تـُراث📚کانال عدنان فلّاحی

جدایی کلیسا از دولت، یا جدایی دین از سیاست؟ یکی از استدلال‌هایی که گاه برای برجسته‌کردن تفاوت الهیات مسیحی و اسلامی مطرح می‌شود این است که در اسلام ـ برخلاف مسیحیت ـ دین و سیاست از آغاز درهم‌تنیده بوده‌اند. برای مثال جواد طباطبایی می‌نویسد که "اندیشه‌ی جدایی دین و دولت" مذهب مختار اندیشه سیاسی در صدر نخست مسیحیت بود[1]. اما به نظر می‌رسد در این روایت، دو مسئله متفاوت با یکدیگر خَلط شده‌اند: رابطه دین و سیاست، و رابطه نهاد کلیسا و نهاد دولت. منازعه‌ای که در بخش مهمی از تاریخ مسیحیت قرون وسطی میان پاپ‌ها و امپراتورها در جریان بود، اساساً نه نزاع بر سر دخالت دین در سیاست، بلکه جدال بر سر این بود که چه کسی حق اِعمال اقتدار دارد، حدود صلاحیت هر یک از دو نهادِ پاپی و پادشاهی کجاست و آیا پادشاه باید اقتدار کلیسا را در قلمرو حکومت خود به رسمیت بشناسد یا خیر. به بیان دیگر، پادشاهان و امپراتوران مسیحی غالباً نه‌تنها مشروعیت حکومت خود را با مفاهیم و آموزه‌های دینی توجیه می‌کردند، بلکه خود را در برابر خداوند مسئول می‌دانستند و برای حکومت خویش رسالتی دینی قائل بودند. اختلاف آنها با پاپ بر سر این بود که آیا کلیسا، به‌عنوان یک سازمان مستقل و صاحب اقتدار، می‌تواند در امور حکومتی و سلطنتی مداخله کند و برای حاکم سیاسی تعیین تکلیف کند؟ فردریک دوم، امپراتور مقدس روم در قرن سیزدهم میلادی، نمونه مناسبی برای فهم این تمایز است. او در سال 1229، بدون همراهی و رضایت پاپ، با سلطان ایوبی، الکامل، پیمان صلح یافا را منعقد کرد. پاپ گریگوری نهم پیش‌تر، در 1227، فردریک را تکفیر کرده بود؛ فردریک در سال 1230با پیمان سن ژرمانو، با پاپ به توافق رسید و تکفیر او لغو شد؛ هرچند در سال 1239 بار دیگر تکفیر شد. بنابراین فردریک مقبول نهاد رسمی دین (کلیسا) نبود. اما آیا او حاکمی سکولار بود که دینش را از سیاست جدا می‌دانست؟ خیر! او امپراتوری مسیحی بود که برای حکومت خود مشروعیت دینی قائل بود و از زبان و نمادهای مسیحی استفاده می‌کرد؛ اما حاضر نبود خط‌مشی خود را تابع اراده پاپ قرار دهد. او در واقع خواهان استقلال اقتدار امپراتوری از مداخله اقتدار پاپی بود، نه استقلال سیاست از دین. فردریک دوم اتفاقا از روحانیون سیسیل در ساختار اداری و حکومتی خود بهره می‌گرفت و با بسیاری از امتیازات کلیسایی نیز کنار می‌آمد. مسئله اصلی او، حدود اقتدار و حقوق نهادی کلیسا در قلمرو پادشاهی بود و نه جدایی دین از سیاست. این تمایز مفهومی صرفاً مسئله‌ای تاریخی نیست. در جهان معاصر نیز نمونه‌هایی داریم که در آنها، با وجود نوعی جدایی نهادی میان کلیسا و دولت، زبان، نمادها و حتی برخی کارکردهای دینی در ساختار سیاسی حفظ شده‌اند. در اینجا می‌توان به زمینه‌های حقوقی این مفهوم در اَسناد سیاسی مهم ایالات متحده استناد کرد. مفهوم کلیدی در این اسناد "جدایی کلیسا از دولت" است و نه "جدایی دین از سیاست". برای مثال جفرسون در نامه‌ مورخ 1ژانویه‌ی 1802 به گروهی از مسیحیان باپتیست از "دیوار جدایی بین کلیسا و دولت" سخن می‌گوید که به مثابه تفسیری از پدران بنیانگذار از متمم نخست قانون اساسی امریکا کارکرد حقوقی پیدا کرده است. عبارت «In God We Trust» به‌موجب قانون فدرال، شعار رسمی ملی آمریکاست. سوگندهای سیاسی، سخنرانی‌های رؤسای جمهور و مناسبات رسمی حکومت نیز در موارد متعدد سرشار از ارجاعات دینی به تراث مسیحیت‌اند. بنابراین، جدایی نهادی کلیسا و دولت را نمی‌توان با غیردینی‌شدن زبان سیاسی و هویت عمومی دولت یکی دانست. نمونه بسیار مهم‌تر، دولت اسرائیل یا به قول فیلسوفان غربی، دولت یهودی (Jewish state) است. اسراییل در قانون اساسیِ بنیادین خود، یعنی قانون پایه «اسرائیل؛ دولت‌ـ‌ملت اُمت یهود» مصوب 2018، هویت ملی خود را به‌صراحت با تاریخ و سنت یهودی پیوند می‌زند. این قانون از جمله بر پیوند ناگسستنی دولت با میراث تاریخی و دینی یهود، تقویم عبری، اعیاد یهودی و ارزش ملی شهرک‌سازی یهودی تأکید می‌کند. افزون بر این، نهادهای دینی یهودی در حوزه‌هایی مانند ازدواج و طلاق یهودیان همچنان نقش حقوقی و رسمی دارند. بنابراین، پرسش تاریخی دقیق این نیست که آیا مسیحیتِ قرون وسطی دین را از سیاست جدا کرد یا نه؛ بلکه این است که اقتدار کلیسا و اقتدار دولت چگونه از یکدیگر تفکیک شدند، حدود صلاحیت هر کدام چه بود و این تفکیک نهادی چه نسبتی با حضور دین در سیاست داشت. نادیده‌گرفتن این تفاوت، هم فهم تاریخ مسیحیت را مخدوش می‌کند و هم مقایسه مسیحیت و اسلام را به دوگانه‌ای ساده‌انگارانه فرو می‌کاهد. ــــــــ ارجاعات: [1]. نک. همان پاراگراف نخست کتاب مفهوم ولایت مطلقه در اندیشه سیاسی سده‌های میانه [2]. https://ume.la/soeT94 ✍️عدنان فلّاحی https://t.me/AdnanFallahi