#Тунги_мутолаа
Бир-бирини «ўрисқул», «арабқул», «ғарбпараст» атаб тортишиб ётадиган ўзбекистонликларга ачинаман.
XVII–XVIII асрларда Англия ва Францияда майхоналар ҳамда қаҳвахоналар сиёсий баҳслар ва ижтимоий фикр марказига айланган. Одамлар бир-бири билан тортишишган, жанжал кўтариб «муштлашишган». Ҳатто бир-бирини ўлдиришган. Улар бир-бирини ўлтираётганда қироллар бир-бири билан қуда-анадалашиб, тўй қилиб тўйлашиб юришган.
Карл Маркс ва Юрген Хабермас каби немис файласуфлари уларга жуда тўғри баҳо берган.
Марксистик адабиётларда «қаҳвахона сиёсатдонлари» (нем. Kaffeehauspolitiker) ибораси истеҳзоли маънода — реал ҳаётдан узилган, фақат иссиққина қаҳвахонада ўтириб инқилоб ёки ислоҳотлар ҳақида қуруқ валдирайдиган буржуа зиёлиларини масхара қилиш учун ишлатилган.
Юрген Хабермас эса, қаҳвахоналар одамлар тенг ҳуқуқлилик асосида сиёсат, санъат ва жамият муаммоларини эркин муҳокама қиладиган илк «жамоатчилик майдони» (public sphere) бўлганини таъкидласа-да, уларни тор фикрли, узоқни кўра олмайдиган, бугун гапириб, эртага ўз гапидан пушаймон бўладиган аҳмоқлар давраси дея таърифлаган.
Бугунги кунда бу ибора амалий ишга ўтмасдан, фақат шинам жойларда сиёсий баҳс-мунозара қилишни яхши кўрадиган инсонларга нисбатан бироз киноя билан ишлатилади.
Айтар гапим: биз миллат ўлароқ Украина—Россия, АҚШ—Эрон урушлари фонида беҳуда талашиб, душманлашишимиз — бу ғирт аҳмоқлик.
Кимдир диндор, кимдир атеист, кимдир ҳанафий, кимдир шиа, кимдир Совет даврини қўмсайди, кимдир Ленини ёмон кўради. Умуман олганда, биз кўп миллатли, кўп элатли ва кўп маданиятли дунёда яшаяпмиз. Кенгроқ айтсак, турк олами азалдан мультикультуралистик дунёқараш тимсоли бўлиб келган. Ва шу жиҳат бизнинг нозик нуқтамиз бўлган. Душманлар доим бизнинг шу нозик нуқтамиздан тутган: бир-биримиз билан уруштириб, бўлиб ташлаб, кейин ҳукмронлик қилган.
Буни ёзишимга Путиннинг Трампга йўллаган табриги туртки бўлди. Сиз ижтимоий тармоқда «путинқул» — «трампқул» бўлиб жанжаллашаётганингизда, улар бир-бирига «дорогой» бўлиб турибди. Эртага Путин Зеленский билан қуда бўлиши ҳам мумкин. Путиннинг болалари Америка фуқаролигини олиши мумкин. Украинлар ва руслар бир-бирига худди ўзбек ва қозоқдай яқин халқлар. Улар бир-бири билан урушишни истамайди. Урушаётган — сиёсат. Қирилаётганлар эса — оддий одамлар.
Шундай экан, сиёсатни файласуфлар, социологлар ва политологларга қўйиб беринг.
Айтганча, Германия маърифатпарварлари Франция ва Англиянинг хатоларини таҳлил қилиб, ўз йўлларини яратишди. Улар мантиқий тафаккурни математикалаштириб, аниқ мақсадларга йўналтиришди ҳамда логика, этика ва эстетиканинг аниқ тамойилларини ишлаб чиқишди. Натижада «немис классик фалсафаси» юксак чўққига кўтарилди.
Прагматизм АҚШда дунё юзини кўрди, аммо ундан немислар жуда унумли фойдаланишди. Немис прагматизми — немис халқининг ҳаётга, ишга ва кундалик муаммоларни ҳал қилишга бўлган ўта амалий, пунктуал ва мантиқий ёндашуви билан юксалди. Муаммоларни вазиятга қараб эмас, балки олдиндан тузилган РЕЖА асосида ҳал этиш, ВАҚТни қадрлаш, фикрлаётганда фактларга таяниш ва қуруқ тортишувлардан қочиш немис ахлоқининг устунига айланди.
PS: Менинг дипломимга "Файласуф, фалсафа ўқитувчиси" деб ёзилган. Университетда фалсафа, дин, миллий ғоя, демократик жамият қуриш, фуқоролик жамия фанларидан дарс бериб келдим. Тадқиқотларим туркологи ва алтаистикага қаратилгани учун постларимда фақат шу соҳага эътибор қаратаман. Сиёсий баҳсларга эмас.
Менинг айтганларим ҳеч кимга тегиб кетмасин. Сиёсат билан шуғулланманг ҳам демоқчи эмасман. Сиёсатни ўрганинг, сиёсий жараёнларни кузатиб боринг. Бунинг учун жаҳон матбуотидаги аналитик мақолалаларни ўқиб бориш етарли.
Украина ёки Россия тараф бўлиб жанжаллашиш шарт эмас. Доим Ўзбекистон тараф бўлишимиз керак.
@KOSONSOY