اِلی‌نامه

«سیر شدن کیخسرو از پادشاهی» یکی از عجیب‌ترین بخش‌های داستان کیخسرو این است که او درست در اوج قدرت از پادشاهی سیر و ملول می‌شود. افراسیاب کشته شده، انتقام سیاوش گرفته شده، دشمنان از میان رفته‌اند و سراسر جهان زیر فرمان اوست: بر این گونه تا سالیان گشت شصت جهان شد همه شاه را زیردست اما درست در همین زمان، به جای شادی و آسودگی، کیخسرو پراندیشه می‌شود: پراندیشه شد مایه‌ور جان شاه از آن رفتن کار و آن دستگاه او خود می‌گوید که جهان را از بدخواهان پاک کرده و به هرچه می‌خواسته رسیده است: سراسر ز بدخواه کردم تهی مرا گشت فرمان و گاه مهی ز یزدان همه آرزو یافتم اما همین رسیدن به نهایت کامیابی، در او نوعی ملال و دلزدگی پدید می‌آورد. دیگر تاج و تخت، سپاه، گنج و فرمانروایی برای او کشش گذشته را ندارند. او می‌بیند که این جهان ناپایدار است و شاه و کشاورز هر دو سرانجامی یکسان دارند: نیابد کسی ز این فزون کام و نام بزرگی و خوبی و آرام و جام کشاورز دیدیم گر تاجور سرانجام بر مرگ باشد گذر کیخسرو هم از تاج و تخت سیر شده و هم از خودِ قدرت بیمناک است. او می‌ترسد که مانند شاهان پیشین گرفتار غرور، منی و کژی شود: روانم نباید که آرد منی بداندیشی و کیش آهرمنی و از همه بیشتر می‌ترسد که فرّه ایزدی از او بگسلد: ز من بگسلد فره ایزدی گر آیم به کژی و راه بدی از همین‌جاست که رفتارش تغییر می‌کند. بار عام را می‌بندد و دیگر کسی را به حضور نمی‌پذیرد. به سالار نوبت فرمان می‌دهد که هر کس به درگاه آمد، با نرمی او را بازگردانند: به سالار نوبت بفرمود شاه که هر کس که آید بدین بارگاه ورا بازگردان به نیکو سخن همه مردمی جوی و تندی مکن این رفتار برای پهلوانان بسیار عجیب است. آنان نمی‌فهمند چرا شاهی که در اوج اقتدار است، ناگهان از همه کناره گرفته است. حتی گمان می‌کنند شاید شاه دیوانه شده یعنی دیوی او را از راه به در کرده باشد: ز یزدان بپیچید و گم کرد راه در بار بر نامداران ببست همانا که با دیو دارد نشست زال و رستم و بزرگان و موبدان نزد او می‌آیند و با نگرانی می‌گویند هر غمی داشته باشد، برای رفع آن آماده‌اند: اگر غم ز دریاست خشکی کنیم همه چادر خاک مشکی کنیم وگر کوه باشد ز بن برکنیم به خنجر دل دشمنان بشکنیم اما کیخسرو می‌گوید که نه از دشمن رنجی دارد، نه از سپاه و نه از گنج؛ درد او چیز دیگری است. او از جهان و شاهی دلزده شده و آرزویی در دل دارد که تنها خدا می‌تواند آن را برآورده کند. در خلوت به نیایش می‌نشیند: چو ایشان برفتند پیروز شاه بفرمود تا پردهٔ بارگاه فروهشت و بنشست گریان به درد همی بود پیچان و رخ لاژورد او هفته‌ها از خدا می‌خواهد که او را از این جهان و از وابستگی به تاج و تخت رها کند. سرانجام آرزویش برآورده می‌شود. در خواب، سروش به او پیام می‌دهد که اکنون هرچه می‌خواسته به دست آورده و زمان رفتن او فرا رسیده است: چنان دید در خواب کاو را به گوش نهفته بگفتی خجسته سروش که ای شاه نیک‌اختر و نیک‌بخت بسودی بسی یاره و تاج و تخت اگر ز این جهان تیز بشتافتی کنون آنچه جستی همه یافتی پس کیخسرو یقین می‌کند که باید از شاهی دست بکشد و خود نیز آشکارا می‌گوید: شدم سیر ز این لشکر و تاج و تخت سبک‌بار گشتیم و بستیم رخت بعد از آن، هرچه دارد می‌بخشد: جامه، سلاح، اسب، باغ، گنج و دیگر دارایی‌هایش را میان پهلوانان تقسیم می‌کند. سپس در میان بهت و حیرت همگان، از تخت فرود می‌آید، تاج را از سر برمی‌گیرد و آن را بر سر لهراسب می‌گذارد: فرود آمد از نامور تخت عاج ز سر برگرفت آن دل‌افروز تاج به لهراسب بسپرد و کرد آفرین همه پادشاهی ایران‌زمین همی کرد بدرود آن تخت عاج بر او آفرین کرد و بر تخت و تاج که این تاج نو بر تو فرخنده باد جهان سر به سر پیش تو بنده باد سپردم به تو شاهی و تاج و گنج از آن پس که دیدم بسی درد و رنج خردمند باش و بی‌آزار باش همیشه روان را نگهدار باش #شاهنامه #فردوسی #کیخسرو