Беларускі інстытут публічнай гісторыі

Сёння – Міжнародны дзень герояў барацьбы з таталітарызмам У 2019 г. гэты дзень «як даніну павагі ўсім, хто, змагаючыся з тыраніяй, праявіў гераізм і сапраўдную любоў да чалавецтва» ухваліў Еўрапарламент. Ён прымеркаваны да дня расстрэлу капітана Вітольда Пілецкага - 25 мая 1948 г. У 1940 г. Пілецкі добраахвотна быў вывезены ў Аўшвіц, каб на ўласныя вочы пабачыць злачынствы нацыстаў і распавесці аб іх усяму свету. Праз два гады ён уцёк з канцлагера, далучыўся да Варшаўскага паўстання, а пасля вайны - да антыкамуністычнага падполля. Ён збіраў звесткі ўжо аб савецкіх рэпрэсіях НКВД, турмах і дэпартацыях у Сібір. Яго арыштавалі ў 1947 г., жорстка катавалі, абвінавацілі ў шпіянажы. Пры апошнім бачанні з жонкай ён сказаў, што Аўшвіц у параўнанні савецкай з турмой – дзіцячая забава. Пілецкага расстралялі. Камуністычная прапаганда называла героя «здраднікам і наймітам імперыялістаў». Яго цела да гэтага часу не знойдзена. Гісторыя Пілецкага – гэта прыклад мужнага супрацьстаяцьстаяння таталітарнай сістэме.

Памёр Уладзімір Сідарцоў Памёр вядомы беларускі гісторык, доктар гістарычных навук, прафесар гістарычнага факультэта БДУ Уладзімір Сідарцоў. Яму было 89 гадоў. https://nashaniva.com/368630 Без VPN — https://bit.ly/nashaniva#/368630

СССР разрабаваў Нямеччыну пасля перамогі: што дасталася Беларусі? Малавядомыя факты Малавядомая старонка перамогі ў Другой сусветнай вайне – гэта тое, колькі было вывезена рэчаў з Германіі: адзенне, посуд, гадзіннікі, завадскія лініі і нават веласіпедныя насосы. Асобная гісторыя, што адзін з сімвалаў Менска – гэта таксама скрадзеная рэч. Вы будзеце здзіўленыя. Мікіта Мелказёраў у праграме "Загляне сонца" распавядае пра ўсе гэтыя трафеі і тлумачыць, што тут не так.

Рэсталінізацыя Расеі У маскоўскім метро аднавілі гарэльеф са Сталіным. Цяпер там моляцца вернікі. Напярэдадні 9 траўня бюст тырана з’явіўся ў Мажайску. Колькасць помнікаў Сталіну ў Расеі перавысіла 120. 90% з іх паўсталі пры Пуціне. У рэстаўрацыі сталінізму ўдзельнічае РПЦ. Святары асвячваюць помнікі і іконы правадыра. Так, у 2023 г. на адкрыцці манумента ў Вялікіх Луках бацюшка падкрэсліў, што Царква пацярпела ад Сталіна, але «зараз ёсць мноства новапакутнікаў і вызнаўцаў, якія дапамагаюць у адраджэнні радзімы». Сплаў ідэалогіі савецкага аўтарытарызму (сталінізму) з традыцыйным праваслаўем называюць праваслаўным сталінізмам. У Беларусі, нягледзячы на тэрор сталінскага маштаба, улады афіцыйна не падтрымліваюць аднаўленне помнікаў Сталіну. Бюст тырана ёсць у пасёлку Свіслач, а таксама на т. зв. Лініі Сталіна. За рэабілітацыю яго вобраза ў публічнай прасторы і аднаўленне помнікаў выступаюць носьбіты таталітарных ідэалогій: камуніст Сыранкоў, прарасейская актывістка Бондарава і праўладны палітолаг Дзермант.

Помста за падтрымку атамана У 1920-я базай партызанскага антысавецкага атраду Юркі Моніча былі вёскі Малыя і Вялікія Жаберычы, Радзіца. Моніч быў тутэйшы, з Малых Жаберычаў, тутэйшымі былі і яго паплечнікі. Таму мясцовыя актыўна падтрымлівалі атрад і атамана. На знішчэнне партызанаў з Масквы кінулі часткі асаблівага прызначэння. Яны ачапляні вёскі і арыштоўвалі ці расстрельвалі ўсі, хто да іх трапляў. Яшчэ напрыканцы 1923 г. большасць паплечнікаў Моніча - каля 75 чалавек - была арыштаваная, 22 з іх у лютым 1924 г. - расстраляныя. Сам Юрка Моніч загінуў 23 траўня 1924 г. падчас сутычкі з саветамі. Нягледзячы на разгром атрада, саветы не забыліся пра нелаяльнасць мясцовага насельніцтва. Помста прыйшла падчас Вялікага тэрора ў 1937-38 гг. Толькі з гэтых трох вёсак саветы расстралялі пад Воршай больш за 40 чалавекі: з Радзіцы - 12, з Малых Жаберычаў - мінімум 8, з Вялікіх - 22. На фатаздымку два браты і сястра Ашкеры з Малых Жаберычаў. Агулам саветы расстралялі шэсць чалавек з гэтай сям'і.

Помста за падтрымку атамана У 1920-я базай партызанскага антысавецкага атраду Юркі Моніча былі вёскі Малыя і Вялікія Жаберычы, Радзіца. Моніч быў тутэйшы, з Малых Жаберычаў, тутэйшымі былі і яго паплечнікі. Таму мясцовыя актыўна падтрымлівалі атрад і атамана. На знішчэнне партызанаў з Масквы кінулі часткі асаблівага прызначэння. Яны ачапляні вёскі і арыштоўвалі ці расстрельвалі ўсі, хто да іх трапляў. Яшчэ напрыканцы 1923 г. большасць паплечнікаў Моніча - каля 75 чалавек - была арыштаваная, 22 з іх у лютым 1924 г. - расстраляныя. Сам Юрка Моніч загінуў 23 траўня 1924 г. падчас сутычкі з саветамі. Нягледзячы на разгром атрада, саветы не забыліся пра нелаяльнасць мясцовага насельніцтва. Помста прыйшла падчас Вялікага тэрора ў 1937-38 гг. Толькі з гэтых трох вёсак саветы расстралялі пад Воршай больш за 40 чалавекі: з Радзіцы - 12, з Малых Жаберычаў - мінімум 8, з Вялікіх - 22. На фатаздымку два браты і сястра сям'і Ашкераў з Малых Жаберычаў. Агулам саветы расстралялі шэсць чалавек з гэтай сям'і.

Некаторыя могуць не паверыць, але ў свой час на АНТ (ОНТ) нават з'явіўся кароткі дакументальны фільм пра антысавецкага партызана Юрку Моніча. Зразумела, што ў рамках цэнзуры, так што вельмі асцярожны, з некаторымі недасказаннямі, маніпуляцыямі і на расейскай мове. Тым не менш як на лукашэнкаўскія (расейскія) стандарты нават смелы. https://www.youtube.com/watch?v=3qXYwaq87TU

23 траўня 1924 года ў баю з бальшавікамі загінуў Юрка Моніч (сапр. Ягор Адамавіч) - беларускі партызан, адзін з правадыроў збройнай барацьбы за незалежнасць Беларусі ў 1919-1924 гг. Да таго ўдзельнічаў у Першай сусветнай вайне і Слуцкім паўстанні.

23 траўня 1910 г., Гародня — пахаванне Элізы Ажэшкі, польска-беларускай пісьменніцы (крыніца). Ажэшка актыўна падтрымлівала вызваленчае паўстанне 1863–1864 гадоў. У траўні—чэрвені 1863 года яна хавала ў сябе аднаго з кіраўнікоў збройнага змагання — Рамуальда Траўгута, якога пазней расейскія ўлады павесілі ў Варшаўскай цытадэлі. За гэта яе муж, Пётр Ажэшка, быў арыштаваны і ў сакавіку 1865 г. сасланы ў Пермскую губерню. Пісьменніца двойчы вылучалася на Нобелеўскую прэмію. З канца 1870-х жыла ў сваёй улюбёнай Гародні. Тут нарадзіўся адзін з яе самых вядомых раманаў — "Над Нёманам", які паказваў панараму беларуска-польскага жыцця ў ваколіцах Гародні і Вільні пасля паўстання 1863–1864 гг. Дзеянне рамана адбывалася на тэрыторыі сучаснага Мастоўскага раёна. Да вайны рукапіс твора захўвалася ў Гародні. 🎧 Паслухаць пра раман "Над Нёманам" можна тут. Францішак Багушэвіч назваў пісьменніцу "каралевай жывога слова і пакутлівай праўды". Эліза Ажэшка пахаваная на каталіцкіх фарных могілках у Гародні.

Пра гісторыю Беларусі нянудна Павел Валатовіч — беларус, які ўжо амаль чвэрць стагоддзя жыве ў Амерыцы, але не губляе сувязі з радзімай. Павел па адукацыі гісторык, аўтар кніг пра гісторыю рок-гурта «Нейра Дзюбель», а таксама пра злачынныя мясціны Мінска 90-х. Летась выйшаў першы том яго кнігі па найноўшай гісторыі Беларусі. Кніга выйшла пад назвай #IMBY, што можна вытлумачыць як «Я — беларус» або, ў амерыканскай інтэрпрэтацыі, — «На маім заднім двары». Цяпер Павел запусціў новы канал з той жа назвай, дзе распавядае пра найбольш важныя, з яго пункту гледжання, падзеі ў Беларусі. Чаму ўзнікла ідэя спачатку напісаць кнігу, а потым запусціць YouTube-канал у фармаце журналіста Леаніда Парфёнава «Намедні»? Ці атрымалася трапіць у фармат? Чаму гісторыя - гэта не толькі пра палітыку? Чаму распавесці пра першыя 15 год незалежнасці Беларусі аказалася прасцей, чым пра наступныя 15? Якія галоўныя падзеі ў гісторыі нашай краіны? Адказы на гэтыя і іншыя пытанні — у нашай размове.

‼️Ужо сення‼️ Прэзэнтацыю кнігі пра гісторыю ножнага шпурляка (футболу) журналіста Арцёма Сізінцава 📆 22 траўня ⏰ 18.30 📍Варшава, ul. Wileńska 23 Гэта маштабная работа пра гісторыю ножнага шпурляку на Аршаншчыне, якая таксама закранае агульны дыскурс разьвіцьця віду ў Беларусі.

Беларусы ў міжваеннай Латвіі 📆 24 траўня (субота) ⏰ 13:00 (мясцовы час) 📍Музей Вольнай Беларусі (ul. Foksal 11, Warszawa) Запрашаем на чарговую сустрэчу "Кавы з гісторыкам". Гэтым разам вы даведаецеся, што прымусіла тысячы беларусаў шукаць лепшай долі ў Балтыі. Якія формы і магчымасці мела беларуская асвета, палітычнае і культурнае жыццё ў міжваеннай Латвіі. Паразмаўляем пра механіку эміграцыйнага руху і стаўленне латвійскага грамадства да эмігрантаў. Прасочым уплыў міграцыі на паўсядзённае жыццё, паводзіны і звычкі сялян за мяжой і на радзіме. Выступоўца: Юры Грыбоўскі — гісторык, прафесар, доктар навук. Запрашаем далучыцца да размовы!

З нагоды Дня палітвязня прыводзім цалкам апошні верш забітага камуністамі Міхася Чарота «Прысяга» Верш аб асабістай невінаватасці паэта. Гэты тэкст Чарот напісаў на сцяне менскай унутранай турмы НКВД. Там яго ўбачыў і запомніў другі паэт, асуджаны камуністамі ў 1940-м на 8 гадоў лагераў, а ў 1949-м паўторана арыштаваны і сасланы Мікалай Хведаровіч. Вось, што ўзгадваў Хведаровіч: «У 1939 годзе я быў пераведзены ў адзіночную камеру. Уважліва агледзеў сцены ў пошуках надпісаў - і вось у куце прачытаў тэкст верша, надрапаны нечым вострым на сцяне. Гэта была апошняя сустрэча з маім каханым паэтам і сябрам Міхасём Чаротам. Гадамі я захоўваў гэтыя яго словы ў сэрцы». Прысяга Я не чакаў І не гадаў, Бо жыў з адкрытаю душою, Што стрэне лютая бяда, Падружыць з допытам, З турмою. Прадажных здрайцаў ліхвяры Мяне заціснулі за краты. Я прысягаю вам, сябры, Мае палі, Мае бары, Кажу вам — я не вінаваты!» 1937 год.

21 траўня 2021 года ў звяволенні ў калоніі ў Шклове загінуў палітвязень Вітольд Ашурак. Патрыёт, актывіст і дзеяч, які звяртаў увагу на важнасць гістарычнай памяці.

ПАРАЛЕЛІ Палітзняволеная Ларыса Шчыракова — былая журналістка і грамадская актывістка з Гомля. 31 жніўня 2023 г. суддзя Мікалай Доля асудзіў яе на 3,5 гады пазбаўлення волі ў калоніі агульнага рэжыму нібыта за дыскрэдытацыю Рэспублікі Беларусь і садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці. 22 верасня таго ж году МУС унесла жанчыну ў "спіс экстрэмістаў". Ларыса таксама займалася ўшанаваннем памяці рэпрэсаваных у сталінскія часы на Гомельшчыне, збірала матэрыялы, успаміны людзей. Ейны прадзед Рыгор Кавальчук таксама быў рэпрэсаваны. У 1937 годзе яго арыштавалі, абвінавацілі ў паклёпе на савецкую уладу і прысудзілі 10 год лагераў. Далейшы ягоны лёс невядомы.

Сумны дзень народзінаў Радыё "Свабода" 20 траўня 1954 года ў Мюнхене пачала вяшчанне беларуская секцыя Радыё Вызваленне (зараз Беларуская служба Радыё "Свабода"). Падчас "халоднай" вайны станцыя была адным з галоўных каналаў распаўсюду альтэрнатыўнай інфармацыі ў СССР. Такім каналам яна заставалася і ў незалежнай Беларусі. На жаль, сёння, праз 71 год пасля стварэння, медыя вымушана змагацца за выжыванне. У сакавіку Агенцтва глабальных медыя ЗША (USAGM) абвясціла пра спыненне фінансавання для Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода. Гэта адбылося праз некалькі гадзін пасля распараджэння прэзідэнта ЗША Дональда Трампа. У выніку некаторыя знакавыя праекты "Свабоды", у тым ліку відэападкаст «Гісторыя на Свабодзе», апынуліся на вымушанай паўзе. Створаная "Свабодай" «Картатэка Сталіна» са спісамі рэпрэсаваных жыхароў Беларусі дасяжная тут і тут. Аб перспектывах праектаў мы запыталіся ў кіраўніцтва радыёстанцыі і пачулі: «Пра перспектывы сказаць нічога не можам».

Стала вядома імя аднаго з катаў паэта Міхася Чарота Гэта ўраджэнец Бабруйска Віктар Эмануілавіч Быхоўскі (справа). Падчас Вялікага тэрора ў 1937-38 гг. ён узначальваў сакрэтна-палтычны аддзел НКВД БССР, які займаўся беларускімі нацыяналістамі. У адным з дакументаў у Архіве актаў новых запісана, што менавіта Быхоўскі "вёў справы на беларускага паэта Чарота і атрымаў паказанні як на “ворагаў” народа і былых беларускіх нацыяналістаў і ўдзельнікаў антысавецкай змовы". Адзін з калегаў ахарактарызаваў Быхоўскага "як садыста і ліпача, здольнага сфабрыкаваць любую справу". За катаванні арыштаваных і фальсіфікацыі спраў у 1939 г. асуджаны на 10 гадоў лагераў. Міхася Чарота арыштавалі 24 студзеня 1937 г. Пасля шматлікіх допытаў і катаванняў ён прызнаў віну. Расстралялі творцу ў ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 разам з іншымі прадстаўнікамі беларускай інтэлігенцыі. У яго камеры пазней знайшлі на муры апошні верш паэта: "Мяне заціснулі за краты. Я прысягаю вам, сябры, Мае палі, Мае бары, — Кажу вам — я не вінаваты! "

У Малых Сяхновічах, якімі род Касцюшкаў валодаў некалькі стагоддзяў, знеслі помнік Тадэвушу Касцюшку, створаны беларускай скульптаркай Бальбінай Відацкай-Світыч яшчэ ў 1932 годзе і пастаўлены на тэрыторыі былой сядзібы ў 1988 годзе. На здымках з раёнкі за 7 мая 2025 года замест помніка клубма. З сайта раённага музея, каля якога стаяў помнік, прыбралі любыя згадкі пра Касцюшку, хоць дзеля ўшанавання яго асобы ён і быў створаны! Была цэлая зала, прысвечаная Касцюшкам, а цяпер няма? Адзін з самых вядомых у свеце людзей, якіх калі-небудзь нараджала беларуская зямля. Няўжо нехта думае, што зможа праславіць свой край хоць бы на дзясятую долю? Пакуль атрымліваецца толькі ганьбіцца на ўвесь свет. #знішчэнне #МалыяСяхновічы #сядзібы

Як хрысціянства трапляла ў Русь і Беларусь? "Аповесць мінулых гадоў" сцвярджае, што кіеўскі князь Уладзімір пастанавіў хрысціцца, запрасіў прадстаўнікоў розных рэлігіяў і выбраў Візантыю. Але ўся гэтая гісторыя – няпраўда. Як насамрэч адбылося хрышчэнне Русі ў 988 годзе? Цімох Акудрвіч у новай праграме "Вусы Скарыны" распавядае, як гэта магло быць.

Запрашаем на прэзэнтацыю кнігі журналіста Арцёма Сізінцава „На ,Старт‘ і ў ,Тэмпе‘“! 📆 22 траўня ⏰ 18.30 📍Варшава, ul. Wileńska 23 📆1 чэрвеня ⏰16:00 📍Вільня, Vilniaus, 20 Гэта маштабная работа пра гісторыю ножнага шпурляку (футболу) на Аршаншчыне, якая таксама закранае агульны дыскурс разьвіцьця віду ў Беларусі. На прэзэнтацыі згадаем розныя аспэкты, якія сустракаюцца ў кнізе: гісторыю Воршы і мясцовых клюбаў, сьмешныя моманты з паядынкаў, жаночы футбол, стадыёны, вядомых гульцоў... Будзе магчымасьць задаць пытаньні аўтару і выдаўцам, падзяліцца сваім досьведам і прыдбаць кнігу.