Anarchomancer

✍️ جستاری در باب منطق مورچگانی اعتراضات ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ 🔶 معمولاً اعتراضات را با معیارهایی چون تعداد معترضان، شدت درگیری، گستره جغرافیایی یا میزان خشونت می‌سنجیم. اما این معیارها همیشه ما را به فهم دقیق رخداد نمی‌رسانند. چه‌بسا حرکتی پرشمار اما کم‌اثر باشد و چه‌بسا رخدادی با ظهور محدودتر، ساختار اجتماعی را عمیقاً دگرگون کند. شاید برای فهم بهتر این وضعیت، لازم باشد از زاویه‌ای دیگر به مسئله نگاه کنیم. در ادبیات سیستم‌های پیچیده، پرسش اصلی این نیست که چند جزء فعال‌اند. پرسش اصلی آن است که این اجزا چگونه با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند، سیگنال‌ها چگونه منتقل می‌شوند، و شبکه چگونه یاد می‌گیرد، پایدار می‌شود یا فرو می‌پاشد. کلونی مورچه‌ها نمونه‌ای کلاسیک از چنین سیستمی است. مورچه‌ها فرمانده مرکزی ندارند. هیچ مغز واحدی کل سیستم را هدایت نمی‌کند. با این حال، از دل تعاملات محلی آن‌ها، نظمی کلان و رفتاری جمعی پدیدار می‌شود. 🔷 راز کار در فرومون‌هاست. هر مورچه هنگام حرکت، ردّی شیمیایی از خود باقی می‌گذارد. اگر مسیری کارآمد باشد، مورچه‌های بیشتری از آن عبور می‌کنند. رد تقویت می‌شود و مسیر تثبیت می‌شود. اما اگر مسیر ناکارآمد باشد، فرومون‌ها به تدریج محو می‌شوند. مسیر از حافظه کلونی حذف می‌شود. به بیان ساده، قدرت کلونی نه در تک‌مورچه‌ها، بلکه در کیفیت گردش سیگنال‌ها در شبکه است و گمان می‌کنم برای فهم تفاوت اعتراضات ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ نیز باید از همین منظر حرکت کرد. 🔷 اعتراضات ۱۴۰۱ را می‌توان همچون ظهور یک کلونی مقاوم فهم کرد. ویژگی اصلی این اعتراضات صرفاً شدت اولیه یا بار هیجانی آن نبود. ویژگی اصلی، تداوم آن بود. این اعتراضات حدود شش ماه ادامه یافت. در این مدت، با وجود سرکوب، شبکه اجتماعی توانست خود را بازتولید کند. چرا؟ زیرا سیگنال اعتراض فقط در خیابان گردش نمی‌کرد و مسیرهای متعدد داشت: در دانشگاه، مدارس، خانواده، هنر، زبان روزمره، پوشش، و در فضای دیجیتال. اگر مسیری بسته می‌شد، سیگنال از مسیر دیگری عبور می‌کرد. همین ویژگی است که در نظریه سیستم‌های پیچیده از آن با عنوان تاب‌آوری شبکه یاد می‌شود و تاب‌آوری یعنی توانایی سیستم برای حفظ کارکرد، حتی زیر فشار شدید. اعتراضات ۱۴۰۱ از این حیث، صرفاً یک رخداد سیاسی نبود. به تدریج به رخدادی اجتماعی و همه‌جانبه بدل شد. اثرات آن فقط در خیابان باقی نماند. در هنجارهای اجتماعی رسوب کرد. در سبک زیست جمعی ما رسوب کرد. در حافظه جمعی رسوب کرد. حتی اکنون نیز با وجود کوشش دائمی برای سرکوب آثار آن، ردپای آن در بافت اجتماعی باقی است. 🔷 اعتراضات ۱۴۰۴ اما منطق دیگری داشت. شدت خشونت بیشتر بود. برخوردها تهاجمی‌تر بود و انرژی اولیه سیستم نیز بالا بود. اما مسئله اینجاست: شدت بیشتر الزاماً به معنای پایداری بیشتر نیست. برعکس؛ گاه شدت بالا، نشانه شکنندگی بیشتر سیستم است. اعتراضات ۱۴۰۴ در کمتر از یک هفته فروکش کرد. این رخداد اگرچه انرژی بالایی داشت، اما نتوانست به شبکه‌ای پایدار تبدیل شود. به زبان مورچگانی، کلونی حرکت کرد، اما پیش از آنکه مسیرها تثبیت شوند، فرومون‌ها پاک شدند. مسیرهای ارتباطی سریع‌تر بسته شد. هزینه‌ها سریع‌تر بالا رفت و بازخورد منفی، پیش از آنکه سیستم به تعادل تازه برسد، وارد شد. نتیجه آن شد که شبکه نتوانست حافظه‌ای پایدار بسازد. 🔷 تفاوت اصلی ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ را شاید نباید در سطح شدت اعتراض جست. مسئله در سطحی عمیق‌تر قرار دارد: در کیفیت سازمان‌یافتگی شبکه. ۱۴۰۱ بیش از آنکه انفجاری باشد، مقاوم بود. ۱۴۰۴ بیش از آنکه مقاوم باشد، انفجاری بود. اولی آهسته‌تر، اما ماندگارتر عمل کرد. دومی شدیدتر، اما شکننده‌تر بود. و این نکته‌ای مهم درباره سازوکار اعتراضات در ایران به ما می‌آموزد. مسئله فقط این نیست که مردم چه زمانی به خیابان می‌آیند. مسئله این است که آیا شبکه اجتماعی توانسته حافظه تولید کند یا نه. آیا مسیرهای جایگزین دارد یا نه. آیا زیر فشار، بازآرایی می‌شود یا فرو می‌پاشد. ♦️ در نهایت، شاید بزرگ‌ترین خطا در تحلیل اعتراضات آن باشد که همه چیز را به شدت رخداد تقلیل دهیم. در رفتارهای جمعی پیچیده، شدت همیشه تعیین‌کننده نیست. گاه یک اختلال شدید، تنها یک آشفتگی زودگذر است و گاه یک حرکت طولانی و کم‌شتاب‌تر، نشانه ورود سیستم به مرحله‌ای تازه از بازآرایی است. به همین دلیل، اگر بخواهیم تفاوت ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ را در یک جمله خلاصه کنیم، شاید باید گفت: ۱۴۰۱ بیشتر نشانه تغییر در ساختار شبکه اجتماعی بود. اما ۱۴۰۴ بیشتر نشانه یک شوک شدید در همان شبکه. و میان این دو تفاوتی بنیادین وجود دارد؛ تفاوت میان اختلال و دگرگونی. @anarchomancer