آرش حیدری

👆 شرح کامل دوره‌ سوژه جمعی در وضعیت معاصر: خوانش مقاله‌ی 《روانشناسی توده و تحلیل ایگو》 از زیگموند فروید》 ✍ آرش حیدری   ✅درست در زمانه‌ای که سخن از رشد و گسترش آگاهی‌ها می‌رود، بحث دربارۀ فردیت و انتخاب‌های فردی در اوج است، گسترش شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها این تصور را ایجاد کرده است که انسان از بند خرافات و اساطیر رها شده است و به خودبنیادی رسیده است، بازگشت به پرسش از شکل‌گیری رفتارهای توده‌ای و گَله‌ای اهمیتی دوچندان دارد. منطق جهانِ مصرف‌زدۀ متأخر که هجومی بی‌سابقه به ارکان حیات اجتماعی-تاریخی «ما» آورده است، هرچه بیشتر در حال زدودن امکان‌های حوزۀ عمومی و خرد کردن عناصر آن به توده‌ها و جماعت‌های بی‌شکل است. در زمانه‌ای که منطق اقتصادی-سیاسی آن هرچه بیشتر به امر اجتماعی، دموکراسی و حقوق انسانی حمله‌ور شده است، با ظهور رفتارهایی توده‌ای مواجهیم که نه لزوماً حول یک «پدر کاریزماتیک» که حول کین‌توزیِ حاصل از یک جهان «بی‌پدر» ممکن شده‌اند. ✅  نابود شدنِ پیوندهای اجتماعی به بروز وحشت از انزوا می‌انجامد و این وحشت زمینه‌ای اصلی برای ظهور رفتار گله‌ای است. حالا الگوریتم‌ها، اجتماعات آنلاین، و احساس محرومیت مشترک بستری برای ظهور یک فرقه‌گرایی‌ِ نوپدید است. جهانی‌سازی و فرهنگ مصرفی، آرمانِ ایگوی بسیار پر زرق‌وبرق، دست‌نیافتنی و خودشیفته‌واری را به سوژه‌ها تزریق کرده است (تصویری از فردِ موفق، ثروتمند و مستقل). اما این تصویر با تصویر واقعی حیات «ما» فاصله دارد.  این شکاف مولد جراحتِ خودشیفتگی است و نتیجۀ آن فوران کین‌توزی است. این ناکامی ماشۀ تحرکات فرقه‌ای را می‌چکاند و طیفی وسیع از رفتار‌های گَلّه‌ای را ممکن می‌کند. در این فضای جدید به جای یک «رهبر کاریزماتیک» یک کین‌توزیِ عمیق نشسته پس فیگورهایی را برمی‌کشد و حول آن سازمان می‌یابد که تجسدی از همین نفرت باشد. ✅ این منطق نوپدید نه در صدد ساختن یا پس گرفتن چیزی، که یکسر در صدد ویران کردنِ آن چیزی است که آن را دشمن می‌پندارد. اینجا با والایش‌زدایی از همه‌چیر مواجهیم. بی‌ارزش‌سازیِ همۀ ارزش‌ها، بی‌آبروسازیِ همۀ آبروداران، بی‌منطق‌سازیِ همۀ منطق‌ها و... . این فرایند هر مرجع اقتداری را همچون شر می‌پندارد و مورد تهاجم قرار می‌دهد و آزادی را از حقِ بیان (داشتن بَیّنه و ادله و...) به «حق مهارنشدنیِ توهین، بی‌آبروسازی و اعمال خشونت» تقلیل می‌دهد. تودۀ معاصر دیگر توده‌ای تسلیم‌شده در برابر عظمتِ یک رهبر نیست؛ بلکه توده‌ای است مستأصل از نیهیلیسم، زخم‌خورده از فقدانِ امنیت اجتماعی، غرق در فرهنگ مصرفی و جداشده از اخلاقِ مسئولیت‌پذیری. این توده، «آزادی» را نه در مشارکت دموکراتیک، بلکه در حق اعمال خشونتِ بی‌مهار و سلاح‌سازی از کین‌توزی می‌بیند. ✅جهانِ متأخر ما با تلاش برای نابودی امر اجتماعی، فرآیند عقب‌گرد (Regression) روانی را شتاب بخشید‌ه و توده‌ای ساخته است بطوری که آرمان آن، تخریبِ خودِ دموکراسی و انتقام‌گیری از جهان است. بنابراین تمدن معاصر ما علی‌رغم تمام پیشرفت‌های تکنولوژیکش از عقب‌گرد و ارتجاع و پس‌رفت‌های توده‌ای مصون نیست. متن فروید دربارۀ رفتارهای توده ای هنوز هم توضیح دهندۀ بسیاری از مکانیسم‌های روانی-اجتماعی رفتارهای توده‌ای و گله‌ای است. روان‌شناسی فردی را از روان‌شناسی جمعی نمی‌توان منفک دانست؛ پیوندهای روانی افراد در توده‌ها از جنس پیوند‌های لیبیدویی است و درست به همین معنا مواجهه عقلانی با توده غالباً شکست می‌خورد؛ قدرت توده حاصل پیوند‌های عاطفی ناخودآگاه است؛ رفتار توده‌ای بازگشت به رفتار گله‌ای برای بازیابی احساس امنیت است. ✅ به عبارت دیگر، درست در برابر این منطق توده‌ای-گَلّه‌ای و در بطن همین فضای مبتنی بر اضطراب سیستماتیک و کین‌توزی امکان‌هایی برای مقاومت هم در فضای روانی ما هم در منطق امر اجتماعی ما نهفته است و در حال مقاومت است. دورۀ حاضر بنا دارد با بازخوانیِ مقالۀ فروید در این باره از یک سو تصویری از وضعیت معاصر ما ارائه دهد و از دیگر سو، امکان‌های مقاومت در فضای روانی-اجتماعی معاصر را برجسته سازد. با این اوصاف هدف از دورۀ حاضر بازخوانیِ مقالۀ فروید در اینباره و نسبتش با جهان معاصر ما است. منابع (به ترتیب اولویت) فروید، زیگموند (1397). روان‌شناسی توده‌ای و تحلیل ایگو. ترجمۀ سارا رفیعی، نشر نی. آدورنو، تئودور (1382). نظریۀ فرویدی و الگوی تبلیغات فاشیستی. ترجمۀ مراد فرهادپور، مجلۀ ارغنون، شمارۀ 22، صص. 134-109 Brown, W. (2019). In the ruins of neoliberalism:The rise of antidemocratic politics in the West. Columbia University Press. Mishra, P. (2017). Age of anger. New York. Han, B. C. (2017). In the swarm: Digital prospects (Vol. 3). MIT press. Dean, J. (2010). Blog theory: Feedback and capture in the circuits of drive. Polity.