نیوشایان

صادق هدایت - فواید گیاهخواری - صفحه‌ی پانزده و شانزده - انتشارات امیرکبیر - چاپ سوم ۱۳۴۲

تاریخ اجتماعی ایران - جلد دهم - تاریخ فلسفه در ایران - مرتضی راوندی - ص: ۱۴۴ - ناشرین: انتشارات زمانه، سن حوزه، آمریکا - انتشارات آرش، استکهلم، سوئد. ۱۹۹۴

تلخیص از ینابیع الاسلام، ص ۳۱

خطط مقریزی جلد دو صفحهٔ ۲۹۳ +تصاویری مربوط به مسجد الفاکهانی (al‑Fakahani Mosque) در قاهره

شاکر، یکی از ماده گرایان نیمهٔ اول قرن دوم هجری و جزء اصحاب هیولا بود. وی فقط ماده و محسوسات بشری را معتبر و قابل قبول عقل می‌شمرد و با این منطق، خدا و ماورا‌الطبیعه را نفی می‌کرد.

در مباحثات و گفتگوهایی که بین جعفرابن صادق و ابوشاکر در می‌گرفت غالباً عدهٔ زیادی از شاگردان جعفرابن صادق نیز شرکت می‌جستند و از این راه با آراء و نظریات مخالفان اسلام آشنا می‌شدند.

یك روز ابوشاكر به حضور جعفرصادق رسید و گفت: «.... آیا اجازه می‌دهی که من آنچه می‌خواهم بگویم؟» جعفرصادق جواب داد: هرچه می‌خواهی بگو. ابوشاکر گفت: «آنچه تو دربارهٔ خدا می‌گویی غیر از افسانه نیست و تو با افسانه‌سرایی می‌خواهی مردم را وادار به قبول چیزی کنی که وجود ندارد - خدا موجود نیست به این دلیل که ما نمی‌توانیم با هیچیك از حواس پنجگانه خود او را درك کنیم. ممکن است بگویی که انسان اگر نمی‌تواند خدا را با حواس پنجگانه خود ادراك کند می‌تواند با حواس باطنی خود او را درك کند - اما استفاده از حواس باطنی هم موکول به استفاده از پنج حس ظاهری است؛ من می‌گویم که حتی عقل هم بدون هیچ حس ظاهری قادر به فهم چیزی نیست غیر از آنچه از قوهٔ وهم تو بیرون آمده است... خدای تو که دیده نمی‌شود مانند بت هندوهاست که جلو آن پرده کشیده‌اند و هیچکس آن بت را نمی‌بیند و متولیان به هندوها می‌گویند که آن بت، هرگز خود را به افراد بشر نشان نمی‌دهد زیرا می‌داند همین که او را ببینند خواهند مرد... خدای تو هم لابد برای اینکه دیگران از دیدنش نمیرند خود را هرگز نشان نمی‌دهد... تو می‌گویی این جهان را خدا آفریده است... ولی من می‌گویم که جهان را کسی نیافریده و به خودی خود به وجود آمده است، آیا علف صحرا را کسی می‌آفریند... آیا مورچه و پشه را کسی می‌آفریند، مگر نه این‌است که این موجودات به خودی خود به وجود می‌آیند - ای مردم که دعوی دانشمندی می‌کنی و می‌گویی که تو جانشین پیغمبر مسلمین هستی من می‌گویم که در بین افسانه‌هایی که مردم نقل می‌کنند، هیچ افسانه‌ای بی‌پایه‌تر و سست‌تر و موهومتر از موجود بودن یك خدای نادیده نیست... انسان وقتی یك افسانهٔ موهوم را می‌شنود گرچه می‌داند که بدون پایه است ولی از شنیدن آن لذت می‌برد برای اینکه چهره خود و امثال خود را، در مردان و زنان افسانه می‌بیند و می‌فهمد... اما عقل انسان که گفتم وابسته به حواس پنجگانه ظاهری می‌باشد خدایی را که تو از آن صحبت می‌کنی نمی‌پذیزد، چون عقل نمی‌تواند وجودی را بپذیرد که نه دیده می‌شود و نه می‌توان صدایش را شنید... آخر خدایی که جسم ندارد بدون آنکه دارای دیدگان باشد، چگونه می‌تواند دیگران را ببینند و آنکه جسم ندارد و دارای زبان نیست چطور می‌تواند حرف بزند و آنکس که دارای موجودیت جسمی نیست چگونه می‌تواند چیزی را خلق کند.»

ابوشاکر در پایان سخن گفت: «...هیچ ضرورت ندارد که خدا، جهان و نوع بشر را به وجود آورده باشد. جهان و نوع بشر به خودی خود به وجود آمده و این ما هستیم که خدای خود را به وجود می‌آوریم.»

مغز متفکر جهان شیعه (امام جعفر صادق) از مرکز مطالعات اسلامی استراسبورگ - ترجمه و اقتباس ذبیح‌الله منصوری - صفحه ۲۸۲ به بعد.

احوال و آثار عین‌القضاة همدانی - تألیف دکتر رحیم فرمنش - ص ۷۸ به بعد.

زین‌الاخبار گردیزی - ص ۲۷۸