संस्कृत संवादः । Sanskrit Samvadah

पुरा कस्मिंश्चिद्ग्रामे प्रस्तरनिर्मितो गभीरकूपो ग्रामवासिनां मुख्यं पेयजलस्रोत आसीत्। एकदा कश्चन भ्रामककुक्कुरस्तस्मिन्कूपे प्रमादात्पतित्वा पञ्चत्वं जगाम। अल्पेनैव कालेन तत्कूपजलं मलिनं भूत्वा असह्यं दुर्गन्धं प्रसारयत् पानायोग्यं चाभवत्। जलस्य कस्याप्यन्यविकल्पस्याभावाद्दुःखिता ग्रामवासिनो ग्रामप्रान्ते शिविरं संस्थाप्य स्थितं कञ्चन साधुं शरणमगच्छन्। ते साधुं प्रणम्य स्वव्यथामवर्णयन्भो महाराज अस्माकमेकमेव कूपजलं यद् कुक्कुरमरणाद् दूषितं भृशं दुर्गन्धयुक्तञ्च जातमतो जलशुद्ध्यर्थमुपायं वद येन वयं पुनः कूपजलं पातुं शक्नुयामेति। शान्तभावेन शृण्वन्साधुस्तानुपादिशद्भो ग्रामवासिनो यूयं गत्वा कूपस्य दूषितजलं चत्वारिंशद्द्रोणीषु निष्कास्य क्षिपत येन दूषितजलं निर्गच्छेत् तलमूलस्थस्रोतोभ्यश्च नूतनं जलं कूपे समुदियादिति। ग्रामवासिनस्तदैव गत्वा महता परिश्रमेण चत्वारिंशद्द्रोणीपरिमितं जलं निष्कास्य प्राक्षिपन्। किन्तु यदा तैर्जलमास्वादितं तदा तस्मिन्नूतने कूपजलेऽपि स एव दुर्गन्धः प्रावर्तत। निराशास्ते पुनः साधुसमीपमगच्छन्। तदा साधुरेकमन्यमुपायं सूचयित्वावदद् ईश्वरीयस्पर्शेण जलं शुद्धं भवत्यतस्तत्पवित्रं गङ्गाजलं कूपे क्षिपतेति। ग्रामवासिनः श्रद्धया गङ्गाजलपूर्णान्घटान्कूपे न्यषिञ्चन्। तथापि महदाश्चर्यं यत्तज्जलं दुर्गन्धयुक्तमेवातिष्ठत्। ते पुनः साधुमुपागच्छन्। तदा साधुरवदत्परितः स्थितं वायुं सुगन्धितं कर्तुं कूपे सुगन्धिपुष्पाणि सुगन्धितद्रव्याणि च क्षिपतेति। आशाभरिता ग्रामवासिनो गन्धपुष्पकरण्डकान्पाटलपुष्पाणि च कूपे प्राक्षिपन्। किन्तु तदनन्तरम् अपि दुर्गन्धं न अपागच्छत्। हतोत्साहा भ्रामिताश्च ग्रामवासिनोऽन्तिमवारं साधुसमीपं गत्वावदन्भो महाराज वयं भवदुक्तान्सर्वानुपायान्कृतवन्तः चत्वारिंशद्द्रोणीपरिमितं जलं निष्कासितवन्तो गङ्गाजलं सुगन्धिपुष्पाणि सुगन्धितद्रव्याणि च कूपे निक्षिप्तवन्तः तथापि जलस्य दुर्गन्धो न नश्यति भवतामुपाया निष्फला जाता इति। सततमालिन्येनाश्चर्यचकितः साधुः स्वयं कूपं द्रष्टुं तत्रागच्छत्। कूपस्य प्रस्तराच्छादने स्थित्वा साधुर्यदा कूपस्यान्तः पश्यति स्म तदा तत्र गङ्गाजलपाटलपुष्पसुगन्धिद्रव्याणां मध्ये तस्य मृतकुक्कुरस्य शवः प्लवते स्म। साधुराश्चर्येण ग्रामवासिनोऽपृच्छदेतान्सर्वानुपायान्कर्तुं किं प्राग्यूयं मृतकुक्कुरं कूपाद्बहिर्निष्कासितवन्तो न वेति। ग्रामवासिनो भ्रान्ताः सन्तः परस्परं पश्यन्तोऽवदन्नहि महाराज भवान्केवलं जलं निष्कासयितुं गङ्गाजलं पुष्पाणि च क्षेप्तुमादिष्टवान्कुक्कुरं बहिर्निष्कासयितुं कदापि नादिष्टवानिति। साधुर्मन्दं हसित्वा शिरो धुन्वानोऽवदद्यावदयं मृतकुक्कुरः कूपस्यान्ते विद्यमानः तावन्नूतनजलं गङ्गाजलं सुगन्धिपुष्पाणि वा कूपजलं शुद्धं कर्तुं कदापि न शक्नुवन्त्यतः प्रथमं मलिनताया मूलकारणमेव बहिर्निष्कासयतेति। अस्याः कथाया अयं नीत्युपदेशोऽस्ति अत्र कूपो नामास्माकमन्तःकरणं मनश्च। मृतकुक्कुरो नामाहङ्कारक्रोधेर्ष्यालोभद्वेषादयो दुर्गुणा येऽस्माकं मनसि दुर्गन्धं प्रसारयन्ति। गङ्गाजलपुष्पसुगन्धिद्रव्याणि च तीर्थाटनयज्ञदानपुण्यदयो बाह्यसत्कर्माणि सन्ति यानि केवलं प्रदर्शनार्थं क्रियन्ते। यदि मनसि द्वेषोऽहङ्कारश्च तिष्ठति तर्हि बाह्याडम्बरेण कृतानि सत्कर्माणि शान्तिं पावित्र्यं वा न यच्छन्ति। यथा शवस्य निष्कासनेन विना कूपो न शुद्ध्यति तथैवान्तःस्थमलिनतां दूरीकरणेन विना सत्कर्माणि निरर्थकान्येव भवन्ति। अत एव सत्कर्माणि कर्तुं प्राक्प्रथमं स्वमनस अन्तःस्थमलिनतां दूरीकुर्यात्॥