RELIABLe SPK

नेपाळ पुराला धरून खालील मुद्दे वाचून घ्या 1. कोसी नदी (Kosi River) ही गंगा नदीची प्रमुख उपनदी (Major Tributary) आहे. 2. कोसी नदीचा उगम तिबेट–नेपाळ हिमालयीन प्रदेशात (Tibetan–Nepal Himalayan Region) होतो. 3. कोसी नदीची प्रमुख प्रणाली सप्तकोसी (Saptakoshi) म्हणून ओळखली जाते. 4. कोसी नदी नेपाळमधून वाहून भारतातील बिहारमध्ये प्रवेश करते. 5. कोसी नदी पुढे गंगा नदीला मिळते (Confluence with Ganga). 6. कोसी नदीच्या प्रवाहमार्ग बदलण्याच्या (Channel Shifting) प्रवृत्तीमुळे बिहारमध्ये मोठ्या प्रमाणावर पूर येतो. 7. कोसी नदीला ‘बिहारचे दुःख’ (Sorrow of Bihar) असे म्हटले जाते. 8. कोसीच्या पुरामागे अतिवृष्टी (Heavy Rainfall), गाळ संचयन (Sedimentation) आणि प्रवाहमार्ग बदल (Channel Migration) हे घटक महत्त्वाचे आहेत. 9. भारत–नेपाळ कोसी करार (India–Nepal Kosi Agreement) 25 एप्रिल 1954 रोजी झाला. 10. कोसी करार पहिल्या पंचवार्षिक योजनेच्या (First Five Year Plan: 1951–1956) कालखंडात झाला. 11. कराराचा प्रमुख उद्देश पूरनियंत्रण (Flood Control), सिंचन (Irrigation) आणि जलविद्युत विकास (Hydropower Development) हा होता. 12. कोसी प्रकल्पांतर्गत कोसी बॅरेज (Kosi Barrage) आणि संबंधित कालवा प्रणाली विकसित करण्यात आली. 13. कोसी ही सीमापार नदी (Transboundary River) असल्याने तिचे व्यवस्थापन भारत–नेपाळ सहकार्याशी संबंधित आहे. 14. हिमालयात ग्लेशियर अस्थिरता (Glacier Instability) अचानक पूर निर्माण करणारा घटक ठरू शकते. 15. भूस्खलन (Landslide) किंवा Ice-Rock Avalanche मुळे नदीचा प्रवाह तात्पुरता अडवला जाऊ शकतो. 16. नैसर्गिक अडथळा फुटल्यास अचानक पूर (Flash Flood) किंवा Debris Flow निर्माण होऊ शकतो. 17. GLOF (Glacial Lake Outburst Flood) म्हणजे हिमनदीजन्य सरोवराचा बांध फुटल्यामुळे होणारा अचानक पूर. 18. हिमालयीन आपत्तीमध्ये ग्लेशियर + भूस्खलन + नदीप्रवाह + अतिवृष्टी यांचा परस्परसंबंध (Interconnected Processes) महत्त्वाचा आहे. 19. Upstream–Downstream Cooperation आणि Early Warning System हे सीमापार नदीखोऱ्यांतील पूर व्यवस्थापनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.