در غیاب آبی‌ها

  قبلاً جادوگر پاره‌وقت بودم، می‌توانستم کرانه‌های هر کابوس را به رؤیاهای معطر تبدیل کنم و روی هر تلخ‌کامی جوری جادو و جنبل بپاشم که حافظه فراموش کند آنچه روزگار با ما کرد. قبلاً سرخپوست کهنسالی بودم که قصه‌ی بی‌‌پایانی را روی پوست نازک درختی نوشته بود و هر نیمه‌شب پاره‌ای از آن را برای آدم‌هایی می‌خواند که از اندوه‌های زمینی‌شان گریخته بودند و هنوز باور داشتند که قصه نجات‌دهنده است. قبلاً پرنده بودم که هر صبح خورشید دانه‌های نور را در آشیانه‌اش می‌گذاشت و هر غروب عابری شعری از حنجره‌اش برمی‌داشت، مثل سهم انسان از پاییز. حالا فقط خیالبافی‌ام که زندگی مثل غبارهای کهکشانی در سرم می‌چرخد و در تاریکی حرف می‌زنم با آینه‌ها و نشسته در دوردست خویش با انگشت‌های مه‌گرفته به بافتن مشغول‌ام. و انگار جهان چیزی نیست جز همین اتفاق ساده‌‌ی به چشم نیامده.  

  By reading narrative, we escape the anxiety that attacks us when we try to say something true about the world. This is the consoling function of narrative—the reason people tell stories, and have told stories from the beginning of time. And it has always been the paramount function of myth: to find a shape, a form, in the turmoil of human experience. _ Umberto Eco, Six Walks in the Fictional Woods  

عه زنگ زده بودی

  هر بار که پایین می‌روی، برگشتن به سطح شناور زندگی دشوارتر است. چون آن پایین تاریکی همه‌چیز را می‌پوشاند، چیزهای ناخوشایند و خوشی‌ها را. تاریکی همه‌چیز را به شکل مسالمت‌آمیزی یک‌دست می‌کند. مهم نیست آن چیز در زندگی واقعی چطور دسته‌بندی شده باشد. تاریکی مفاهیم را از ذهن بیرون می‌کشد و تنها یک کلمه باقی می‌گذارد؛ نیستی. تو ناچاری آن پایین نیستی را انتخاب کنی و یا دست و پا بزنی و تقلا کنی و خودت را برسانی به جایی که بودی، به‌ لحظه‌ی قبل از غرق شدن و فرورفتن. انتخاب اولی ساده است چون تاریکی احاطه‌ات می‌کند، با سیاهی‌هایش جوری نجاتت می‌دهد که انگار هرگز نبوده‌ای، تاریکی بی‌نام و نشانت می‌کند. انتخاب دومی یعنی دوباره ایستادن، دوباره جنگیدن و تکرار تمام تکه‌های خاکستری‌شده‌ای که ناخواسته به جهانت پا گذاشته‌اند. و تو لابد دومی را انتخاب کرده‌ای که حالا انگشت‌هایت کلمه‌ها را به یادبود کسانی می‌برند که برای گریز از غرق شدن هنوز کورسویی دارند.  

سریال Margo's Got Money Troubles از این نظر برام جذاب بود که یکی از ایده‌های کتایون مزداپور در کتاب «روایتی دیگر از داستان دلیله محتاله و مکر زنان» رو تأیید می‌کرد. مزداپور می‌گه زن‌ها هربار بخوان از ساختارهایی که براشون تعریف‌ شده بیرون بیان، باید چاره‌جویی کنن چون سیستم‌ اجتماعی و خانوادگی از زن‌ می‌خواد که همواره و همیشه مطیع و فداکار باشه، ولی هر جایی رفتار و کردار زن خلاف این الگو پیش بره، اسمش می‌شه مکر زنانه! مارگو توی این سریال به هر راهی بتونه چنگ می‌زنه، ولی همه‌ی درها به روش بسته‌ست. بنابراین به شکل متفاوتی همون آدم‌هایی رو به بازی می‌گیره که همه‌ی اون درها رو به روش بسته‌ بودن. و ناگهان زنی که تا دیروز از همه‌جا طرد شده بود، امروز به‌خاطر بدنش همه‌ی توجه‌ها رو به خودش جلب می‌کنه. نقطه‌ی چرخش روایت همین‌جاست و برای بیننده هم یه لحظه‌ی شک و تردید وجود داره که به‌نظرم اگر زن باشی راحت‌تر باهاش همذات‌پنداری می‌کنی.

یک فیلم و یک سریال: • Psycho Therapy: The Shallow Tale of a Writer Who Decided to Write About a Serial Killer • Margo's Got Money Troubles  

گاهی فکر می‌کردم زخمم تا ابد تازه می‌ماند. برایم محال بود بتوانم دوباره سبکی آن لحظه‌ای را حس کنم که دردها از تن می‌جهند و آرامش زیر پوست می‌خزد و می‌توان بی‌ترس و کابوس شب را سپری کرد. حالا که شب‌ها برایم معبد آرامی برای تجربه‌ی تنهایی است، فهمیده‌ام که می‌شود از زخم‌ها هم عبور کرد، از ترس‌ها و به‌خصوص از ترس‌ها. فهمیده‌ام که ترس‌ها اغلب تصمیم‌ها را بیهوده به تعویق می‌اندازند و اگر پرده‌ی ضخیم ترس‌ را کنار بزنی، جهان جور دیگری نگاهت می‌کند. فهمیده‌ام که لازم نیست گذشته را بپذیری، ولی انکار کردنش همیشه بی‌احترامی به آن بخش از رنج است که با خودت تا امروز آورده‌ای. فهمیده‌ام که لازم نیست همه‌ی آدم‌ها را بخشیده باشی تا آرامش به تو سلام کند. فقط مهم است که حقیقت را مثل گوشواره‌ای به گوش‌هایت بی‌آویزی و فراموشش نکنی. فهمیده‌ام که دنیا خیلی کوچک‌تر از رؤیاهای ماست ولی برای تحقق رؤیاها باید تمام دنیا را زیر پا گذاشت. مهم نیست قلبت چند بار شکسته باشد، مهم نیست چند بار افتاده باشی، مهم نیست در یاد کدام آدم‌ها مانده و از یاد چه کسانی رفته باشی، جهان فقط از حافظه‌ی تو برای رسیدن به آینده پرس‌وجو می‌کند.  

این دو تا کتاب رو در یه ماه گذشته خوندم و باید بگم خوندن به انگلیسی یکی از نعمت‌های بزرگ زندگیه، به‌خصوص برای ما. کتاب A Short Stay in Hell داستان تخیلی‌ و جذابی درباره‌ی تجربه‌ی جهنمه بدون این‌که خبری از آتیش و شکنجه‌ باشه. چند تا از قوانین جهنم رو که در این داستان اومده می‌ذارم چون می‌شه تعمیم داد به هرجایی که شباهتی به جهنم داره: • Do not get discouraged. Remember nothing lasts forever. Someday this will be a distant memory.   • If you are killed you will be restored to life on the following day. Please try to avoid death as much as possible.   • Remember you are never really alone. Although it may feel like it for very long stretches of time. • Lastly, you are here to learn something. Don’t try to figure out what it is. This can be frustrating and unproductive.

  __ این صورت باقی، مجموعه‌ی آثار عکاسان و نقاشان ایران و جهان، موزه‌ی هنرهای معاصر  

آن‌قدر روزها شلوغ و شب‌ها خسته و نیازمند سکوتم که فرصت نمی‌کنم حتی محض خاطر دلتنگی انگشت‌هایم، چیزکی بنویسم. انگار همه‌ی آن ثانیه‌هایی که در چهل روز جنگ سپری نمی‌شد و به اندازه‌ی کل مساحت تهران کش می‌آمد، حالا فشرده و منقبض شده. آدم باورش نمی‌شود چطور تعریف‌مان از زمان فقط در دو فصل از یک سالی از عمر و زندگی‌مان متحول شده. هر چند که همه‌ی سال‌های کودکی‌ سر سفره‌ی هفت‌سین طوطی‌وار دعای پدربزرگ را برای بهترین حال‌ها تکرار و زمزمه کرده بودیم، ولی در نهایت تحویل احوال‌مان به سمت‌وسوی دیگری رفت. جایی که زمان دوپاره می‌شود و زندگی هزار پاره، درحالی‌که خودت دوست داری ادراکت از زمان شبیه درختی باشد در روستایی نه‌چندان دورافتاده که وزش ملایم باد و تکان خوردن شاخه‌هایی که برگ‌های سیراب و سبز سنگین‌شان کرده، تلقی‌ات از گذر زمان بود و عبور آرام مورچه‌ها روی تنه‌ی باریکت، مرز تعامل تو با جهان، بی‌آن‌که لازم باشد ‌چیزی از بی‌کرانگی رؤیا و تنگنای زندگی بدانی.  

به گربه‌ام گفتم حق با تو بود، ما یک سال و نه ماه بعد از این عکس زنده موندیم. ولی می‌تونیم بعد از اینم همون‌اندازه تاب‌آور باشیم؟ چون به قول خانم لوپز: Life can be cruel in a way that I can't explain, And I don't think that I could face it all again.  

یک بسته سیگار، مثل تفنگ چخوف برای مدت‌های طولانی توی یخچال مانده بود. فقط دو نخ از بسته کم شده بود، آن‌‌ها را هم موقع باز کردن بسته به کسی بخشیده بودم که حالا مدت‌هاست باهم حرف نزده‌ایم. دیروز که باران ناگهانی، عصر تابستان را شوکه کرد، حس کردم باید یک نخ سیگار بکشم. بالاخره وقتش رسیده بود که از تفنگ چخوف در خط داستانی‌ام استفاده‌ کنم. سیگار را لای لب‌هایم گذاشتم و با فندک آشپزخانه که شعله‌ای بلند و پر زور داشت، روشنش کردم. بعد پنجره‌ی آشپزخانه را باز کردم و رو به قطره‌های باران که هر لحظه درشت‌تر می‌شد، سیگار کشیدم. بعد از چند پوک کوتاه، فهمیدم گاهی بی‌دلیل نیست که در داستانی، تفنگی را به دیوار بیاویزیم و برای همیشه از آن استفاده نکنیم. دود کردن سیگار دیگر لذت سابق را نداشت. نه شبیه لذت آن روزهایی که با میم توی کوچه‌ها و خیابان‌های اصفهان می‌چرخیدیم و سیگار می‌کشیدیم. من مارلبروی گلد و او فیلترپلاس. چنان شیفته‌ی آن لحظه‌ها بودیم که حتی مدیرارشد بازاریابی مارلبرو هم انتظارش را نداشت. چون آن لحظه متعلق به سیگارها و دودهایشان نبود. آن لحظه متعلق به من بود و میم که چیزهای یواشکی را دوست داشتیم. فقط برای این‌که کسانی آزادی‌ را از ما گرفته بودند و باید از آن‌ها انتقام می‌گرفتیم. میم همیشه بعد از تمام شدن سیگارش، رژلبش را از کیفش درمی‌آورد و همان‌طور نشسته پشت فرمان رژ می‌زد. من هم عطرش را می‌گرفتم و چند پیس بزرگ دور گردنم می‌زدم. شاید حالا که سهم زیادی از آزادی‌هایم را پس گرفته بودم، لذت سیگار کشیدن در آن زیادی ناچیز به‌نظر می‌آمد. دود سیگار را رو به آسمان شرجی‌شده‌ی شهر بیرون دادم و تفنگ چخوفم را با نخ‌های باقی‌مانده‌اش پشت پنجره گذاشتم. باران ناگهانی هم تمام شده بود و همه‌چیز به وضع سابقش برگشته بود. ‌ 

  انگار سالهاست جوانی نکرده‌ایم. انگار اصلاً جوان نبوده‌ایم هرگز؛ نه خودمان، نه پدرومادرهایمان، نه کودکانی که پس از ما آمده‌اند و حالا قد کشیده‌اند و سهم‌شان را به‌حق از زندگی و دنیا می‌خواهند. هیچ‌کداممان جوانی نکرده‌ایم. جوانی‌مان به روزهایی در تقویم تبدیل شد، به اتفاقات، به نام‌ها. گاهی در شادترین لحظه‌ها، بغضی بیخ گلویمان را سفت گرفته، بغضی که جوانی از دست رفته است، جوان‌های از دست رفته. آیا کسی یا کسانی از شما تابه‌حال آن شادی را تجربه کرده‌ که آغشته به زَهر هیچ مصیبتی نباشد؟ ما از کودکی ناگهان به پیری پرتاب می‌شویم، اما هرگز چهره‌ی شاداب جوانی را با چشم‌هایی که از شور زندگی می‌درخشند و باید توی آینه‌ها ببینیم، از یاد نمی‌بریم. چهره‌ای که مال خودمان است، چهره‌ای که باید از عشق سرخ و از زندگی سبز و از رؤیا آبی می‌شد، اما دزدیده شد و گم شد و رفت. ‌ 

  آشکار است که ارزش‌های زنان اغلب با ارزش‌هایی که به‌دست جنسیت دیگر وضع شده، متفاوت است. طبیعتاً چنین است. با این‌حال، این ارزش‌های مردانه است که غالب می‌شود. مثال پیش‌پاافتاده‌اش این است که فوتبال و ورزش مهم هستند و مدپرستی و خرید لباس بی‌ارزش. و این ارزش‌ها ناگزیر از زندگی به داستان منتقل می‌شوند. منتقد می‌پندارد فلان کتاب مهم است چون درباره جنگ است و بهمان کتاب بی‌اهمیت است؛ زیرا به احساسات زنان در اتاق نشیمن می‌پردازد. ‌ __ ویرجینیا وولف، اتاقی از آن خود ‌ 

  __ حضور مداوم، آثار ایرج زند، گالری بنیاد ایرج زند ‌ 

  توی فیلم The Room Next Door جولین مور توی موقعیتی قرار می‌گیرد که کنترلی روی آن ندارد. هر روز صبح که در اتاق کناری از خواب بیدار می‌شود، شک دارد دوستش هنوز زنده باشد. قسمتی از وجودش منتظر است و قسمتی از آن می‌خواهد زندگی معمولی خودش را داشته باشد. جهان را تماشا کند، کتاب بنویسد، فیلم‌های غیرجدی ببیند، ورزش کند. ولی آن قسمت منتظر، مدام جلو می‌آید و نظم زندگی را برهم می‌زند. آن لحظه انگار مرز توانستن و نتوانستن گم می‌شود. نتوانستنی که آدم‌ بارها سنگینی‌اش را روی هستی‌اش احساس کرده‌. از اینکه پیوسته یادمان برود روی کدام اتفاق‌ها تأثیری مستقیم و جدی داریم و کدام‌شان از دایره‌ی توانایی‌مان خارج‌اند، کلافه‌کننده است. اما برای آن قسمت از زندگی که کاری ازمان برمی‌آید باید به طناب‌هایی چنگ بزنیم که حتی اگر در طول زمان پوسیده شده‌اند، باز بتوانند نگه‌مان دارند. هر روز صبح بیدار می‌شویم، درحالی‌که دنیا توی اتاق کناری دارد کاری می‌کند، کاری خارج از اراده‌ی ما، ولی همچنان می‌توانیم پاهایمان را روی زمین بگذاریم. هنوز می‌توانیم دست‌مان را جلوی خورشید بگیریم و شعاع ظریف نور را از لای شکاف انگشت‌هایمان تماشا کنیم. هنوز در توانستن گوشه‌ای کوچک از جهان زنده‌ایم. هنوز. ‌ 

  چون خاک آرام‌ نشین بر همه کتاب‌هایم همه فکرها، همه کارها و کاغذها. چون خاک آرام نشین بر سطح صاف همه شعرهایم همه خیال‌ها، همه روزها و آرزوها. چون خاک آرام نشین بر لبه مضرس عشق بر پیشانی خمیده اندوه و بر تمامی تن من که عاقبت از آن توست که همیشه دلتنگ توست. — مراد فرهادپور، ایده‌های شعری  

  هنوز نمی‌دانم در این چند ماه، چطور از درون و بیرون عوض شده‌ایم. هنوز دشوار است، بیرون آمدن از این تجربه و با فاصله چشم دوختن به آن. اما می‌دانم که موضوع دیگر درباره‌ی فراموش نکردن نیست. ما از آستانه‌ی حافظه‌ی جمعی عبور کرده‌ایم. دیگر این ما نیستیم که نام عزیزترین‌هایمان را زنده نگه می‌داریم، بلکه آن‌هایند که ما را به تاریخ و به آیند‌گان سپرده‌اند. فراموش نکردن دیگر وظیفه نیست، وضعیتی است که تا انتهای زندگی امتداد خواهد داشت. هر روز، هر لحظه، هر ثانیه. حالا باید قدردان احساسات مشترک‌مان باشیم و بدانیم چه میراثی روی دوش‌مان است. باید راه گریز از یأس‌های نیامده را پیدا کنیم و مرز میان زندگی و سوگ را بشناسیم و بفهمیم اراده‌ی ما کجای چرخ این روزگار را می‌چرخاند. ما هنوز و همچنان زندگی می‌کنیم، اما نه هرگز شبیه گذشته. بدون آن‌ها که دوست‌شان داشتیم و داریم، زندگی فقط عهدی است که با یادشان بسته‌ایم. هجدهم خرداد صفر پنج ‌ 

 ‌ __ بی‌بازگشت، ساسان ابری، گالری 8cube  

   تکرار، شکلی از شفاست. مثل هر شب شنیدن لالایی‌‌ از زبان مادر در خلسه‌ی خوابی که ناخوشی‌ها را می‌بلعد. مثل گردش گهواره و تاب‌خوردن سقف سفیدی که تو را به جهان آرام کودکی می‌برد. ما قصه‌های تکراری را دوست داریم، تکرار قصه‌ها را هم. روایت‌های آشنا برایمان ایمن‌اند و ماجراجویی‌هایمان را در دامنه‌ی امن دشت‌های تجربه پهن می‌کنیم. ما اغلب وقت‌ها سراغ آدم‌هایی می‌رویم که تداعی‌کننده‌ی آشنایان گذشته‌اند و می‌توانند تصویرها و حس‌های تکرارشده‌ را در خزانه‌ی خاطرات‌مان بیدار ‌کنند. ما مثل شهریار، ملکی از ملوک آل‌ساسان، شهرزاد قصه‌گویی را ترجیح می‌دهیم که در هزارویک شب متوالی، تسکین زخم‌هایمان را در قصه‌هایی نقل کند که مدام تکرار می‌شوند. تکرار به ما یادآوری می‌کند که زندگی هنوز هست و مرگ، اتفاق بی‌تکرار و دوری‌‌ست؛ شبیه شهرزاد که هر طلوع، زندگی را از نو می‌یافت و برای شبِ پیش‌رو قصه‌ی تازه‌ای می‌جست.