مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه فردوسی مشهد

🔸خراسان‌شناسی _ آرامگاه فردوسی🔸 بنا بر گزارش نظامی عروضی، هنگامی که فردوسی در سال ۴۱۱ ق درگذشت، پیشوای مذهبی شهر از دفن او در گورستان مسلمانان توس جلوگیری کرد و شاعر در باغ خود، که درون شهر تابران، نزدیک دروازۀ رزان بود، به خاک سپرده شد. بر پایه آنچه در مقدمۀ نسخه‌ مختصر از شاهنامه (نسخه برلین)، آمده است ابوالحارث ارسلان جاذب (درگذشت بین ۴۱۹ تا ۴۲۱ ق)، حاکم توس در روزگار غزنویان، بر مرقد فردوسی قبّه‌ای ساخت. علی‌رغم ویرانی‌های مکرر توس به دست ترکان، مغولان، تیموریان و ازبکان، مرقد فردوسی همچون مکانی قابل احترام باقی ماند. اطلاع بعدی ما از آرامگاه این شاعر بزرگ مربوط به سال ۱۲۰۱ خورشیدی است که جیمز فریزر آن را وصف کرده است در آن زمان بنای آرامگاه فردوسی گنبدی کوچک مزین به کاشی بود؛ اما این بنا تا سال ۱۲۶۶ از بین رفت. در این سال عبدالوهاب‌خان آصف‌الدولۀ شیرازی حاکم خراسان (حاکمیت ۱۳۰۱_ ۱۳۰۳ ق)، بر روی ویرانه آرامگاه فردوسی ساخت بنایی آجری را آغاز کرد؛ که به سبب عزل، موفق به پایان رساندن آن نشد. در اوایل سدۀ گذشته، افزایش روحیۀ ملی‌گرایی در ایران، پژوهندگان و بزرگان را بر آن داشت تا دولت را به ساخت آرامگاهی در خور شأن شاعری که همۀ تلاش خود را در جهت حفظ تاریخ و هویت ایران به‌کار بسته است، تشویق کنند. محمد‌تقی بهار چندین مقاله دربارۀ ضرورت انجام این طرح نوشت و رضا‌شاه را واداشت تا ملّی‌گرایی خود را با ساخت آرامگاه فردوسی اثبات کند. او در مقاله‌ای نوشت: «در غیر این صورت، ما مردم خراسان، خود آن بنا را خواهیم ساخت». ارباب کیخسرو شاهرخ مأموریت یافت تا از توس دیدن کند و محل مقبرۀ فردوسی را مشخص نماید. او توانست با مراجعه به منابع ادبی، بررسی ویرانه‌های توس و گفت‌وگو با افراد محلّی و مسنِ آنجا، که هنوز بنای آصف‌الدوله را به یاد داشتند، محل مقبرۀ فردوسی را بیابد. ساخت آرامگاه در سال ۱۳۰۷ خورشیدی زیر نظر شاهرخ آغاز شد و در سال ۱۳۱۳ خورشیدی هم‌زمان با برگزاری جشن هزارۀ فردوسی به پایان رسید. کریم طاهر‌زاده بهزاد نقشۀ معماری آرامگاه را فراهم کرد. او این نقشه را در پی پیشنهاد وزیر دربار، عبدالحسین تیمور‌تاش، تهیه نمود؛ اما این طرح عملی نبود و در نتیجه، ساخت آرامگاه بر مبنای نقشه و مدل مینیاتوری گچی آندره گُدار آغاز شد. پس از ساخت این بنا، خیلی زود سقف هرمی پیش‌بینی شده برای آن شکاف برداشت و فرو ریخت و سقفی هرمی – پلکانی که بهزاد آن را طراحی کرده بود، جایگزین شد؛ بنای آرامگاه توسط حسین حجّار‌باشی زنجانی و حسین لُرزاده ساخته شد. سنگ‌های لازم برای بنا از معدن سنگ مرمر خلج، در نزدیکی مشهد آورده شد. ظاهر ساختمان یادآور بناهای پرسپولیس و مقبرۀ کوروش بزرگ در پاسارگاد بود. سی سال پس از بر‌پا داشتن این بنا، ضرورت جلوگیری از نفوذ رطوبت و فراهم آوردن فضای کافی احساس می‌شد؛ بنابراین وزارت فرهنگ و هنر، تحت نظر هوشنگ سیحون، آرامگاه را گسترش داد و به‌طور رسمی در اردیبهشت ۱۳۴۷ خورشیدی، مقارن با نخستین همایش سالیانۀ توس که ویژه مطالعات فردوسی‌پژوهی و شاهنامه‌شناسی بود، گشایش یافت. این بنا که تحت حفاظت میراث فرهنگی است با جذب کمک‌های چشمگیر خیرین همچنان آباد و استوار باقی مانده است. برگرفته از مقاله علیرضا شاپور شهبازی ترجمه: سلمان ساکت #خراسان‌شناسی @mafakherferdowsi

🔸خراسان‌شناسی _ آرامگاه فردوسی🔸 #خراسان‌شناسی @mafakherferdowsi

روند دگرگونی نام و نشان (آرم) دانشگاه از آغاز تا‌کنون روند تغییر نام و نشان دانشگاه در راهروی سمت راست موزه به نمایش گذاشته شده است. برای بررسی روند تغییر نام دانشگاه باید به تاریخ شکل‌گیری دانشگاه باز‌گردیم. ریشۀ ایدۀ تأسیس دانشگاه فردوسی به زمان تأسیس بیمارستان شاه‌رضا (بعداً امام رضا علیه السلام) در سال ۱۳۱۳ بر می‌گردد. با تأسیس این بیمارستان نیاز به پرورش نیروی متخصص برای آن‌جا ضرورت یافت؛ به همین سبب پیشنهاد راه‌اندازی دانشگاه مشهد در همان سال مطرح شد، اما به سبب نبود نیروی انسانی برای تدریس و همچنین مشتاقانی برای تحصیل، در آن سال‌ها اجرایی نشد. شرایط نه برای راه‌اندازی دانشگاه ولی برای تأسیس آموزشگاه عالی بهداری تا سال ۱۳۱۹ فراهم شد. در آن سال آموزشگاه عالی بهداری در کنار دبیرستان فردوسی (امروزه دبیرستان شاهد فردوسی واقع در خیابان دانش غربی) راه‌اندازی شد. با گشایش این آموزشگاه ایدۀ تأسیس دانشگاه مشهد جدی‌تر شد، به همین سبب وزارت فرهنگ در فروردین ۱۳۲۴ آقای ابوالحسن فروغی، استاد دانشگاه تهران، را برای مطالعه در باب تأسیس دانشگاه مشهد مأمور مسافرت به خراسان کرد. او پس از سفر به خراسان گزارش خود را در همان سال تقدیم وزارت فرهنگ کرد. این مطالعات و اقدامات تکمیلی، موجب شد که هیأت دولت در سال ۱۳۲۶ با تأسیس دانشگاه در مشهد موافقت کند. اساس‌نامه این دانشگاه مشتمل بر دانشکده‌های پزشکی، ادبیات و معقول و منقول در همان سال تصویب شد؛ اما با توجه به مسائل سیاسی و اقتصادی کشور زمینهٔ راه‌اندازی نخستین دانشکدهٔ دانشگاه، دانشکدهٔ پزشکی تا سال ۱۳۲۸ فراهم نشد. در پاییز آن سال دانشکدهٔ پزشکی رسماً گشایش یافت. این دانشکده تا زمان تشکیل دانشگاه مشهد در چند سال بعد، زیر نظر وزارت فرهنگ و زیر‌شاخه‌ای از دانشگاه تهران به‌شمار می‌رفت. در سال ۱۳۳۴ با راه‌اندازی دانشکدۀ ادبیات و موافقت با راه‌اندازی دانشکدۀ علوم معقول و منقول (الهیات و معارف اسلامی) شرایط آیین‌نامه‌ای برای تأسیس دانشگاه در شهر مشهد فراهم شد و دانشگاه عملاً تأسیس شد ولی مجوز این دانشگاه در مرداد‌ماه ۱۳۳۵ با عنوان «دانشگاه رضوی» صادر شد. نام دانشگاه چندین ماه بعد از سوی وزارت فرهنگ از «دانشگاه رضوی» به «دانشگاه مشهد» تغییر یافت. بدین ترتیب دانشگاه مشهد پس از دانشگاه تهران (۱۳۱۳) و دانشگاه تبریز (۱۳۲۶) به عنوان سومین دانشگاه ایران متولد شد. نام دانشگاه تا فروردین ۱۳۵۳ همچنان «دانشگاه مشهد» بود و در آن سال به «دانشگاه فردوسی» تغییر نام یافت. از سال ۱۳۵۸ نام دانشگاه بار دیگر به «دانشگاه مشهد» تغییر نام پیدا کرد، سر‌انجام در سال ۱۳۶۳ نام دانشگاه، «دانشگاه فردوسی مشهد» شد. در پیام بعدی نشان‌های دانشگاه (آرم) در طول این سال‌ها معرفی خواهد شد. ۷ تیر‌ماه ۱۴۰۵ #معرفی_موزه_دانشگاه @mafakherferdowsi

روند دگرگونی نام و نشان(آرم) دانشگاه از آغاز تا‌کنون #معرفی_موزه_دانشگاه @mafakherferdowsi

مرکز آثار مفاخر و‌اسناد دانشگاه فردوسی مشهد تاسوعا و عاشورای حسینی را به همه آزادگان تسلیت می گوید. @mafakherferdowsi

Narrative of A Journey into Khorasan - 1821 and 1822 (p462-463) #خراسان_شناسی @mafakherferdowsi

‍ 🔸️ خراسان‌شناسی _ آرامگاه نادر‌شاه🔸️ نادر‌شاه افشار (حک: ۱۱۴۸_۱۱۶۰ ق) در حیات خود، دستور ساخت آرامگاهی در بالاخیابان مشهد داد که در کنار چهارباغِ شاهی ساخته شد. نادر‌شاه بر دیوار آرامگاه این شعر صائب را نوشته بود: «عالم پر است ز تو و خالی است جای تو». او همچنین زمین‌های پیرامون آرامگاه را برای تداوم آبادانی آن‌جا وقف آن کرد، اما پس از فروپاشی حکومت جانشینان نادر، این آرامگاه، به دلایل مختلف، رو به ویرانی نهاد که شرح آن در کتاب سفرنامهٔ خراسان اثر جیمز فریز¹ آمده است‌. دشمنی شاهان نخستین قاجار با نادرشاه و جانشینان او موجب ویرانی و تبدیل این مکان به گاری‌خانه و درشکه‌خانه شد. تیمورتاش، نمایندهٔ وقت مردم قوچان در شورای ملی، در سال ۱۲۹۴ خورشیدی طرح بازسازی آرامگاه نادر را به مجلس داد. این طرح در دهم مهر ۱۲۹۴ در قالب قانونی شش ماده‌ای تصویب شد. شادروان احمد قوام، والی وقت خراسان، در سال ۱۲۹۶ بر اساس همین قانون، دستور ساخت مقبرۀ نادر را داد و این امر به کوشش دموکرات‌های مشهد و عده‌ای از علاقمندان به نتیجه رسید. تا سال ۱۳۰۹ خبری از مرمت این بنا نیست، در این سال محمود جم، والی ایالت خراسان و سیستان خبر خاتمهٔ تعمیرات مقبرهٔ نادرشاه را اعلام کرد. در اردیبهشت ۱۳۳۴ انجمن آثار ملی جلسه‌ای تشکیل داد و ساخت مجسمهٔ نادرشاه به ابوالحسن صدیقی و ساخت آرامگاه وی به هوشنگ سیحون سپرده شد. در سال ۱۳۳۶ ساخت آرامگاه نادر شروع و در سال ۱۳۴۰ به اتمام رسید و در سال ۱۳۴۲ با حضور شاه افتتاح شد. در بنای آرامگاه نادر، از نمادها و نشانه‌هایی که بیانگر هویت شخصی اوست؛ یعنی صلابت و قدرت از یک‌سو و سادگی و بی‌پیرایگی از سوی دیگر، استفاده شده است. این ساختمان بر اساس دو شکل اصلی هندسی، یعنی مربع و مثلث طراحی شده است. تالار آرامگاه به شکل مربع از دو دیوار قرمزرنگ سنگی بسته و دو قسمت ستون‌بندی باز تشکیل شده است که سنگ مزار نادر با الهام از الماس دریای نور در گوشۀ این مربع در پناه دو دیوار جا دارد و گویی به طرف بیرون نگاه می‌کند. این زاویه و پناه و باز بودن تالار، حالت صحنه‌های جنگ، دفاع و حمله را تداعی می‌کند. رنگ قرمز دو دیوار به مفهوم جنگ است و برجستگی‌هایی که با ابعاد متفاوت سنگی از دو دیوار بیرون آمده‌اند، نبردهای مختلف نادر را نشان می‌دهند. ستون‌های اطراف تالار از نقشۀ مربع‌های قاعده و بالای ستون به ترتیبی که ۴۵ درجه نسبت به هم چرخش دارند طرح شده که در نتیجه هشت مثلث با چهار قاعده در بالا و چهار قاعده در پایین، نشانه‌ای از کلاه نادر است. برج پایه و مجموعۀ مجسمه با هم طرح شده‌اند؛ به‌ گونه‌ای که چنین به نظر می‌رسد که نادرشاه از طرف برج مجسمه به طرف موزه حرکت صعودی دارد که به تبعیت از مجموعۀ برج و مجسمه‌ها، حالت پویایی و جهشی جنگ را، یادآوری می‌کند. ۲ تیر ۱۴۰۵ #خراسان_شناسی @mafakherferdowsi ————— 1. (NARRATIVE OF A JOURNEY INTO KHORASAN - 1821 AND 1822)

‍ 🔸️ خراسان‌شناسی _ آرامگاه نادر‌شاه🔸️ نادر‌شاه افشار (حک: ۱۱۴۸_۱۱۶۰ ق) در حیات خود، دستور ساخت آرامگاهی در بالاخیابان مشهد داد که در کنار چهارباغِ شاهی ساخته شد. نادر‌شاه بر دیوار آرامگاه این شعر صائب را نوشته بود: «عالم پر است ز تو و خالی است جای تو». او همچنین زمین‌های پیرامون آرامگاه را برای تداوم آبادانی آن‌جا وقف آن کرد، اما پس از فروپاشی حکومت جانشینان نادر، این آرامگاه، به دلایل مختلف، رو به ویرانی نهاد که شرح آن در کتاب سفرنامهٔ خراسان اثر جیمز فریز¹ آمده است‌. دشمنی شاهان نخستین قاجار با نادرشاه و جانشینان او موجب ویرانی و تبدیل این مکان به گاری‌خانه و درشکه‌خانه شد. تیمورتاش، نمایندهٔ وقت مردم قوچان در شورای ملی، در سال ۱۲۹۴ خورشیدی طرح بازسازی آرامگاه نادر را به مجلس داد. این طرح در دهم مهر ۱۲۹۴ در قالب قانونی شش ماده‌ای تصویب شد. شادروان احمد قوام، والی وقت خراسان، در سال ۱۲۹۶ بر اساس همین قانون، دستور ساخت مقبرۀ نادر را داد و این امر به کوشش دموکرات‌های مشهد و عده‌ای از علاقمندان به نتیجه رسید. تا سال ۱۳۰۹ خبری از مرمت این بنا نیست، در این سال محمود جم، والی ایالت خراسان و سیستان خبر خاتمهٔ تعمیرات مقبرهٔ نادرشاه را اعلام کرد. در اردیبهشت ۱۳۳۴ انجمن آثار ملی جلسه‌ای تشکیل داد و ساخت مجسمهٔ نادرشاه به ابوالحسن صدیقی و ساخت آرامگاه وی به هوشنگ سیحون سپرده شد. در سال ۱۳۳۶ ساخت آرامگاه نادر شروع و در سال ۱۳۴۰ به اتمام رسید و در سال ۱۳۴۲ با حضور شاه افتتاح شد. در بنای آرامگاه نادر، از نمادها و نشانه‌هایی که بیانگر هویت شخصی اوست؛ یعنی صلابت و قدرت از یک‌سو و سادگی و بی‌پیرایگی از سوی دیگر، استفاده شده است. این ساختمان بر اساس دو شکل اصلی هندسی، یعنی مربع و مثلث طراحی شده است. تالار آرامگاه به شکل مربع از دو دیوار قرمزرنگ سنگی بسته و دو قسمت ستون‌بندی باز تشکیل شده است که سنگ مزار نادر با الهام از الماس دریای نور در گوشۀ این مربع در پناه دو دیوار جا دارد و گویی به طرف بیرون نگاه می‌کند. این زاویه و پناه و باز بودن تالار، حالت صحنه‌های جنگ، دفاع و حمله را تداعی می‌کند. رنگ قرمز دو دیوار به مفهوم جنگ است و برجستگی‌هایی که با ابعاد متفاوت سنگی از دو دیوار بیرون آمده‌اند، نبردهای مختلف نادر را نشان می‌دهند. ستون‌های اطراف تالار از نقشۀ مربع‌های قاعده و بالای ستون به ترتیبی که ۴۵ درجه نسبت به هم چرخش دارند طرح شده که در نتیجه هشت مثلث با چهار قاعده در بالا و چهار قاعده در پایین، نشانه‌ای از کلاه نادر است. برج پایه و مجموعۀ مجسمه با هم طرح شده‌اند؛ به‌ گونه‌ای که چنین به نظر می‌رسد که نادرشاه از طرف برج مجسمه به طرف موزه حرکت صعودی دارد که به تبعیت از مجموعۀ برج و مجسمه‌ها، حالت پویایی و جهشی جنگ را، یادآوری می‌کند. ۲ تیر ۱۴۰۵ #خراسان_شناسی @mafakherferdowsi ————— 1. (NARRATIVE OF A JOURNEY INTO KHORASAN - 1821 AND 1822)

لباس رسمی استادان دانشگاه در گالری اول موزۀ دانشگاه، دو لباس به‌چشم می‌خورد که یکی از آن‌ها متعلق به دکتر رحیم شرمین استاد دانشکدۀ دندان‌پزشکی و دیگری از آن دکتر غلامحسین یوسفی استاد دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی است. این لباس‌ها را استادان دانشگاه در سال‌های پیش از انقلاب در مراسم رسمی به تن می‌کردند که لباس هر دانشکده با رنگ خاص خود از بقیه متمایز می‌شد. نوار قرمز رنگ مربوط به رشته‌های علوم پزشکی، آبی مربوط به رشته‌های انسانی، سبز مربوط به رشته‌های علوم پایه و کشاورزی، قهوه‌ای مربوط به رشته‌های الهیات و بنفش مربوط به دانشکدۀ مهندسی بود. علاوه بر رنگ هر لباس، نوار طلایی روی حاشیه لباس نیز نشان‌دهندۀ درجۀ استادی افراد بوده است؛ بدین ترتیب که یک نوار نشان دهندۀ رتبۀ استاد‌یاری، دو نوار نشان دهندۀ دانشیاری و سه نوار نشان دهندۀ رتبۀ استادی بوده است. رؤسای دانشگاه پیش از انقلاب که عکس آنها در موزه نصب شده است، برخی این لباس رسمی را به تن دارند که سه نوار طلایی حاشیه آن نشان از مرتبه استادی ایشان دارد. طراح این لباس آقای محسن مقدم (زاده ۱۲۷۹ در تهران – درگذشته ۱۳۶۶ خورشیدی) از شاگردان کمال‌الملک و از بنیان‌گذاران پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران و استاد ممتاز این دانشگاه، بود. ۳۱ خرداد ۱۴۰۵ #معرفی موزهٔ دانشگاه @mafakherferdowsi

لباس رسمی استادان دانشگاه #معرفی_موزه_دانشگاه @mafakherferdowsi

شهید دکتر مصطفی چمران، احسان شریعتی و ابراهیم یزدی بر مزار دکتر علی شریعتی در زینبیه دمشق              @mafakherferdowsi

۲۹ خرداد ۱۴۰۵ مصادف است با چهل و نهمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر علی شریعتی، استاد برجستۀ گروه تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد برجستۀ دانشگاه را گرامی می‌دارد @mafakherferdowsi

۲۷ خرداد ۱۴۰۵ مصادف است با پنجمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر سید حسین فاطمی، رئیس اسبق دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد @mafakherferdowsi

نقش برجستهٔ درگاه موزه بر دیواره روبری در ورودی موزه، نقش برجسته‌ای وجود دارد که فرشتگانی حلقه زده بر دور درخت سرو و کتیبه‌هایی از اشعار حماسه‌سرای بزرگ ایران‌زمین را به نمایش می‌گذارد. مضمون این اشعار «خرد» است که اساس و بن‌مایۀ شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی است و با نگاهی تمثیلی در این طرح، فرشتگان این عطیه الهی را از آسمان برای زمینیان به ارمغان می‌آورند. رنگ نقش برجسته و زمینهٔ آن، اُکر و فیروزه‌ای است. سبب انتخاب این دو رنگ آن بوده است که اُکر نماد قدمت و تاریخ و فیروزه‌ای، نماد آسمان و از رنگ‌های اصیل ایرانی است. انتخاب درخت سرو نیز ریشه در فرهنگ کهن ایرانی دارد. گیاهان در میان ملت‌ها مقدس‌اند و این موضوع در مفاهیم آشکار و پنهانِ هنر و معماری آن‌ها بروز و ظهور یافته است. حضور گستردهٔ نگاره‌های گیاهی در هنر ایران را هم باید در باور کهن تقدس گیاهان و احترام ژرف ایرانیان به طبیعت جست. درخت سرو در فرهنگ ایران زمین که طبیعتی خشک و گرم دارد، نمادی از تداوم زندگی و سرسبزی است. این درخت از کهن‌ترین ایام، جایگاه ویژه در میان ایرانیان داشته است، چنانکه در حجاری‌های تخت جمشید با ریزه‌کاری‌های بسیار دقیق به‌کار رفته است. افزون بر این، درخت سرو، نماد نامیرایی و جاودانگی و زندگی پس از مرگ نیز بوده است. #معرفی موزهٔ دانشگاه ۱۴۰۵/۰۳/۲۷ @mafakherferdows

نقش‌برجستهٔ درگاه موزه #معرفی موزهٔ دانشگاه @mafakherferdowsi

تاریخچۀ بارگاه امام رضا (ع) پس از شهادت امام رضا (ع) در سال ۲۰۲ ق، مأمون دستور داد پیکر پاک آن حضرت با تجلیل و تشریفات فراوان تشییع و در بقعۀ «هارونیه» که بر فراز گور هارون در درون کوشک حاکم اسبق طوس «حمید بن قحطبه» ساخته شده بود، دفن شود. این بنا هستۀ اولیۀ مجموعۀ حرم مطهر امام (ع) قلمداد می شود که در طی سده های بعدی فضاهای متعددی به آن افزوده شد. اما تاریخچۀ این کوشک به دوران پیش از اسلام و به‌خصوص دورۀ حکومت ساسانیان بر‌می‌گردد. اگر این فرض قابل قبول باشد، بقعۀ هارونیه یا نخستین فضای معماری آرامگاهی مرقد مطهر امام (ع)، همانند اکثر مقابر متبرکه عبارت از یک چهار‌طاقی بوده است که قبر هارون‌الرشید در مرکز آن قرار داشته و مدفن مطهر امام رضا (ع) در ناحیۀ بالاسر هارون بوده است. در آغاز سلطنت سلطان سنجر سلجوقی (حک. ۵۱۱-۵۵۲ق)، «شرف الدین ابو‌طاهر قمی» بر رونق حرم مطهر افزود و آن را مرمت یا تجدید عمارت کرد. غز‌ها در اواخر سلطنت سنجر ولایت توس را غارت کردند و در همه‌جای آن از جمله مشهد ویرانی بسیار به جای گذاشتند. اما گویا به حرم مطهر آسیبی وارد نساختند، اگرچه از مجاوران حرم بسیار کشتند و اموالشان را به غارت بردند. با پیدایی خوارزمشاهیان، اقدامات عمرانی نسبتاً زیادی در مجموعۀ حرم مطهر صورت گرفت، از جمله سنگاب عظیم و همچنین کتیبه‌های بسیار مرغوب و زرین فام برای ورودی و ازاره‌های گنبد حرم مطهر ساخته شد که به «کاشی سنجری» معروف شدند. در فتنۀ مغولان نه‌تنها مشهد رضوی آسیبی ندیده بلکه به‌دستور چنگیز‌خان، «دارالامان» شد. تیمور‌لنگ نیز که کشور‌گشایی‌هایش در خاک خراسان را در ربع پایانی سدۀ هشتم هجری آغاز کرد، به مشهد و بارگاه علی بن موسی الرضا (ع) آسیبی نرساند. بعد از مرگ تیمور، فرزندش شاهرخ بر خراسان حاکم شد و روند ساخت و ساز حرم امام رضا (ع) را رونقی بیشتر بخشید. به همت «گوهرشاد» همسر فاضله و نیکوکار شاهرخ و با دست توانای «قوام‌الدین شیرازی» در جبهۀ جنوبی حرم مطهر، مسجد عظیم گوهرشاد ساخته شد. در زمان سلطنت «سلطان حسین بایقرا (حک. ۸۷۳-۹۱۱ق) آخرین پادشاه تیموری، وزیر و ندیمش «امیر علیشیر نوایی» صحن حرم مطهر را به سمت شمال گسترش داد و در جنوب آن صحن، ایوان بلند و با‌شکوهی ساخت که اکنون به ایوان طلا شهرت دارد و صحن عتیق را به حرم مطهر متصل می‌سازد. با ظهور دولت صفوی، حرم رضوی مکانی مهم و پناهگاهی جذاب برای شیعیان شد و به ویژه در دوران شاه عباس صفوی (حک. ۹۹۶-۱۰۳۸ق) با احداث بناهای رفاهی و ایجاد موقوفات گسترده و ساختار آستان قدس رضوی، روز‌به‌روز بر رونق آن افزوده شد. با روی کار آمدن نادر‌شاه افشار (حک. ۱۱۴۸-۱۱۶۰ ق)، اقدامات جدیدی در حرم رضوی صورت گرفت که شامل احداث سقاخانه، طلاکاری صحن عتیق و گلدستۀ مجاور آن و همچنین ساخت گلدستۀ جدیدی در پشت ایوان عباسی بود. مهم‌ترین اقدام عمرانی حرم مطهر در دوره حکومت ۱۳۰ ساله ی قاجاریه، به دستور فتحعلی‌شاه قاجار و در سال ۱۲۳۳ هجری قمری صورت گرفت. او دستور احداث صحن نو را صادر کرد. در سال ۱۲۴۸ هجری قمری «میرزا موسی‌خان» برادر قائم‌مقام فراهانی، متولی حرم شد و تا زمان درگذشت در سال ۱۲۶۲ هجری قمری خدماتی شایان انجام داد. از جمله اقدامات او تعمیر صحن‌های کهنه و نو و گلدسته‌های حرم، دایر شدن دارالشفای رضوی، فعال شدن مطبخ‌خانه حضرت برای اطعام فقرا و کارکنان حرم و جاری ساختن مجدد نهر آب میان صحن کهنه، بود. در زمان سلطنت رضا‌ شاه پهلوی، گذشته از انسجام بخشیدن به ساختار آستان قدس، فلکه‌ای بر گرد حرم مطهر احداث شد که به این ترتیب امکان توسعۀ گذر‌گاه اطراف و بعد‌ها توسعۀ گستردۀ مجموعۀ حرم مطهر فراهم شد. به‌دنبال انقلاب اسلامی چندین صحن و رواق و ایوان و گلدسته بر ابنیه سابق افزوده شد و موزه‌های متعدد و مراکز علمی و پژوهشی متنوع و فضاهای خدماتی متعددی در مجموعه حرم ایجاد گردید. اکنون مجموعۀ حرم مطهر امام رضا (ع) جامع‌ترین و زیبا‌ترین مجموعۀ معماری جهان اسلام است. این بنا افزون بر وجهۀ معنوی ارزشمند، از اکثر هنر‌ها چون معماری، کاشیکاری، آینه‌کاری، گچبری، خط، خاتم، منبّت، معرق، حجاری، قلمکاری و سنگتراشی بهره گرفته و دست توانا و خلّاق صد‌ها معمار و هنرمند بزرگ ایرانی را از پی سده ها در خود حفظ کرده است. برگرفته از کتاب حرم مطهر رضوی رجبعلی لباف خانیکی تهران: کتاب همراه، ۱۳۸۷ @mafakherferdowsi

🔸️خراسان‌شناسی _ تاریخچه بارگاه امام رضا (ع)🔸 @mafakherferdowsi

۲۴ خرداد ۱۴۰۵ مصادف است با ششمین سالروز درگذشت زنده‌یاد دکتر جلال صمیمی، استاد پیشکسوت گروه فیزیک دانشگاه فردوسی مشهد مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه یاد و خاطرۀ این استاد پیشکسوت دانشگاه را گرامی می‌دارد @mafakherferdowsi