نقد اقتصادی

🔘چگونه رژیم‌های ایدئولوژیک-اقتدارگرا فرومی‌پاشند؟ ترکی القبلان در تحلیلی برای شورای امور جهانی خاورمیانه نوشت که برای فهم سقوط رژیم‌های ایدئولوژیک و اقتدارگرا نباید فقط به قدرت نظامی آنها نگاه کرد. ممکن است یک حکومت همچنان ارتش، موشک و دستگاه‌های امنیتی قدرتمندی داشته باشد، اما در لحظه‌ای که به آنها نیاز دارد نتواند این ظرفیت را به عمل تبدیل کند. مسئله اصلی، انسجام زنجیره فرماندهی و وفاداری نیروهایی است که باید از حکومت دفاع کنند. اگر این نیروها دیگر به رهبری اعتماد نداشته باشند، دستورات را اجرا نکنند یا به این نتیجه برسند که ادامه حمایت از حکومت برای خودشان پرهزینه‌تر از کنار کشیدن است، قدرت نظامی موجود عملاً ارزش سیاسی خود را از دست می‌دهد. تجربه شوروی در ۱۹۹۱، رومانی در ۱۹۸۹ و ایران در ۱۹۷۹ از نظر نویسنده همین نکته را نشان می‌دهد. در هیچ‌یک مشکل اصلی کمبود سلاح یا نیروی نظامی نبود. شکاف درون دستگاه قهری باعث شد بخشی از نیروها دیگر حاضر نباشند از حکومت دفاع کنند. در ایران نیز ارتش در شرایطی که هنوز یک نیروی نظامی قدرتمند بود، در نهایت اعلام بی‌طرفی کرد. در مقابل، اعتراضات ۱۳۸۸ و ۱۴۰۱ نشان داد که اعتراض گسترده اجتماعی به خودی خود برای فروپاشی کافی نیست؛ تا زمانی که دستگاه امنیتی منسجم بماند و منابع لازم برای حفظ وفاداری آن وجود داشته باشد، حکومت می‌تواند اعتراضات جدی را سرکوب کند. القبلان معتقد است جمهوری اسلامی از همان تجربه انقلاب ۵۷ درس گرفته و برای جلوگیری از تکرار آن، سپاه را به بخش مهمی از ساختار سیاسی و اقتصادی کشور تبدیل کرده است. سپاه دیگر صرفاً یک نیروی نظامی نیست؛ مجموعه‌ای از منافع اقتصادی، سیاسی و ایدئولوژیک در اطراف آن شکل گرفته که بقای آنها به بقای جمهوری اسلامی وابسته است. به همین دلیل، در مورد ایران امروز نمی‌توان انتظار داشت که صرفاً بی‌طرفی ارتش یا نارضایتی عمومی تعیین‌کننده باشد. پرسش مهم‌تر این است که فشارها تا چه اندازه می‌توانند خود این شبکه را فرسوده کنند. از همین زاویه، مقاله به فشارهای اقتصادی آمریکا نگاه می‌کند. تحریم‌هایی که شبکه‌های مالی غیررسمی، طلا، کشتیرانی، رمزارز، فناوری و سایر مسیرهای تأمین مالی ایران را هدف قرار می‌دهند، اگر منابع حکومت را به اندازه کافی محدود کنند، ممکن است در نهایت به مسئله‌ای امنیتی تبدیل شوند. اما این نتیجه قطعی نیست. فشار اقتصادی حتی می‌تواند باعث شود سپاه و دیگر نهادهای امنیتی سهم بیشتری از منابع باقی‌مانده را برای خود حفظ کنند و هزینه بحران بیشتر به جامعه و نهادهای غیرنظامی منتقل شود. ضمن اینکه مسیرهای تجاری و مالی مرتبط با چین و اقتصاد خاکستری همچنان می‌توانند بخشی از فشار را خنثی کنند. نکته مهم‌تر مقاله این است که حتی فرسایش شدید اقتصادی هم الزاماً باعث جدا شدن نیروهای امنیتی از حکومت نمی‌شود. اگر سقوط رژیم برای فرماندهان و نیروهای امنیتی به معنای از دست دادن ثروت، موقعیت، امنیت یا مواجهه با مجازات باشد، ممکن است انگیزه آنها برای مقاومت بیشتر شود. به همین دلیل، در کنار فشار اقتصادی باید یک گزینه سیاسی قابل اتکا برای دوران پس از سقوط وجود داشته باشد؛ گزینه‌ای که دست‌کم برای بخش‌هایی از دستگاه امنیتی روشن کند که کنار کشیدن به معنای نابودی کامل آنها نیست. در نتیجه، نویسنده لحظه تعیین‌کننده را زمانی می‌داند که محاسبه نیروهای حافظ رژیم تغییر کند؛ یعنی آنها به این جمع‌بندی برسند که ادامه دفاع از حکومت هزینه بیشتری از کنار گذاشتن آن دارد. در چنین شرایطی ممکن است حکومت همچنان سلاح، نیرو و ساختار امنیتی داشته باشد، اما دستوراتش دیگر با همان اطمینان گذشته اجرا نشود. از نظر مقاله، فروپاشی اقتدارگراها بیشتر از آنکه با نابودی ابزارهای قدرت آغاز شود، با از بین رفتن اراده استفاده از آن ابزارها آغاز می‌شود. https://mecouncil.org/blog_posts/how-ideological-authoritarian-regimes-collapse/ @naghdeghtesadi