اِلی‌نامه

الا ای برآورده چرخ بلند چه داری به پیری مرا مستمند چو بودم جوان در برم داشتی به پیری چرا خوار بگذاشتی همی زرد گردد گل کامگار همی پرنیان گردد از رنج خار دو تا گشت آن سرو نازان به باغ همان تیره گشت آن گرامی چراغ پر از برف شد کوهسار سیاه همی لشکر از شاه بیند گناه به کردار مادر بدی تاکنون همی ریخت باید ز رنج تو خون وفا و خرد نیست نزدیک تو پر از رنجم از رای تاریک تو مرا کاچ هرگز نپروردییی چو پرورده بودی نیازردییی هرانگه که زین تیرگی بگذرم بگویم جفای تو با داورم بنالم ز تو پیش یزدان پاک خروشان به‌سربر پراگنده خاک چنین داد پاسخ سپهر بلند که ای مرد گویندهٔ بی‌گزند چرا بینی از من همی نیک و بد چنین ناله از دانشی کی سزد تو از من به هر باره‌ای برتری روان را به دانش همی‌پروری بدین هرچ گفتی مرا راه نیست خور و ماه زین دانش آگاه نیست خور و خواب و رای و نشست ترا به نیک و به بد راه و دست ترا ازان خواه راهت که راه آفرید شب و روز و خورشید و ماه آفرید خطبهٔ زیبایی در شاهنامه، پیش از آغاز داستان اشکانیان، آمده است که در آن فردوسی در پیری از ضعف و زوال جوانی به چرخ شکایت می‌کند. این گفت‌وگو یادآور بن‌مایه‌های زروانی و تصور کهن از قدرت زمان بر سرنوشت انسان است. اما نکتهٔ مهم‌تر این است که نسبت دادن رنج‌ها به چرخ، امکان اعتراض را فراهم می‌کند؛ اعتراضی که نمی‌توان به همان آسانی متوجه خداوند کرد. اگر چرخ مسبب این رنج‌ها باشد، می‌توان او را به بی‌وفایی و بیداد متهم کرد، اما اگر همه‌چیز مستقیماً به ارادهٔ خداوند بازگردد، این اعتراض با محدودیتی الهیاتی روبه‌رو می‌شود؛ نوعی دیکتاتوری مابعدالطبیعی. پاسخ چرخ نیز تأمل‌برانگیز است: «تو از من به هر باره‌ای برتری / روان را به دانش همی‌پروری». نوعی انسان‌گرایی مبتنی بر خرد که بلافاصله در جهان‌بینی دینی ادامه می‌یابد؛ چرخ اختیار را از خود سلب می‌کند و فردوسی را به آفریدگار ارجاع می‌دهد.