𝐀𝐛𝐝𝐢𝐬𝐚 𝐃𝐞𝐟𝐚𝐫

ጠባቂ በተፈጥሮዉ ልክ ጥሩ ውሻ እንደሚያደርገው ንቁ ትኩረት ያለዉ፣ ፈጣን፣ ጠንካራ ወጣት መሆን አለበት።  ደፋር ለመሆን ደሞ የማይበገር መንፈስ ያስፈልጋል፤ ይህ ነብስን ሁሉ ፍርሃት አልባ እና የማትሸነፍ ያደርጋል። ጥሩ ውሾች ለሚያውቋቸው እጅግ ገር፣ ለማያውቋቸው ተቃራኒ ናቸው። ስለዚህ ጥምረቱ ከተፈጥሮ ጋር የሚቃረን አይደለም። ውሻ ማንንም የሚለየው በማወቅና በአለማወቅ ብቻ ነው ፤ የሚያውቀውን ወዳጅ፣ የማያውቀውን ጠላት ይላል። ይህ እውቀትን መውደድ (philomathes) ነው፤ እውቀትን መውደድና ፍልስፍና ደሞ አንድ ናቸው። ስለዚህ ጥሩ ጠባቂ የማይበገር መንፈስ ያለዉ፣ ፈጣን፣ ጠንካራና ፈላስፋ መሆን አለበት።

የማንኛውም ሥራ መጀመሪያ እጅግ አስፈላጊ ነው፣ በተለይ ለስላሳና ወጣት ነገር ሲሆን  ያኔ ነው ለመቅረጽ ቀላል የሚሆነዉ ። ስለዚህ ልጆች ማንም የፈለገውን እና የፈጠረውን ታሪክ እንዲሰሙ አንፈቅድም፤ ሲያድጉ በኋላ ሊይዟቸው ከሚገባው እምነት ተቃራኒ የሆነ እምነት በነብሳቸው እንዳይገባ። ተረት ተናጋሪዎችን መቆጣጠር የመጀመሪያው ሥራ ነው፤ ጥሩ ታሪክ ከሠሩ እንቀበላለን፣ ካልሆነ እንከለክላለን። ሞግዚቶችና እናቶችም የተፈቀዱትን ብቻ እንዲነግሩ እናሳምናለን።

አማልክት በእውነት መልካም ናቸው፤ እንደዚያውም መገለፅ አለባቸው። መልካም የሆነ ምንም ጎጂ አይደለም፤ ጎጂ ያልሆነ ጉዳት አያደርስም፤ ጉዳት የማያደርስ መጥፎ ነገር አያደርግም፤ መጥፎ የማያደርግ የመጥፎ ነገር ምክንያት ሊሆን አይችልም። መልካም የሆነ ይጠቅማል፤ ስለዚህ የመልካም ነገር ምክንያት ነው፤ የሁሉም ነገር ምክንያት አይደለም የመልካሞች ብቻ እንጂ። ስለዚህ አማልክት የሁሉም ነገር ምክንያት አይደሉም (ብዙኃኑ እንደሚሉት)፤ የጥቂት ነገሮች ብቻ ናቸው። በሕይወታችን መልካም ነገሮች ከመጥፎዎች ያነሱ ናቸው፤ መልካሞቹን አማልክት ብቻ ይፈጥራሉ፣ ለመጥፎዎቹ ሌላ ምክንያት መፈለግ አለብን።ይላል።

አንድ ነገር ከራሱ መልክ ከተለወጠ ወይ ራሱ ይለውጠዋል ወይም በሌላ ይለወጣል። ከሁሉ የተሻሉ ነገሮች ለለውጥ ከሁሉ ያነሱ ተጋላጭ ናቸው ፤ ጤናማና ጠንካራ አካል፣ ደፋርና አዋቂ ነብስ፣ ጥሩ የተሠሩ ዕቃዎች...። አማልክትና ንብረቶቻቸው በሁሉም መንገድ ምርጥ ናቸው፤ ስለዚህ ብዙ መልክ ለመያዝ ከሁሉ ያነሰ ዕድል አላቸው። ራሳቸውን ከለወጡ ወደ የተሻለ ሳይሆን ወደ የባሰ ብቻ ሊለወጡ ስለሚችሉ ነገር ግን ማንም (አምላክም ሰውም) ራሱን ሆን ብሎ የባሰ አያደርግም። ስለዚህ እያንዳንዱ አማልክት ሁልጊዜ የራሱን መልክ ይይዛል። ባለቅኔዎች "አማልክት እንደ ባዕድ ሰዎች ብዙ መልክ ይዘው ከተሞቻችንን ይጎበኛሉ" ማለት የለባቸውም፤ እናቶችም ይህንን ተመስርተው ልጆችን ለማስፈራራት እና ፈሪ ለማድረግ ሊነግሯቸዉ አይገባም።

በነብስ ዉስጥ መዋሸት። ማንም ሆን ብሎ ለራሱ ነብስ በዚህ ነገር መዋሸት አይፈልግም፤ አማልክትም ሰዉም።

የእውነተኛው ውሸት አምሳያ ሲሆን በነብስ ውስጥ ስለሌለ ሙሉ በሙሉ ንፁሕ ውሸት አይደለም። አንዳንድ ጊዜ ለጠላቶች ወይም በእብደት እና በአለማወቅ መጥፎ ነገር ሊያደርጉ ለሚሞክሩ ወዳጆች በመጠቀም መጥፎ ነገርን ለመከላከል ይጠቅማል። እንዲሁም ስለ ጥንት ክስተቶች እውነቱን ስለማናውቅ ውሸቱን ከእውነት ጋር በተቻለ መጠን በማመሳሰል ጠቃሚ እናደርጋለን፤ ያዉ ይሄ ዉሸትም ለሰዎች እንጂ ለአማልክት ሚና የለዉም ሁሉንም ስለሚያዉቁ እና የሚፈሩት ጠላት ስለሌለ...

ፍትሕ በሁሉ መንገድ ከኢፍትሐዊነት እንደሚሻል እንዳሳመንከን ልትመስል ትፈልጋለህ ወይስ በእውነት ልታሳምነን ? ሶቅራጠስም በእውነት ማሳመን እፈልጋለሁ ይላል። ግላውኮንም ታዲያ የምትፈልገውን እያረክ አይደለማ ይለዋል።

ሰዎች ፍትሕ ምን እንደሆነና ከየት እንደመጣ የሚያስቡትን ያብራራል። የሚተገብሩት ሁሉ በግድ እንጂ እንደ መልካም ነገር እንደማይተገብሩት ይከራከራል። ይህንን ማድረጋቸው ምክንያታዊ እንደሆነም ጭምርና የኢፍትሐዊው ሰው ሕይወት ከፍትሐዊው ይሻላል በሚለዉ እንደሚያምንም ይገልፃል።

የሊዲያ ገዥ እረኛ የነበረ ሰው (የጊጌስ ቅድመ አያት ነው ይባላል) ከነጎድጓድና ከምድር መናወጥ በኋላ በተከፈተ ገደል ውስጥ ገባ። በገደሉ ውስጥ ክፍት ነሐሳዊ ፈረስ አገኘ፤ በውስጡ ሰው የሚመስል አስከሬን በጣቱ ላይ የወርቅ ቀለበት ብቻ ለብሶ ነበር።ቀለበቱን ወስዶ ወጣ። ከእረኞች ወርሃዊ ስብሰባ ላይ ቀለበቱን ወደ እጁ ውስጥ ሲያዞር የማይታይ ሆነ፤ ወደ ውጭ ሲያዞር እንደገና ታየ። ብዙ ጊዜ ደጋግሞ ሞከረው ፤ሁልጊዜ ይሠራል።  ወደ ንጉሡ ከሚላኩ መልእክተኞችም አንዱ በሆነ ጊዜ ንጉሡ ዘንድ ደርሶ የንጉሡን ሚስት አማለላት፤ ከእሷ ጋር ንጉሡን ገድሎም መንግሥቱን ወሰደ።

አንድ ፍፁም ኢፍትሐዊ የሆነ ሰዉ ለሰዉ በሚያሳየዉ መልኩ ፍትሐዊ መስሎ ሊታይ ይችላል፤ ብልህ ባለሙያ ዶክተር ወይም የመርከብ አለቃ እንደሚያደርገው በትክክል ይሞክራል፤ ከተሳሳተ ያስተካክላል። ከታወቀበትም በንግግር ወይም በኃይል ያስተካክላል (ሀብትና ወዳጆች አሉትና)።በዚህ የተነሳ ከተማዎችንም ይገዛል፤ ከፈለገው ቤተሰብ ጋር ይጋባል፤ ኮንትራት ከሁሉ ጋር ይፈራረማል፤ በሁሉ ውድድር ያሸንፋል፣ ሀብታም ይሆናል፣ ወዳጆቹን ይጠቅማል፣ ጠላቶቹን ይጎዳል፤ ለአማልክት ብዙ መሥዋዕት ያቀርባል፤ አማልክትም ከፍትሐዊው ሰዉ የበለጠ ይወዱታል። በተቃራኒዉ ፍፁም ፍትሐዊ የሆነ ሰዉ በሰዎች አይን ፍፁም ኢፍትሐዊ ሆኖ ሊታይ ይችላል ያ ስምም ይሰጠዋል፤ አኗኗሩም ቀላልና የክበረ ነዉ፤ መልካም መሆንን እንጂ መመሰልን አይፈልግም በዚህ የተነሳ ይገረፋል፣ በመደርደሪያ ይለጠጣል፣ በእስራት ይታሰራል፣ ዐይኑ በጋለ ብረት ይጠፋል፤ከዛም ይሰቀላል ወይም ይወጋል በመጨረሻም "መሆን ሳይሆን መምሰል ነው መፈለግ ያለበት" ብሎ ይረዳል።

ፍትሕ በራሱ ኃይል በባለቤቱ ላይ ምን ያደርጋል? ኢፍትሐዊነት ምን ይጎዳል? ሁሉ በአማልክትና በሰዎች ባይታወቅም ? መልካም ስሞችን አታስብ፤ አለበለዚያ ፍትሕን ሳይሆን መልካም ስሙን እንደምታወድስ፣ ኢፍትሐዊነትንም ሳይሆን ስሙን እንደምትነቅፍ እንናገራለን። ያኔ ከትራስማኮስ ጋር እንደተስማማህ እናምናለን፤ ፍትሕ የሌላ ሰው ጥቅም፣ የጠንካራው ጥቅም ነው ብለህ እንዳመንክም እንመሰክራለን!። ይለዋል።

ምርመራው ቀላል አይደለም፤ ጥሩ የማየት ችሎታ ይጠይቃል። ጥሩ ዐይን ባይኖረን እና ከሩቅ ትናንሽ ፊደላትን እንድናነብ ብንጠየቅ፣ ከዚያ ተመሳሳይ ፊደላት በሌላ ቦታ በትልቅ መጠንና በሰፊ ገጽ ላይ እንዳሉ ብናውቅ፣ ትላልቆቹን መጀመሪያ ማንበብና ከዚያ ትንንሾቹ ተመሳሳይ መሆናቸውን መመርመርን እንመርጣለን። አንድ ሰው ፍትሕ አለው፣ አንድ ከተማም ፍትሕ አላት። ከተማ ከአንድ ሰው ትበልጣለች፤ ስለዚህ በትልቁ ነገር ፍትሕ በቀላሉ ይታያል። ስለዚህ መጀመሪያ ፍትሕ በከተማ ውስጥ ምን እንደሆነ እንፈልግ፤ ከዚያ በግለሰቡ ውስጥ እንመልከት፣ ትልቁ ከትንሹ ጋር ተመሳሳይ መሆኑን ለማየት። ከተማ ሲፈጠር ብንመለከት ፍትሕዋም ኢፍትሐዊነቷም ሲፈጠሩ እንመለከታለን።

ሶቅራጠስ: ገዥዎችን መታዘዝ ፍትሐዊ ነው ትላለህ? ትራስማኮስ አዎ። ይላል። ሶቅራጠስ : ገዥዎች አይሳሳቱም ወይስ ሊሳሳቱ ይችላሉ? ትራስማከስ ይመልሳል፡ ሊሳሳቱ ይችላሉ ሲሳሳቱ ለራሳቸው ጎጂ የሆነ ሕግ ያወጣሉ፤ ለተገዥዎች ደግሞ ሕጉን መታዘዝ ፍትሐዊ ነው ተብሏል። ስለዚህ የተገዥዎች ፍትሕ አንዳንድ ጊዜ ለጠንካራው ጎጂ የሆነውን ማድረግ ይሆናል አይደል?

ሶቅራጠስ: በትክክለኛ ትርጉም ዶክተር ገንዘብ ሰሪ ነው ወይስ የታማሚ ፈዋሽ? ትራስማኮስ:ፈዋሽ። ሶቅራጠስ: የመርከብ አለቃ መርከበኛ ነው ወይስ የመርከበኞች ገዥ? ትራስማኮስ:የመርከበኞች ገዥ። ሶቅራጠስ: እያንዳንዱ ሙያ ለማን ጥቅም ያስባል? ትራስማኮስ: ሙያ ራሱ ምንም ጉድለት ስለሌለበት ለራሱ ጥቅም አያስብም፤ ለሚያስተናግደው (ለተገዥው) ጥቅም ያስባል  ሕክምና ለሰውነት፣ፈረስ አርቢነት ለፈረሶች። ሶቅራጠስ: ሙያዎች የሚያስተናግዱትን ይገዛሉ (ይበልጣሉ)? ትራስማኮስ: አዎ፤በቅሬታ ይስማማል። 

ጥያቄዉ: ፍትሐዊ ሰው ከሌላ ፍትሐዊ ሰው ለመብለጥ ይፈልጋል? መልሱ: አይፈልግም፤ ኢፍትሐዊውን ግን ለመብለጥ ይፈልጋል። ጥያቄ: ኢፍትሐዊ ሰው ከፍትሐዊውም ከኢፍትሐዊውም ለመብለጥ ይፈልጋል? መልስ: አዎ፤ ከሁሉም። ጥያቄ: ሙዚቀኛ ሌላ ሙዚቀኛን በመሣሪያ አጣጣል ለመብለጥ ይፈልጋል? መልስ: አይፈልግም፤ሁሉም ተመሳሳይ ድምፅ (ትክክለኛ ጣዕም) ነው የሚፈልጉት፤ ሙዚቃ የማያውቅ ሰውን ግን ይበልጣል። ጥያቄ: ሐኪም ሌላ ሐኪምን በምግብ ማዘዝ መብለጥ ይፈልጋል? መልስ: አይፈልግም፤ የማያውቀውን/ተራ ሰው ግን ይበልጣል። ጥያቄ: ዕውቀት ያለው ሰው ከእሱ እኩል ከሚያውቅ ሰው ለመብለጥ ይፈልጋል? አላዋቂስ? መልስ: አዋቂ አይፈልግም፤ አላዋቂ ከሁሉም ለመብለጥ ይፈልጋል።

ኢፍትሐዊ ከተማ ሌሎችን ባሪያ ሊያደርግ ይችላል? ትራስማኮስ: አዎ ይላል። ጥያቄው እነዚህ ከተሞች ያለ ፍትሕ ኃይል ሊያገኙ ይችላሉ ወይ ነው። ሶቅራጠስ: ከተማ፣ ሠራዊት፣ የሌቦች ቡድን ወይም ማንኛውም የኢፍትሐዊ ዓላማ ያለው ቡድን እርስ በርሳቸው ኢፍትሐዊ ቢሆኑ ዓላማቸውን ሊያሳኩ ይችላሉ? ትሪማኮስ: አይችሉም። ኢፍትሐዊነት ጥላቻን፣ ቡድንተኝነትንና ጭቅጭቅን ያመጣል፤ ፍትሕ ጓደኝነትንና የጋራ ዓላማን ያመጣል።ኢፍትሐዊነት በአንድ ግለሰብ ውስጥ ቢኖርም በውስጡ ጭቅጭቅን ይፈጥራል ከራሱ ጋር አብሮ መሥራት የማይችል ያደርገዋል ይህም የራሱጠላት ያደርገዋል። አማልክት ፍትሐዊ ከሆኑ ኢፍትሐዊ ሰው የአማልክት ጠላት፣ ፍትሐዊው ወዳጃቸው ይሆናል። (ትራስማኮስ በቁጣ "ተደሰትበት፣አልቃወምም" ይላል።)

ለእያንዳንዱ ነገር ተግባር (ergon) አለው። እሱ ብቻ የሚችለው ወይም በተሻለ የሚችለው። ዐይን ለማየት፣ ጆሮ ለመስማት፣ አትክልት መከርከሚያ ቢላዋ ለመከርከም። ተግባር ያለው ሁሉ በጎነት (arete) አለው ፤ በዚያ በጎነት ተግባሩን በደንብ ይፈጽማል፤ በመጥፎነት (vice) ደግሞ በመጥፎ ይፈጽማል። ዐይን ያለ ማየት (ዕውርነት) ተግባሩን አይፈጽምም። ነፍስ ተግባር አላት እሱም መንከባከብ፣ መግዛት፣ ማሰብ እና መኖር። ከሌላ ነገር ጋር እነዚህን ማድረግ አይቻልም። ነፍስ በጎነት አላት፤ ያለ እሱ ተግባሯን በደንብ ልትፈጽም አትችልም። ጥሩ ነብስ በደንብ ትገዛና ትንከባከባለች፤ መጥፎ ነብስ ደሞ በመጥፎ። ቀደም ብለን የተስማማነው ፍትሕ የነብስ በጎነት፣ኢፍትሐዊነት የነብስ መጥፎነት ነው። ስለዚህ ፍትሐዊ ነብስና ፍትሐዊ ሰው በደንብ ይኖራል፤ ኢፍትሐዊው በመጥፎ ይኖራል። በደንብ የሚኖር ደስተኛና የተባረከ ነው፤ ያልሆነው ደሞ በተቃራኒ።

ፍትሕ ማለት እውነት መናገርና የተበደርከውን መመለስ ብቻ ነው? ለምሳሌ አንድ ሰው ጤነኛ ከሆነ ወዳጁ የጦር መሣሪያ ቢበደር፣ ወዳጁ አእምሮውን ስቶ ብድሩ እንዲመለስ ቢጠይቅ መመለስ ፍትሐዊ አይሆንም። እንዲሁም በዚህ ሁኔታ ለሰውየው ሙሉውን እውነት መናገርም ተገቢ አይደለም። ይለዋል

በበሽታ ጊዜ ወዳጅን በመጥቀም ጠላትን በመጉዳት ማን ይበልጣል? ዶክተር። ይላል ፖሌማርኮስ። በባሕር ማዕበል ጊዜ ማን ይበልጣል? የመርከብ አለቃ።ይላል ፖሌማርኮስ ፍትሐዊው ሰው በምን ተግባር ወዳጅን መጥቀምና ጠላትን መጉዳት ይችላል? በጦርነትና በሕብረት (ማለትም ከወዳጅ ጋር ወግኖ ጠላቶችን በመዋጋት) በማለት ይመለሳል ፖሌማርኮስ።

ፍትሕ ማለት የጠንካራው (የገዥው) ጥቅም የሆነው ነገር ብቻ ነው። ይላል

በመጀመሪያ ደረጃ ያስመለጡህ ወዳጆችህ ላይ በስደት መባረር፣ ዜግነት ማጣት፣ ንብረት መውረስ ይህ ሁሉ የማይቀር ነዉ ማለት ይቻላል፤  በመልካም አስተዳደር ባላቸው ከተሞች (ቴብስ፣ መጋራ) እንደ ጠላት ትገባለህ፤ አገር ወዳድ ዜጎች "የሕግ አበላሽ" ብለው ይመለከቱሃል፤ የዳኞችን ፍርድ ትክክለኛነት ታረጋግጣለህ፤ የሕግ አበላሽ ወጣቶችንም ሊያበላሽ ይችላልና መልካም ከተሞችንና በጎ ሰዎችን መሸሽ እጣ ፈንታህ ይሆናል፤ ሕይወት በዚህ ዋጋ መኖር ተገቢ ነው ታዲያ?! ፤ በተሳሊያ (ሥርዓት የሌለበት፣ብዙ ነጻነት ያለበት) የማምለጥህን ታሪክ በመስማት ይዝናናሉ ፤ እንዴት በፍየል ቆዳ ተሸፍነህ፣ እንደ ሸሽ ሰው ተመስለህ እንደወጣህ በሚያስቅ ዝርዝር ሲተረክ አስበዉ። ነገር ግን "በእርጅናህ ጊዜ ለጥቂት ተጨማሪ ዕድሜ ስትል የተቀደሱ ሕጎችን ለመጣስ አልፈራህም" የሚለውን የሚያስታውስ ይኖር ይሆን?¡ ከተበሳጩ ብዙ ወራዳ ነገር ትሰማለህ፤ የሰው ሁሉ አሽቃባጭና አገልጋይ ሆነህ ትኖራለህ ፤ በተሳሊያ ለመብላትና ለመጠጣት ብቻ ብለህ። ልጆችህን ወደ ተሳሊያ ወስደህ የአቴና ዜግነታቸውን ታሳጣቸዋለህ? ወይስ እዚህ ትተሃቸው ወዳጆችህ ይንከባከቧቸዋል ብለህ ታስባለህ? በተሳሊያ ከኖርክ ይንከባከቧቸዋል፣ በሌላ ዓለም (በሞት) ከሄድክ አይንከባከቧቸውም ብለህ ታስባለህ? ወዳጆች ነን የሚሉት ለአንዳች ነገር የሚበቁ ከሆኑ በእርግጥ ይንከባከቧቸዋል።

ሶቅራጠስም ክሪቶ ሆይ፣ በዚህ ሰዓት ለምን መጣህ? ገና በጣም ማለዳ ነው አይደል? ይለዋል። ክሪቶ ደሞ አዎ፣ ንጋት እየጠባ ነው። በማለት ይመልሳል

ክሪቶም፦ ስቃይህን ለማሳነስ ስል አላነቃሁህም።ሁልጊዜ ደስተኛ ባሕርይ እንዳለህ አውቅ ነበር፤ ይህንን መከራ በዚህ ዓይነት ሰላማዊ ሁኔታ ሰዉ ሲሸከም ግን አይቼ አላውቅም። ሶቅራጠስ መለስ አርጎ ክሪቶ ሆይ፣ ሰው ወደ እኔ ዕድሜ ሲደርስ የሞት መቃረብን ሲያይ ማዘን የለበትም። ይለዋል።ክሪቶ ግን መልሶ ሌሎች አረጋውያን በተመሳሳይ መከራ ሲደርስባቸው ያዝናሉ፤ ዕድሜ አያግዳቸውም። ሲል ያልተለመደ መሆኑን ያፀናዋል።

ሶቅራጠስ ግን በእርጋታ መልካም ነው ክሪቶ፤ የአምላክ ፈቃድ ከሆነ ፈቃደኛ ነኝ። ግን መርከቡ ዛሬ የሚደርስ አይመስለኝም፤ አንድ ቀን ዘግይቶ ነው የሚመጣው ይላል።

ሶቅራጠስ ሆይ፣ በሦስተኛው ቀን ለም ወደሆነችው ፍቲያ (Phthia) ትደርሳለህ። (ይህ ከሆሜር ኢሊያድ የተወሰደ ስንኝ ነው አኪሌስ ወደ አገሩ እንደሚመለስ የተናገረው።)

የምትወደኝ ክሪቶ፣ ቅንነትህ ትክክል ከሆነ እጅግ ውድ ነው፤ ስሕተት ከሆነ ግን ቅንነቱ በበዛ መጠን አደጋው ይበዛል። ስለዚህ ማድረግ እንዳለብኝ ወይም እንደሌለብኝ መመርመር አለብን። እኔ ሁልጊዜ በምክንያት የምመራ ሰው ነኝ። ሲመረመር ከሁሉ የተሻለ ሆኖ የሚታየኝን ምክንያት ብቻ ነዉ የምመርጠዉ። አሁን ይህ ዕጣ ስለደረሰብኝ የራሴን ቃላት መካድ አልችልም። እስካሁን ያከበርኳቸውን መርሖችን አሁንም አከብራለሁ፤ የተሻሉ መርሖች ወዲያው ካላገኘን በስተቀር አልስማማም። ብዙኃኑ ሕፃናትን እንደሚያስፈሩ ጭራቅ ብዙ እስራት፣ ንብረት መውረስና ሞት ሊያመጡብን ቢችሉም እንኳ።

ሶቅራጠስ ይጠይቃል፦ የሰዎችን አስተያየት ሁሉ ማክበር አለብን ወይስ የአንዳንዶችን ብቻ? ክሪቶ ይመልስል፦ የአንዳንዶችን ብቻ። ሶቅራጠስ ይጠይቃል፦ መልካሞችን እንጂ ክፉዎችን አይደለም? ክሪቶ ይመልሳል፦ አዎ። ሶቅራጠስ ይጠይቃል፦ የጠቢባን አስተያየት መልካም፣ የጥበበ-ቢስ አስተያየት ክፉ ነው? ክሪቶ ይመልሳል፦ በእርግጥ። ሶቅራጠስ ይጠይቃል፦ ጂምናስቲክ የሚሠራ ተማሪ የእያንዳንዱን ሰው ውዳሴና ወቀሳ ያዳምጣል ወይስ የአንድ ሰው (ሐኪሙ ወይም አሠልጣኙ)? ክሪቶ ይመልሳል፦የአንድ ሰው ብቻ። ሶቅራጠስ ይጠይቃል፦የአንዱን ጠቢብ አስተያየት ንቆ የብዙ ጥበበ-ቢስ አስተያየት ቢከተል ምን ይሆናል? ክሪቶ ይመልሳል፦ ክፉ ነገር ይደርስበታል፤ ሰውነቱ ይጎዳል።

ከብዙኃኑ አስተያየትና ከውጤት ሳንመለከት በዚህ መርሕ እንጸናለን? አዎ! ሆን ብሎ መበደል በፍጹም አይገባም። የብዙኃኑ ሥነ ምግባር ክፋትን በክፋት መመለስ ነው፤ ይህ ፍትሐዊ ነው? በማለት ይጠይቀዋል ክሪቶም አይደለም። በማለት ይመልሳል። ሶቅራጠስም ማንንም ሰው መጉዳት አይገባም፤ የደረሰብንን ክፋት ብንቀበልም መልሰን አናደርስም፤ ይላል። ቀጥሎም ሰው ትክክል መሆኑን የሚቀበለውን ማድረግ አለበት ወይስ ትክክለኛውን መክዳት ? ትክክል የሚለውን ማድረግ አለበት።

ከእስር ቤት ለመሸሽ ስዘጋጅ ሕጎቹና መንግሥቱ መጥተው ቢጠይቁኝ እንዲህም ቢሉኝ፦ ሶቅራጠስ ሆይ፣ ምን ልታደርግ ነው? በድርጊትህ እኛን ሕጎቹንና መላውን ከተማ በአንተ በኩል ልታፈርስ እየሞከርክ አይደለምን? የፍርድ ውሳኔ ኃይል የሌለው፣ በግለሰቦች የሚሻር እና የሚረገጥ ከሆነ ከተማ ሳትፈርስ ልትቆም ትችላለች ብለህ ታስባለህን ? ሶቅራጠስ ክሪቶን ይጠይቃል፦ ምን እንመልስ? ግን ከተማዋ በድላናለች፣ኢ ፍትሐዊ ፍርድ ሰጥታለች ብዬ? ሕጎቹ ይመልሳሉ ፤ ስምምነታችን ይህ ነበርን? ወይስ የከተማዋን ፍርድ ለመታዘዝ ?

ወላጆቹን ይጥሳል (ሕጎች ወላጆች ናቸውና)፤ አስተማሪዎቹን ይጥሳል (ሕጎች የትምህርቱ ባለቤት ናቸው)፤ የገባውን ስምምነት ይጥሳል(ከፋም ለማም በህጉ ለመተዳደር መርጧል እና) ሕጎቹ ትእዛዛቸውን በሻካራ መንገድ አይጭኑም ይልቁንም ሁለት አማራጮችን ይሰጣሉ እነሱም መታዘዝ ወይም ማሳመን ናቸዉ። ሰውዬው(ከእስርቤት የሚያመልጥ ሰዉ ግን) ሁለቱንም አያደርግም።

በሕይወቱ ሁሉ ሥራ ፈት ለመሆን ጥበብ ያልነበረውን ሰው ብዙዎች የሚጨነቁለትን ሀብትንና ቤተሰብን፣ ወታደራዊ ሹመትን፣ በጉባኤ መናገርን፣ ማዕረግንና ሴራን ችላ ያለ ሰው ምን ማድረግ ይገባል ? ለእያንዳንዳችሁ በግል ትልቁን ጥቅም ለማድረግ ወደ ሄድኩበት ሄድኩ እያንዳንዱን ሰው ከግል ጥቅሙ በፊት ራሱን፣ ጥበብንና በጎነትን እንዲፈልግ፤ ከከተማዋ ጥቅም በፊትም የራሱን መሻሻል እንዲያካሄድ እና ይህንኑ ቅደም ተከተል በሁሉም ድርጊቱ እንዲጠብቅ አሳምኜ ነበር። እንዲህ ላለ ሰው የሚገባ ዋጋ በእርግጥ መልካም ነገር ነው፤ ደግሞም ለእሱ የሚስማማ መሆን አለበት።  ድሃ ለሆነ፣ ለእናንተ ደጋፊ ለሆነና እናንተን ለማስተማር ዕረፍት ለሚፈልግ ሰው ከፕሪታኒዮን (የከተማዋ ማዕከላዊ አዳራሽ) የነጻ ምግብ ከማግኘት የሚበልጥ ተስማሚ ሽልማት የለም ይህ በኦሊምፒያ በፈረስ ወይም በሠረገላ ውድድር ላሸነፈ ዜጋ ከሚሰጠው ይልቅ ይገባኛል። እሱ ደስተኛ የመሆንን ገጽታ ይሰጣችኋል፤ እኔ ግን እዉነተኛ ደስታውን ሰጣቹሃለዉ። ይህ እንደ ስድብ ሊመስላችሁ ይችላል፤ ነገር ግን እኔ ማንንም ሆን ብዬ እንዳልበደልኩ እርግጠኛ ስለሆንኩ ነው። ከሌሎች ከተሞች በተለየ አቴንስ ውስጥ ከባድ ጉዳይ በአንድ ቀን ይወሰናል፤ ጊዜ ባገኝ ኖሮ አሳምናችሁ ነበር፤አሁን ግን ታላቅ ስም ማጥፋትን በቅጽበት መመለስ አልችልም።

ጥቂት ጊዜ ባለመታገሣችሁ ከከተማዋ ተቃዋሚዎች "ሶቅራጠስ ጠቢቡን ሰው ገደላችሁ" የሚል ስም ታገኛላችሁ ጠቢብ ባልሆንም እናንተን ለመውቀስ ጠቢብ ይሉኛል። ትንሽ ብትጠብቁ በተፈጥሮ ሞት ይመጣ ነበር፤ እኔ በጣም ሽማግሌ ነኝ፣ ከሞትም የራቅኩ አይደለሁም።

እንደ እናንተ መንገድ ተናግሬ ከመኖር በእኔ መንገድ ተናግሬ መሞት እመርጣለሁ።በጦርነት ጦር ጥለው በጉልበታቸው ሲንበረከኩ ሞትን ማምለጥ ይቻላል።ችግሩ ሞትን ማምለጥ አይደለም፤ ክፋትን እና ኢፍትሐዊነትን ማምለጥ ነው፤ ምክንያቱም ክፋት ከሞት በፍጥነት ይሮጣል። እኔ አዛውንትና ዘገምተኛ ስለሆንኩ ዘገምተኛው ሯጭ (ሞት) ደረሰብኝ፤ ከሳሾቼ ፈጣንና ብልሆች ስለሆኑ ፈጣኑ ሯጭ (ክፋት) ደረሰባቸው። እኔ ሞት ተፈርዶብኝ እሄዳለሁ፤ እነሱ ደግሞ በእውነት ክፋትና በደል ተፈርዶባቸው ይሄዳሉ።

ሰዎች ሊሞቱ ሲሉ የትንቢት ኃይል ያገኛሉ። እናንተ ገዳዮቼ ሆይ፣ ከሞቴ በኋላ ወዲያው ከሰጣችሁኝ ቅጣት እጅግ የከበደ ቅጣት ይጠብቃችኋል። እኔን የገደላችሁት ሕይወታችሁን ለመመርመር ከሚጠይቅ ከሳሽ ለማምለጥ ነው፤ ነገር ግን ከዚህ በኋላ ከአሁኑ የሚበልጡ ከሳሾች ይነሣሉ፤ እስካሁን ያገድኳቸው ወጣቶች ስለሆኑም የባሰ የሚጨክኑ ይሆናሉ። ሰዎችን በመግደል ተቺን ማምለጥ እንደምትችሉ ካሰባችሁ ተሳስታችኋል። ከሁሉም የሚቀልና የሚከበር መንገድ ሌሎችን መጨፍለቅ ሳይሆን ራሳችሁን ማሻሻል ነው።

ዳኞች ሆይ ስለ ሞት ተስፋ አድርጉ፤ ይህን በእውነት እወቁ፤ በጎ ሰው በሕይወትም ሆነ ከሞት በኋላ ምንም ክፉ ነገር አይደርስበትም። (No evil can happen to a good man, either in life or after death.) እሱና የእሱ የሆኑት በአማልክት አይረሱም፤ የእኔም መጨረሻ በአጋጣሚ አልሆነም። መሞትና ከችግር መላቀቅ ለእኔ የተሻለ እንደሆነ በግልጽ አያለሁ፤ ስለዚህ ምልክቱ አይከለከለኝም።

ምንም እንኳ ሊጠቅሙኝ ባይፈልጉም ምንም ጉዳት አላደረሱብኝም ስለዚህ በእርጋታ ልወቅሳቸው እችላለሁ(ከሳሾቹን እና ፍርድ ያዛባዉን ስብስብ)።ልጆቼ ሲያድጉ፣ ወዳጆቼ ሆይ፣ ቅጧቸው። እኔ እንዳስቸገርኳቹ አስቸግሯቸው፤  ከበጎነት ይልቅ ለሀብት ወይም ለማንኛውም ነገር የሚጨነቁ ከሆነ ወይም ምንም ሆነው ሳለ አንድ ነገር እንደሆኑ የሚያስመስሉ ከሆነ እኔ እናንተን እንደወቀስኩ ሊያስቡ በሚገባቸው ነገር  ባለማሰባቸውና ምንም ሆነው ሳለ አንድ ነገር እንደሆኑ በማሰባቸው ዉቀሷቸው። ይህን ካደረጋችሁ እኔም ልጆቼም ከእናንተ ፍትሕ አግኝተናል።

የአቴንስ ሰዎች ሆይ፣ እወዳችኋለሁ አከብራችኋለሁም፤ ነገር ግን ከእናንተ ይልቅ አምላክን እታዘዛለሁ፤ እስትንፋስና ኃይል እስካለኝም ድረስ  ፍልስፍናን ከመለማመድና ከማስተማር፣ ሰዎችን ከማበረታታት አልቆምም። ከዚያ ቡሃላ ሶቅራጠስ በየመንገዱ የሚለውን ይደግማል... ወዳጄ ሆይ፣ አንተ የታላቋና የጥበበኛዋ አቴንስ ዜጋ ሆነህ ገንዘብን፣ ክብርንና ዝናን ለማከማቸት ብዙ ስትጨነቅ፤ስለ ጥበብ፣ ስለ እውነትና ስለ ነብስ ማሻሻል ግን ለምን ምንም አታስብም? አታፍርም? ፤ተጠያቂው "እጨነቃለሁ" ቢል እንኳ ሶቅራጠስ አይለቀውም፤ ይጠይቀዋል፣ ይመረምረዋል፤ በጎነት እንደሌለው ካየ በጣም አስፈላጊ የሆነውን ማቃለሉንና ዝቅተኛውን ማክበሩን ይነቅፈዋል። ይህ ለወጣትም ለሽማግሌም፣ ለዜጋም ለእንግዳም ነው። ለዜጎች ሲሆን ደሞ ይበረታል ምክንያቱም ወንድሞቼ ናቸው እና። ይላል

ሶቅራጠስ በአሪጌንሱ ጀነራሎች ችሎት(የበቀደሙን ልጥፍ ቃኙት በደንብ ለመረዳት) የምክር ቤቱ አስፈጻሚ በነበረበት ጊዜ እሱም ከአስፈጻሚዎቹ አንዱ ሆኖ ስምንት ጄኔራሎች ያለ ሕግ በአንድ ላይ ሊፈረድባቸው ተጠየቀ (የአስከሬን ባለማንሳት ምክንያት)። ያኔ ሶቅራጠስ ብቸኛው ተቃዋሚ ነበር፤ ተናጋሪዎች ሊከሱትና ሊያስሩት አስፈራሩ፤ ሕዝቡም ጮኸ፤ እሱ ግን ሕግና ፍትሕ ከጎኔ እያሉ እስራትንና ሞትን ፈርቼ ከእናንተ ኢፍትሐዊነት ጋር ከመተባበር ይልቅ አደጋውን እወስዳለሁ አለ። (ይህ በዴሞክራሲ ጊዜ ነበር።) ከዛ በሰላሳዎቹ አምባገነኖች ጊዜ ደሞ ሶቅራጠስንና ሌሎች አራት ሰዎችን ወደ ሮቱንዳ ጠርተው ሊዮን ከሳላሚስ የተባለ ንጹሕ ሰው ሊገድሉት እንዲያመጡ አዘዙ። ሌሎቹ አራቱ ሊዮንን አመጡ፤ ሶቅራጠስ ግን በዝምታ ወደ ቤቱ ሄደ። ብዙም ሳይቆይ የአምባገነኖቹ ኃይል ባይወድቅ ኖሮ በዚህ ምክንያት ይገደል ነበር።

ሶቅራጠስ እዚህ ጋር መልስ ሲሰጥ ያረገዉ እነዚህን ነገሮች ነበር፤ አንደኛ ያጌጠ እና በቃል የተጠና ንግግር አልሰጥም፤ ሲመጣልኝ በተራ ቃላት እናገራለሁ ይላል።  ዕድሜዬ ከ 70 ዓመት በላይ ነው፤ ዛሬ ለመጀመሪያ ጊዜ በችሎት ፊት ቆሜያለሁ እና የችሎቱን ቋንቋ አላውቅም። እንደ ባዕድ ሰው በአገሬ ቋንቋና ዘዬ እንድናገር ፍቀዱልኝ። በገበያ ቦታ እና በገንዘብ ለዋጮች ጠረጴዛዎች አጠገብ የሰማችሁትን ቃላት ብደግም አትገረሙ፤አታቋርጡኝም። የዳኛ ሥራ ፍትሕን ማስጠበቅ ነው፤ የተናጋሪ ሥራ ደሞ እውነትን መናገር ነው ይላል።

በተፈጥሮ ፍልስፍና ላይ ያለ ሰውን አልንቅም፤ እኔ ግን በእነዚህ ጉዳዮች ከጥቂትም ከብዙም አላውቅም። ከመካከላችሁ ስለዚህ ጉዳይ ስናገር የሰማኝ ማን ነው? ለጎረቤቶቻችሁ ንገሩ አለ። (ከችሎቱ ተመልካቾች ምንም ተቃውሞ የለም።)

ልጆችህ ውርንጭላ ወይም ጥጃ ቢሆኑ ለእነሱ ልዩ ባለሙያ (ፈረስ አሠልጣኝ ወይም አርብቶ አደር) ትቀጥር ነበር። ሰዎች ስለሆኑ የሰውን በጎነት የሚያውቅ ማንን ነው የቀጠርከው? ይለዋል ካሊያስም ኤቨነስን ከፓሮስ በአምስት ምናስ (የዛን ጊዜ ገንዘብ ነዉ) አለ። ሶቅራጠስም ኤቨነስ ይህን ጥበብ በእርግጥ ቢኖረው ደስተኛ ነው፤ እኔ ግን እንዲህ ያለ እውቀት የለኝም አለ።

የሶቅራጠስ ወዳጅ ኬሬፎን  ወደ ዴልፊ(ቤተመቅደስ) ሄዶ እንዲህ ሲል ጠየቀ፤ከሶቅራጠስ የሚበልጥ ጠቢብ አለን? ያኔም የዴልፊ ቄስ ፒቲያ ከእሱ የሚበልጥ ጠቢብ የለም ስትል ትመልሳለች። (ኬሬፎን በችሎቱ ጊዜ ሞቷል፤ የሱ ወንድም ግን ችሎቱ ላይ ስለነበረ መመስከር ይችላል ይላል።)  ይሄንንም ክሮፎን መጦ ለሶቅራጠስ ሲነግረዉ ሶቅራጠስ ግራ ተጋባ፤ እኔ ምንም ጥበብ የለኝም ብዬ አውቃለሁ፤ አምላክ ደግሞ አይዋሽም ታዲያ እንቆቅልሹ ምንድን ነው አለ። ከዛም ግን እራሱን አለም ላይ ከኔ የበለጠ ጠቢብ የለም ብሎ ከማሰብ ይልቅ መንገድ ላይ ወጥቼ ከእኔ የበለጠ ጠቢብ ሰው ባገኝ ወደ አምላክ ሄጄ ይህ ከእኔ በላይ ጠቢብ ነው ብዬ ትንቢቱን እቃረናለሁ ብሎ እንዳሰበ ይናገራል።

ሜሌጦስ ሆይ ስለ ወጣቶች መሻሻል ትጨነቃለህ አይደል? ታዲያ ማን ያሻሽላቸዋል? ሲል ይጠይቃል፤ሜሌጦስ ዝም አለ። ሶቅራጠስ ቀጥሎም ዝም ማለትህ ስለ ወጣቶች ግድ እንደሌለህ ማስረጃ አይደለምን? ይለዋል ፤ሜሌጦስ "ሕጎች"።ብቻ ያላል፤ ሶቅራጠስ ሕጎቹን የሚያውቅ ሰው ማን ነው? ብሎ እንደገና ሲጠይቀዉ፤ ዳኞች? ይላል ሚሌጦስ፤ ሁሉም? ሲለዉ፤ አዎ ይላል፤ ከዛ ሁሉም ተመልካቾች?ሁሉም ሴናተሮች? ሁሉም የሕዝብ ጉባኤ አባላት? ብሎ ሲጠይቀዉ፤ ሜሌጦስ ለሁሉም አዎ ብሎ ይመልሳል። ከዛ ሶቅራጠስ ታዲያ እኔ ብቻ ነኝ የማበላሸዉ፤ ሌላው አቴናዊ ሁሉ የሚያሻሽል ነዉ? ሲል ይጠይቀዋል፤ እሱም አዎ እሱን ነዉ በፅናት የምመሰክረዉ ይላል። ከዛ ሶቅራጠስ እዛዉ ጋር የፈረስ ምሳሌ ይሰጣል፤ ለምሳሌ ፈረሶችን ብንመለከት ሁሉም ሰው ያሻሽላቸዋል እና አንድ ሰው ብቻ ያበላሻቸዋልን? ወይስ በተቃራኒው  ጥቂት ባለሙያዎች (አሠልጣኞች) ያሻሽሏቸዋል እና ብዙዎቹ (ሌሎች ሰዎች) ያበላሿቿል? ይህ ለማንኛውም እንስሳ እውነት ነው ይላል።

ከመጥፎ ዜጎች መካከል መኖር ይሻላል ወይስ ከጥሩ ዜጎች መካከል?፤ ከጥሩዎች። ይላል ሚሊጦስ፤ ጥሩ ሰው ጎረቤቱን ይጠቅማል፣ መጥፎ ሰው ይጎዳል አይደል? ማንስ ከጎረቤቱ መጎዳትን ይፈልጋል?፤ ማንም አይፈልግም ይላል ሜሌጦስ።ወጣቶችን ሆን ብዬ ነው ያበላሸሁት ወይስ ሳላስበው? ፤ ሜሌጦስ ሆን ብለህ። ይለዋል፤ ይሄን ካልክስ ክፉ ሰው ጎረቤቱን እንደሚጎዳ አውቃለሁ ስለዚህ አብሬያቸው የምኖረውን ወጣቶች ሆን ብዬ አበላሽቼ እንደምጎዳ ታምናለህ? ምክንያቱም እነሱም ክፉ ከሆኑ እኔን መልሰዉ ስለሚጎዱኝ ይህንን ማንም ሊያምን አይችልም። ስለዚህ ወይ ሆም ብዬ አላበላሸዋቸውም ወይም ሳላስበው ነው በሁለቱም ሁኔታ ግን አንተ ነህ ዉሸተኛ የምትሆነዉ ሚሌጦስ ይለዋል።

እሺ እያልክ ያለኸዉ በከተማዋ አማልክት ሳይሆን በሌሎች አማልክት እንዲያምኑ አስተምሬያለሁ ወይስ ፈጽሞ አምላክቶች የሉም ብዬ ነው ያስተማርኩት?፤ ሜሌጦስ ሁለተኛውን፣ፈጽሞ አማልክትን አታምንም። ብሎ መለሰ ፤ ፀሐይና ጨረቃን እንኳ እንደ አማልክት አላምንም?፤ ሜሌጦስ ፀሐይ ድንጋይ ጨረቃም ምድር ናት ትላለህ። አለዉ፤ የምትከሰው አናክሳጎራስን መሰለህ እንዴ፤ እሱ እነዚህን ሐሳቦች በመጻሕፍቱ ውስጥ ጽፏል፤ መፅሀፍቶቹም በየመሸጫዉ ቤት ይሸጣሉ። እና ወጣቶች እነሱን ከእኔ ተማሩ እንዴት ትላለህ? ይለዋል።

ማንም ሰው በፈረስ ግልቢያ ሙያ ሊያምን እና በፈረሶች ላያምን አይችልም።  ማንም ሰዉ በዋሽንት ሙያ አምኖ በዋሽንት መኖር አለማመን አይችልም።  ስለዚህ ማንም በመለኮታዊ ነገሮች (daimonia) አምኖ በመለኮታዊ ፍጡራን (daimones) ላለማመን አይቻልም።  ዴሚጎድስ ደግሞ የአማልክት ልጆች ናቸው (በኒምፍስ የተወለዱ)።ስለዚህ በዴሚጎድስ ማመን በአማልክት ማመን ነዉ። ሜሌጦስ የሚለው ከሆነ ደግሞ በፈረስና አህያ ልጅ (በቅሎ) እያመኑ ፈረስና አህያን መካድ እንደማለት ነው።

በጎ ሰው ማሰብ ያለበት የመኖርን ወይም የመሞትን ዕድል ሳይሆን ሲያደርግ ትክክል ወይም ስህተት እየሠራ እንደሆነ ብቻ ነው። ለዚህም ምሳሌን ሲሰጥ የቴቲስ ልጅ አኪሌስ እናቱ ሄክቶርን ብትገድል ከእሱ ቀጥሎ ሞትህ ነው ብትለው ሞትን ሳይፈራ ክብር የሌለው ኑሮን ፈራ፤ ወዲያው ልሙት፣ ጠላቴን ከተበቀልኩ በኋላ በመርከቦች አጠገብ ለምድር ሸክምና መሳለቂያ ከመሆንም አለ። ከዛም ሌላ የህይወት አጋጣሚዉን ሲያነሳ እንዲህ አለ፤ አዛዦቼ በፖቲዴያ፣ በአምፊፖሊስና በዴሊዮን ባስቀመጡኝ ቦታ ቆሜ ሞትን ተጋፍጫለሁ፤ ታዲያ አምላክ "ራስህንና ሌሎችን በመመርመር ፈላስፋ ሆነህ ኑር" ሲለኝ ሞትን ፈርቼ ቦታዬን ብተው ይህ እውነተኛ ነውር ነው፤ በዚህም በእውነት አማልክትን እንደማላምን ልከሰስ እችላለሁ።

ይሄን ተንቀሳቃሽ ምስል የለጠፈዉ ልጅ በሃይማኖቱ ልቡ ያልሸፈተ በቤተሰብ ምክንያት ግን ተገዶ የሰንበት ትምህርትን እየተከታተለ ያለ አንድ ታዳጊ ነዉ።