود را میتواند تصور کرد.) 2- آنها به دلیل قدرت ریاضی بالاتر، اندکی غرور کاذب دارند. تصور می‌کنند بسیار بهتر از دیگران اقتصاد را متوجه می‌شوند و برای آن می‌توانند نسخه بپیچند. مسئله اینجاست که چون دید بسیار کم عمق و محدودی در حد همان اقتصاد خرد و کلان دارند، تحلیل‌های کم عمقی هم دارند که راه‌حل‌های پیشنهادی آنها، بیشتر مسئله ایجاد می‌کند. در واقع، ذهن مهندسی زده آنها باعث می‌شود تصور کنند انسان‌ها هم موتور خودرو یا تابلوی بزرگ برق هستند که می‌توان با خاموش کردن آن، هر نوع دستکاری را در آن انجام داد! پ.ن 1: قطعاً دوستانی هستند که خودشان بعداً بسیاری از این دروس گفته شده را خواندند و آن نقص را در حد اعلاء رفع کردند. بنابراین، پای آنها ولو اینکه بیس مهندسی داشته باشند، از این نقد بیرون است. پ.ن 2: خودتان می‌توانید نمونه‌هایی از این دوستان که در مقامات بالا هم هستند و نوع سیاستگذاری آنها را با این تحلیل مقایسه کنید. http://t.me/maolad