Informatika va AT

Bir talaba chet elda o'qiydi va o'sha yerda o'ziga telefon sotib oladi. Koreyada, Rossiyada, Turkiyada yoki Yevropada ishlayotgan o'zbekistonlik ishchi uyiga qaytadi va ishlatib yurgan telefonini olib keladi. Kimdir safarda original telefon sotib oladi, kimdir yaqinidan sovg'a oladi. Telefon original. IMEI haqiqiy. O'g'irlanmagan. Odam uni tijorat uchun emas, o'zi ishlatish uchun olib kelgan. Nega endi O‘zbekistonga kelgach, bu telefon mobil tarmoqda ishlashi uchun yana alohida IMEI puli to'lashi kerak? “Rasmiy importer olib kirmagan telefon” degani “soxta”, “kontrabanda” yoki “noqonuniy telefon” degani emas-ku. Maqolada aytilishicha bu tizim tufayli telefonlarning qariyb 95 foizi importerlar orqali kirayotgan ekan, bu esa xorijiy ishlab chiqaruvchilarning O'zbekistonga ishonchini oshirib, rasmiy do'kon va servislar ochilishiga yordam berar ekan. Mana shu argument menga juda tushunarsiz. Samsung O'zbekistonda ko‘proq faoliyat yuritishi uchun Koreyadan qaytayotgan o'zbekistonlikning shaxsiy telefonini cheklashimiz kerakmi? Apple rasmiy do'kon ochishi uchun chet elda o'qiyotgan talabaning o'zi sotib olgan telefoniga qo‘shimcha to'lov solishimiz kerakmi? Ishlab chiqaruvchi uchun bozor hajmi, aholining xarid qobiliyati, boj va soliqlar, logistika, regulyatsiya, mulk huquqi va biznes muhiti muhimroq omillar. IMEI tizimi, database o'zi kerak bo‘lishi mumkindir, balki: o'g'irlangan, klonlangan yoki qalbaki telefonlarni aniqlash va bloklash uchun. Lekin shu maqsad oddiy fuqaro chet eldan o'zi uchun olib kelgan original telefon uchun majburiy pul undirishni avtomatik ravishda oqlamaydi. Ayniqsa g'alati tomoni shuki: davlat ro'yxatdan o‘tishni majburiy qiladi, ro'yxatdan o'tmasangiz telefoningizni mobil tarmoqdan uzadi, keyin esa shu majburiy talabni bajarish uchun sizdan alohida haq oladi. Bu oddiy “xizmat haqi”dan ko‘ra, davlat yaratgan sun'iy kirish to'sig'i uchun undiriladigan majburiy yig'imga ko'proq o'xshaydi. IMEI telefonni identifikatsiya qilish uchun kerak. Uni shaxsiy importni qimmatlashtirish, rasmiy importerlarni raqobatdan himoya qilish va iste'molchidan qo'shimcha pul undirish vositasiga aylantirish esa boshqa siyosat. Buning iqtisodiy natijasi ham oddiy: kamroq raqobat, iste'molchi uchun yuqoriroq narx va rasmiy importerlar uchun kattaroq renta. Maqolaga ko'ra, IMEI registratsiyasi va telefonlardan olinadigan bojxona bojini qo'shsa, oxirgi yilda qariyb 700 million dollar yig'ilgan ekan. Bu pulni ichiga kirmagan inson vaqti ham bor. Uni qo'shsa, bir necha barobar katta raqam bo'lishini bilish qiyin emas. Masalan, Toshkent Xalqaro Aeroportidagi IMEI registratsiya qilish shahobchasiga ko'z tashlash mumkin. Turnaqator navbat. Chet ellik turist ham, Koreyadan kelgan ishchi ham, El-yurti talabasi ham - hamma turibdi, vaqtini shu narsaga sarflab. @uzbekonomics