AakarUPSCMPSC

प्रश्न ५ खालीलपैकी कोणत्या नद्यांचे खोरे 'वर्धा-वैगंगा खोरे' म्हणून ओळखले जाते व ते पूर्व महाराष्ट्रात केंद्रित आहे? १) गोदावरीची उपखोरी २) तापी-पूर्णा खोरे ३) भीमा खोरे ४) कृष्णा खोरे उत्तर: १) गोदावरीची उपखोरी Notes / स्पष्टीकरण: वर्धा व वैगंगा: या दोन्ही नद्या गोदावरीच्या प्रमुख डाव्या तीरावरील उपनद्या आहेत. प्राणहिता नदी: वर्धा आणि वैगंगा या नद्यांचा एकत्र संगम चामोर्शी (गडचिरोली) जवळ होतो, आणि या एकत्रित प्रवाहाला 'प्राणहिता' म्हणतात, जी पुढे गोदावरीस मिळते. दगडी कोळसा: या खोऱ्यात महाराष्ट्रातील प्रमुख दगडी कोळशाच्या खाणी (चंद्रपूर, नागपूर, यवतमाळ) आढळतात.

प्रश्न ४ महाराष्ट्राच्या प्राकृतिक रचनेबाबत खालील विधाने विचारात घ्या: अ) सह्याद्री पर्वताची महाराष्ट्रातील सरासरी उंची १२०० मीटर आहे. ब) महाराष्ट्रातील सर्वात उंच शिखर 'कलसुबाई' अकोले तालुक्यात (अहमदनगर/अहिल्यानगर) स्थित आहे. क) महाराष्ट्राचा सुमारे ९०% भूभाग बेसॉल्ट (Basalt) खडकाने व्यापलेला आहे. योग्य विधाने कोणती? १) फक्त (अ) व (ब) २) फक्त (ब) व (क) ३) फक्त (अ) व (क) ४) (अ), (ब) आणि (क) सर्व उत्तर: ४) (अ), (ब) आणि (क) सर्व Notes / स्पष्टीकरण: कलसुबाई शिखर: उंची १६४६ मीटर (अकोले तालुका, अहिल्यानगर जिल्हा). बेसॉल्ट खडक: ज्वालामुखीच्या भेगीय उद्रेकातून (Fissure Eruption) सुमारे २९ वेळा झालेल्या लाव्हाच्या संचयनाने 'डेक्कन ट्रॅप' व बेसॉल्ट खडक तयार झाला. सह्याद्री (पश्चिम घाट): महाराष्ट्रातील लांबी सुमारे ४४० कि.मी. आहे.

प्रश्न ३ वासुदेव बळवंत फडके यांच्या संदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान अयोग्य (चूक) आहे? १) त्यांनी ऐक्यवर्धिनी सभा आणि पूना नेटिव्ह इन्स्टिट्यूटची स्थापना केली. २) त्यांचे वकीलपत्र सार्वजनिक काकांनी (गणेश वासुदेव जोशी) घेतले होते. ३) त्यांना अंदमानच्या तुरुंगात ठेवण्यात आले होते. ४) दौलतराव नाईक हे त्यांचे प्रमुख सहकारी होते. उत्तर: ३) त्यांना अंदमानच्या तुरुंगात ठेवण्यात आले होते. Notes / स्पष्टीकरण: योग्य तथ्य: वासुदेव बळवंत फडके यांना अंदमान नव्हे, तर एडन (Yemen) येथील तुरुंगात ठेवण्यात आले होते, जिथे १८८३ मध्ये त्यांचा आजारपणाने मृत्यू झाला. इतर महत्त्वाचे मुद्दे: पूना नेटिव्ह इन्स्टिट्यूट (आजची भावे हायस्कूल) ची स्थापना त्यांनी केली. खटल्यादरम्यान न्यायालयात त्यांचे वकीलपत्र सार्वजनिक काकांनी घेतले होते.

प्रश्न २ 'महाराष्ट्राचे सॉक्रेटिस' म्हणून कोणाला ओळखले जाते? १) बाळ गंगाधर टिळक २) गोपाळ गणेश आगरकर ३) न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे ४) महात्मा जोतीराव फुले उत्तर: ३) न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे Notes / स्पष्टीकरण: पदवी: न्या. रानडे यांच्या अथांग बुद्धिमत्ता, मवाळ व वैचारिक दृष्टिकोनामुळे त्यांना 'महाराष्ट्राचे सॉक्रेटिस' म्हटले जाते (दीनबंधू अ‍ँड्र्यूज यांनी हे विधान केले होते). महत्त्वाचे योगदान: प्रार्थना समाजाची स्थापना व प्रसार, सार्वजनिक सभेचे नेतृत्व, आणि 'इंडियन नॅशनल सोशल कॉन्फरन्स' (भारतीय सामाजिक परिषद - १८८७) ची स्थापना.

प्रश्न १ खालील विधानांचा विचार करा: अ) १८५७ च्या उठावात कोल्हापुरात चिमासाहेबांनी नेतृत्व केले होते. ब) उमाजी नाईक यांनी रामोशांना एकत्र करून इंग्रजांविरुद्ध बंड केले व जाहीरनामा काढला. योग्य पर्याय निवडा: १) फक्त (अ) बरोबर २) फक्त (ब) बरोबर ३) (अ) आणि (ब) दोन्ही बरोबर ४) दोन्ही चूक उत्तर: ३) (अ) आणि (ब) दोन्ही बरोबर Notes / स्पष्टीकरण: कोल्हापूरचा उठाव (१८५७): ३१ जुलै १८५७ रोजी कोल्हापुरात २७ व्या पायदळ तुकडीने बंड केले. याचे राजकीय नेतृत्व चिमासाहेब (छत्रपती चौथे शिवाजी यांचे बंधू) यांनी केले होते. उमाजी नाईक (रामोशी बंड): उमाजी नाईक हे आद्यक्रांतिकारक मानले जातात. त्यांनी १८३१ मध्ये इंग्रजांविरुद्ध एक प्रसिद्ध जाहीरनामा प्रसिद्ध करून इंग्रजी सत्ता उलथवून टाकण्याचे आवाहन केले होते.