جعبه سیاه

🔴 شاید ما «آخرین» کسانی باشیم که با شما «گفتگو» می کنند! بخش نخست: با یکی از استادان بسیار خوش نام و از جامعه شناسان مطرح امروز کشور که الهام بخش بخش بزرگی از جامعه است در خصوص مسائل کوردستان گفتگو می‌کردم. می‌فرمود مسأله جانشینی رهبر کشور مهمترین گردنه حادثه خیز کشور است و امیر که ممکن است به بحران یا آشوب داخلی بینجامد. با این توصیف بابت کوردستان نگران بود. به عبارت ساده، استفهامی انکاری در کلام ایشان وجود داشت دال بر این که نگرشهای استقلال طلبانه در کوردستان وجود دارد. من که ایشان را جزو معدود محققان ذی نفوذ ایرانی که رابطه‌ای همدلانه با کوردستان دارند می‌دانم، گفتم آقای دکتر شاید ما آخرین کسانی باشیم که با شما دیالوگ می‌کنند! و در ادامه دلایلم را اینگونه گفتم: 1. پس از انحراف جدی نوانقلابیون از شعارهای اولیه انقلاب و تحمیل «رفراندوم جمهوری اسلامی»، کوردستان مهمترین مرکز سیاسی-جغرافیایی کشور بود که آنرا تحریم کرد. قانون اساسی هم عملاً کوردستان را با به حاشیه‌رانی زبان و مذهب به حاشیه راند. 2. دولت‌های جمهوری اسلامی از ابتدا تا کنون به جز در یک برهه بحرانی در آغاز انقلاب که منجر به جنگ 21 روزه و حضور شخصیت‌هایی مانند طالقانی به عنوان نماینده رهبر به کوردستان آمدند، فاقد هرگونه رابطه مبتنی بر گفتگو با کوردستان بوده و از همان آغاز با حذف نمایندگان کوردستان در مجلس خبرگان و محارب اعلام کردن دکتر قاسملو راه گفتگو را با کوردستان بستند. 3. به جز تعدادی انگشت شمار از محققان که دست کم در حد گفتار، تا اندازه‌ای با کوردستان احساس همدلی از خود نشان داده‌اند، جامعه دانشگاهی و روشنفکری «ایرانی-فارسی محور» هیچ رابطه سامانمند گفتگو محوری با کوردستان نداشته و مسائل کوردستان به هیچ روی مورد توجه ایشان نبوده است. پس کوردستان در سه سطح قانون، حاکمیت و جامعه روشنفکری خود را با در بسته مواجه دیده و می‌بیند. این سه ساحت مسدود برای محقق، منتقد، فعال سیاسی-اجتماعی و روشنفکر کورد در ایران کافی است تا به جای تلاش برای ایجاد سازوکار گفتگو با «مرکز»، خود را مرکز یک رویکرد سیاسی جدید قلمداد کند و پای در راه استقلال بگذارد. ادامه دارد... ب.چ.

حجم فایل 95 مگ

استعمار یا نابسندگی زبانی مقایسه وضعیت بنسدگی زبان فارسی و کوردی در آموزش و تولید علم در این ویدیو به این پرسش پاسخ می دهم که آیا مخالفت با آموزش به زبان مادری (در اینجا کوردی) محصول گفتمان استعماری و سیاسی یا به دلیل نابسندگی زبانهای غیر فارسی است. در این گفتار نمونه های بسیاری از متون فارسی در مقابل ترجمه آنها به زبان کوردی آورده ام تا نشان دهم برخلاف انتظار، زبان کوردی دست کم در حوزه اصطلاحات، تعبیرات و مفاهیم بنیادین در هر یک از علوم، یک زبان خودبسنده و زبان فارسی یک زبان خودنابسنده و استوار بر زبان عربی است. در این مقایسه متونی مختلف از فلسفه قدیم و جدید، ریاضی، حقوق، شعر شناسی و درمانسازی مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته اند. نه به استعمار زبانی

دڵقێ پێشانگای کتێبی هه‌ولێر چیمان پێ ئه‌ڵێ؟ ئه‌م دڵقه‌ نوێنه‌ری ئه‌ندێشه‌یه‌که‌. هه‌مان ئه‌ندێشه‌ که‌ له‌ پشتی پێشانگای کتێبه‌که‌وه‌یه‌ و بڕیارده‌ره‌.

🔺 زوان یان زمان؟ 🖌 ب.چ. زوان، زوبان، زوفان، زوڤان، زه‌بان، زبان جۆره‌ تۆمارکراوه‌کانی وشه‌یه‌کن که‌ ئاماژه‌ به‌ ئه‌ندامی گۆشتینی نێو ده‌م که‌ مرۆڤ پێ قسه‌ ده‌کات ده‌گوترێ که‌ دواجار به‌ دیارده‌ی زوان وه‌کوو ئامرازی په‌یوه‌ندیش وتراوه‌. براندنشتاین-ماینهۆفێر پێیان وایه‌ ڕه‌چه‌ڵه‌کی ئه‌م وشه‌یه‌ مادییه‌ و له‌ «هزبان»ـه‌وه‌ هاتووه‌ له‌ کاتێکدا که‌ ئه‌م وشه‌یه‌ له‌ ئێرانیی کۆندا «سزڤانه‌». وا دیاره ئێرانیی کۆن ئه‌م وشه‌یه‌ له‌ مادی وه‌رگرتووه‌ و له‌ مادی به‌ره‌و ئێرانیی کۆن، گۆڕانێکی ناڕێسایی واته‌ گۆڕانی /هـ/ بۆ /سـ/ ڕووی داوه‌. براندشتاین-ماینهۆفێر سه‌رچاوه‌ی ئه‌و بیرۆکه‌ی خۆیانه‌ ڕوون ناکه‌نه‌وه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که زۆربه‌ی وشه‌ مادییه‌کان له‌ ده‌قه‌ سه‌کایییه‌کاندا به‌جێ ماون، ده‌بێ لێکۆڵه‌ر بۆ تێگه‌یشتنی باشتر، ئه‌و ده‌قگه‌له‌ لێکبداته‌وه‌. به‌ گشتی ڕیسایه‌کی زوانه‌وانی هه‌یه‌ که‌ له‌ سه‌ر ئابووریی زوان دامه‌زراوه‌ و بریتییه‌ له‌ واکداریی زۆرتر و کپکردنی که‌متر. واته‌ ئه‌گه‌ر چاو له‌ مێژووی گۆڕانی ده‌سگای ده‌نگیی زوانی‌ ئێرانیی کۆن بکه‌ین و له‌ درێژه‌ی گۆڕانی به‌ره‌و زوانگه‌لی نوێ وه‌کوو فارسی، کوردی، تاتی و هتد لێ ورد ببینه‌وه‌، بۆمان ده‌رده‌که‌وێت بۆ وێنه‌‌ ڕاده‌ی کپی له‌ فۆنیمی /پ/ به‌ره‌و /ب/ و له‌ دوای ئه‌وه‌ به‌ره‌و /و/ نزم بووه‌ته‌وه‌. بۆ وێنه‌ ده‌بینین چۆن وشه‌ی «خواپ» له‌ په‌هڵه‌ویی ساسانی ده‌بێته‌ «خواب» له‌ فارسیی نوێ و «خاو/خه‌و» له‌ زوانی کوردیدا. لێره‌دا و له‌ به‌ستێنی زوانی کوردی، به‌ پێی ڕێسای «لێنیسیۆن» یان نه‌رم کردنه‌وه‌ی کپیی واکه‌کان، گۆڕینی /م/ بۆ /و/ بۆ وێنه‌ له‌ وشه‌گه‌لێک وه‌کوو «چه‌م، زاما، که‌مان» (فارسی: چشم، داماد، کمان) بۆ«چه‌و، زاوا، که‌وان» به‌ تایبه‌تی له‌ کوردیی خواروودا چاوه‌ڕوانکراوه‌. به‌ڵام گۆڕینی /و/ بۆ /م/ له‌به‌ر دژبه‌ری له‌گه‌ڵ ڕێسای گشتیی لێنیسیۆن و نه‌رمبوونه‌وه‌ی کپییه‌کانی زوان، دژه‌ڕێسای زوانی دێته‌ ئه‌ژمار. واته‌ چاوه‌ڕوان ناکرێ پێواژۆی گۆڕین و نه‌رمبوونه‌وه‌ی /م/ بۆ /و/ له‌ وه‌رچه‌رخانێکی چاوه‌ڕوان نه‌کراودا، دژی پێواژووی گشتی بگه‌ڕێته‌وه. ئه‌گه‌ر ئه‌م هه‌وارته‌ ببێته‌ ڕێسا، ئه‌و کاته‌ بۆ وێنه‌ له‌ به‌ستێنی شێوه‌زاری کوردیی ناوه‌ڕاستدا، ده‌کرێ «چاو، هه‌وار و که‌وتر» (فارسی: چشم، هموار، کبوتر) بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ «چه‌م، هامار و که‌مووته‌ر» و «چام، هه‌مار و که‌متر» گۆ بکرێن. ئه‌نجامی ئه‌م بابه‌ته‌ ئه‌مه‌یه‌ که‌ گۆڕینی وشه‌ی «زوبان» بۆ «زوان» واته‌ /ب/ بۆ /و/ له‌گه‌ڵ ڕێسای گۆڕینی ده‌نگه‌کاندا سازگاره‌ به‌ڵام گۆڕینی «زوان» بۆ «زمان» واته‌ گۆڕینی /و/ بۆ /م/ به‌ پێچه‌وانه‌ی ڕێسای چاوه‌ڕوانکراوی گۆڕینی ده‌نگه‌کان له‌ زوانی کوردیدایه‌. دیاره‌ ئه‌م دیارده‌ واته‌ به‌کارهێنانی وشه‌ی «زمان» ته‌نها له‌ به‌ستێنی شێوه‌زاری کوردیی ناوه‌ڕاست و ئه‌وه‌ش ته‌نها له‌ سه‌رده‌می مودێڕندا ده‌بینرێ و به‌م جۆره‌ له‌ مێژووی زوانی کوردیدا تۆمار نه‌کراوه‌. ئه‌مه‌ نه‌ک ته‌نها دژی سروشتی مێژووی ده‌نگیی کوردیی ناوه‌ڕاسته‌ به‌ڵکوو له‌گه‌ڵ باقی شیوه‌زاره‌کانیش سازگار نیه‌ و هه‌وارته‌یه‌کی نابه‌جێ و تێکده‌ره‌ که‌ باشتره‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ«زوان» که‌ میراتداری راسته‌قینه‌ی چه‌شنه‌ کۆنه‌که‌ی خۆیه‌تی.

آن چه نوروز کوردستان به ما می‌گوید در ضمن تأکید مجدد بر شعار ژن-ژیان-ئازادی، به عبارت ساده و کوتاه، شکوهمندسازی مقاومت در معنای زندگی؛ تداوم همبستگی جمعی اجتماعی، نمادین و تداوم مقاومت گفتمانی در برابر حاکمیت در عین تمرین بازآرایی ساختار قدرت اجتماعی با تمرکز بر عامیت و آمریت زنان، بازآفرینی اعتماد اجتماعی و دعوت به اتحاد برای آزادی است.

سوی دیگر این تقابل، نظام دینی مردسالاری است که به صورت تاریخی تمامی ابزارهای لازم را برای استیلای بر سوژه و بدن زن در اختیار داشته و آمریت وعاملیت بلامنازع داشته است. نمود بارز زنان و نمود عینی زن-تن در ضمن اعلام موضع استیضاح‌گر خود نسبت به نظام سرکوب و کنترل، نمایشی خودخواسته، بی سانسور و جمعی از آگاهی جمعی آنان در “سرپیچی مدنی” از قوانین حاکمیتی را بیان می‌کند. قبول و پشتیبانی عمومی مردان، هم در شکوهمندسازی کاتارسیس عمومی و هم در صورتبندی حضور نمادین زنان، نشانگر میل عمیق اجتماعی در بازآرایی نظام قدرت در تمام صحن‌های خانوادگی، اجتماعی و حاکمیتی به ویژه با تأکید بر آمریت و عاملیت سوژه زن است؛ میلی آشکار که همزمان نشانگر “ترجیح عمومی منش سکولار بر گرایش‌های انضباطی دینی و حکومتی” است. “قابلیت بازآفرینی” سریع سنت و “قابلیت بازنمایی نمادین” عناصر سنتی از دیگر نکات قابل توجه در جامعه کوردستان هستند. بازآفرینی سنت‌ مشعل‌گردانی نوروز و تکثیر سریع آن به نقاط مختلف، تبدیل تکثر رنگ به نماد “تکثر و تمایز” انسانی، ڕه‌ش‌به‌ڵه‌ک (رَش بَلَک) یا همان پایکوبی‌ها که در آن زن و مرد همه دست در دست هم و دوشادوش هم قرار می‌گیرند، اعلام عمومی بازآفرینی اعتماد عمومی و اجتماعی و شکل‌گیری فصلی نو از آگاهی عمومی برای “مشارکت مبتنی بر اعتماد و برابری اجتماعی” است. اعتمادی که برای دهه‌ها زیر آوار نظام انضباطی دینی حاکمیتی، مرزکشی‌های جنسیتی، کنترل‌گری‌های امنیتی و مشکلات اقتصادی دچار فروپاشی و از هم‌گسیختگی شده بود. حضور هم‌افزاینده ایل‌ها و طوایف مختلف به ویژه در مناطق جنوبی‌تر کوردستان مانند کارزان، گیلان‌غرب، شاباد، دزفول، آبدانان، شوهان و ملکشاهی نشان‌دهنده آشکار قابلیت بازآفرینی اعتماد اجتماعی مبتنی بر ارزش‌های فرهنگی کوردی است. نباید از نظر دور داشت که این انسجام و اتحاد فرهنگی از یک سو و تقابل گفتمانی در دیگر سو اگرچه به صورت نمادین در صدد بازآفرینی مقاومت اجتماعی و سیاسی است اما در سرشت خود، “دیگرپذیر و روادار” است؛ بدین معنا که دیگری‌ساز نیست، بلکه به واسطه تلاش برای ایجاد گشایش در صحن اجتماعی و فراخوان برای مشارکت عمومی زنان، دست‌کم در سطح نمادین، دیگرپذیر بوده و خود را در مقام تقابل با دیگر فرهنگ‌های کشور قرار نمی‌دهد. همین رویکرد “روادارانه” به این رویداد‌ها وجه کارناوالی نیز می‌دهد تا نه تنها جامعه کوردستان بلکه گردشگران، علاقمندان و مهمانان نوروزی از سراسر کشور خود را به کوردستان برسانند و در کارناوال لباس‌های متنوع کوردی، در کارناوال پایکوبی‌ها، ترانه‌‌ها و موسیقی‌های کوردی و در کارناوال مهمان‌نوازی و دیگرپذیری کوردستان شرکت کنند. بر این اساس می‌توان این جشن‌ها را به نوعی نمایش “کارناوال فرهنگی” کوردستان نیز به شمار آورد. اگرچه آمار دقیق و درستی از میزان ورود مهمانان نوروزی به مناطق کوردستان در دسترس نیست اما نمی‌توان این نکته را نادیده گرفت که این جشن‌ها به صورت غیرمستقیم قادر به ایجاد یک بازار گردشگری، مد و لباس‌های کوردی نیز هستند. نکته قابل تأمل دیگر، شکست برنامه‌های کنترل فرهنگی استان ایلام و کرمانشاه در حفظ جدایی پوشش با مناطق بالادستی یعنی استان کوردستان و حوزه موکریان است. برنامه‌ای کنترلی امنیتی همراه با تنبیه و حذف سیستماتیک که در چند دهه گذشته قربانیان بسیاری گرفته است؛ اما اکنون و زیر آوار نمایش عمومی “اتحاد متکثر” عملاً شکست خورده است. تلاش حاکمیت برای ایجاد فضای حائل بین مناطق جنوبی‌تر زاگرس با مناطق شمالی‌تر در یک اقدام نمادین با شکست مواجه شد به گونه‌ای که مردم مناطق شمالی با پوشیدن کامل گوڵوه‌نی (گول‌وَنی) که نماد لباس‌های جنوبیان است و جنوبیان با پوشیدن جامانه‌ کوردی (لچک) سرخ و سیاه‌، که‌وا پاتول و چوخه و رانَک که نماد‌های پوشش شمالیان است، مرزکشی‌ها و دیوارهای مصنوعی حائل را از میان برداشته‌اند. برجسته‌ترین نماد این وضعیت متحدانه را باید اجرای یک گروه موسیقی از لرستان در جنوبی‌ترین مناطق زاگرس در جشن بزرگ کوردها در شهر آمَد یا دیاربکر در شمالی‌ترین نقاط زاگرس که دست در گردن آرارات دارد دانست. و نکته پایانی این که “قدرت تکثیر و انتشار” این جشن‌ها بسیار معنادار است. جامعه کوردستان نشان داده که نه تنها توانایی بسترسازی، تولید و اجرای معانی عینی، گفتمانی و نمادین را دارد، بلکه توانایی انتشار وسیع در شبکه‌های مجازی و رسانه‌های جمعی را دارد. حضور نمادین در شبکه‌های مجازی به نوعی تبدیل به “مقاومت نمادین مجازی” شده است. گونه‌ای از مقاومت که توان رقابت رسانه‌ای کوردستان در برابر حاکمیت را به نمایش گذاشته و حاکمیت و یاران حاکمیت را از میدان تک ساحتی قدرت فیزیکی و اداری خود خارج و به میدان چند رسانه‌ه‌ای و چند ساحتی “مجازی” می‌کشاند.

🔴 نوروز ۱۴۰۳ کوردستان به ما چه می‌‌گوید؟ 🖋 بهروز چمن آرا نوروز ۱۴۰۳ کوردستانی‌ها در حالی برگزار می‌شود که مردم هنوز در حال و هوای غبارآلود جنبش ژینا به سر می‌برند. مردمی که هر تجمعی را از آیینی و مذهبی گرفته تا ورزشی و جشن‌های سنتی تبدیل به میدان نمایش مقاومت می‌کنند. فرقی نمی‌کند بر مزار شهیدی گرد هم آمده باشند یا در دامان طبیعت، نوروز را جشن گرفته باشند. آنچه در همه جا دیده می‌شود، دو کلمه است، “نمایش مقاومت”. نمایش مقاومتی که بسته به زمان و مکان، زبان و بیان خاص خود را اختیار می‌کند. مقاومتی که گاه شعار می‌شود، گاه شعر، گاه سرودی می‌شود که بر مزار شهید خوانده می‌شود، گاه حلقه‌های دوّار در هم تنیده‌ای از مردمی که رو به سوی آزادی پایکوبی می‌کنند و هلهله سر می‌دهند، گاه سکوت می‌شود در حرکت دسته جمعی مردمی آشتی‌ و آزادیخواه در شهر و گاه نور می‌شود، نوری که در روز و از چراغ ماشین‌ها پیام مقاومت را می‌رساند. کوردستانی‌ها می‌دانند معنای مقاومت چیست، مقاومت همان واژه دوم شعار اصلی جنبش ژینا است، زندگی. در گفتمان کوردی، به‌رخوه‌دان یا مقاومت همان زندگی است. مردم به تمامه از راه‌ها و روش‌های بیان و نمایش مقاومت استفاده کرده و می‌کنند. فرق ندارد فضای فیزیکی باشد یا مجازی، هر جا که هستند، در آن قرار نمی‌گیرند، بر آن غالب می‌شوند. پیامشان روشن است. به ساده‌ترین، ممکن‌ترین و آشتی‌جویانه‌ترین روش‌های ممکن ندای زن-زندگی-آزادی سر می‌دهند. حضور زنان در تمام صحن‌های “نمایش مقاومت” روشن و مستدام همچون رود جاری است؛ از آرامستان‌ها گرفته تا پایکوبی‌های نوروز، از راهپیمایی‌های اعتراضی گرفته تا سنگرهای مقاومت در کوهستان‌ها، بدون اغراق و بی تعارف! نوروز کوردستان همیشه تازه است. نوروز نماد “استمرار مقاومت” اجتماعی مردم در برابر “فقدان” است؛ فقدان حاکمیتی متمدنانه بر خودشان و سرنوشتشان، سرنوشتی که دهه‌هاست شعله‌های نوروز را به آن امید روشن نگهداشته‌اند. نوروز ۱۴۰۳ اما از هر نظر با تمام نوروز‌های پیشین تفاوت دارد، تفاوت‌هایی از جنس گستره، کارکرد، عمق فرهنگی، ترکیب جمعیتی و بیان نمادین که اکنون هم کوردستان و هم نوروز را معنای دیگری می‌بخشد. اولین نکته‌ برجسته آن، “شکوهمندسازی مقاومت” است. به ندرت می‌توان در کردستان خانواده‌ای را یافت که در میان نزدیکان خود، عزیزی را در راه مقاومت از دست نداده یا از قِبَل مقاومت به آنها آسیبی جانی، روحی و روانی یا مالی نرسیده باشد. شکوهمندسازی نوروز و پایکوبی مردم به ویژه در همان مناطقی که بیشترین زخم‌ها و دردها را به خود دیده‌اند، به گونه‌ای “کاتارسیس” یا همان تزکیه‌ای است که از پس قربانی‌شدن‌ها، درد‌ها و زخم‌ها به جامعه می‌رسد. کاتارسیس یا همان احساس دوگانه و همجوش “هراس و همدلی” که منجر به تزکیه نفس، تقویت اراده و نیروی مقاومت می‌شود. برگزاری مستمر جشن‌های پایکوبی در مناطق مختلف کوردستان به گونه‌ای نمادین، “نمایش اتحاد” است. اتحادی که نه صرفاً محصول نگرش‌هاسی سیاسی و حزبی بلکه محصول زیست در جغرافیای فرهنگی کوردستان است. اتحاد بخش لاینفک زیست مردمی است که سالیان و دهه‌های متمادی در موضع فرودستی، فقدانش را با مغز استخوان درک و اضطرارش را دریافته‌اند. همین میل به تمرین و نمایش اتحاد منجر به تولید نوعی از “تشکل بدون تشکیلات” شده است که توانایی برنامه‌ریزی، مدیریت و تنظیم در برگزاری جشن‌ها را به مردم می‌دهد. ناگفته نماند که برگزاری جشن‌هایی بزرگ با حضور ده‌ها هزار نفر کاری است که اگر توسط یک نهاد دولتی انجام شود نه تنها هزینه‌های گزاف اقتصادی بر کشور و مردم تحمیل خواهد کرد بلکه اغلب دستگاهی عریض و طویل برای سازمان‌دهی آن نیز راه‌اندازی می‌شود. این در حالی است که در کوردستان، قدرت “سازماندهی” نه الزاماً یک رفتار حزبی، بلکه بخشی از سنت‌های اجتماعی و تجربه زیسته مردمی است که حداقل‌های دسترسی به توسعه نظام‌مند را در دسترس داشته‌اند. بنابراین برگزاری سلسله‌وار این جشن‌ها به عبارت دیگر نشان‌دهنده “قدرت سازمان‌دهی” جامعه کوردستان آن هم در زمان محدود است. حضور و نمایش مشارکت عمومی زنان در جشن‌های نوروز نشان از وجود یک تقابل شدید گفتمانی دارد. تقابلی گفتمانی که خود را در سطح نمادین به خوبی به نمایش می‌گذارد. هدف این تقابل گفتمانی نمادین در واقع “آشکارسازی و استیضاح نظام سرکوب و کنترل” سوژه زن، بدن زن و مشارکت اجتماعی زنان است. استیضاحی که آشکارگی خود را با حضور تمام قد زنان، لباس‌های رنگارنگ و متکثر بر مخاطب اظهار کرده با پوشیدن لباس‌های کوردی مردانه، به الگوهای کنترل‌گر جنیست‌زده حمله می‌برد.

ژن-ژیان-ئازادی اکنون جنبشی سرکوب‌شده اما دارای پایگاه مردمی است و بایکوت سراسری انتخابات اسفند ۱۴۰۲ نشانگر تداوم توانش سیاسی-اجتماعی این جنبش در ایجاد همبستگی یا همگرایی در رفتار سیاسی-اجتماعی مردم است. با این وجود، اکنون جامعه کوردستان و احزاب کورد، به ویژه طیف‌های چپ‌گرای آن، مهم‌ترین پایگاه‌ سیاسی و معرفت‌شناسی ژن-ژیان-ئازادی و مدافع و نماینده ارزشهای جنبش در میان اپوزیسیون هستند. امروز در یک نگاه کلی، انضمامی و در ترازو ژن-ژیان-ئازادی، می‌توان نیروهای اپوزیسیون را در دو جبهه شامل تکثرگرایان و اقتدارگرایان صورتبندی کرد که هر یک در فرایند تغییرات پس از جنبش در حال بازسازی و سازگارسازی خود با وضعیت موجود هستند. علی‌هذا چنان که پیداست، بی حضور نیروی میانجی مؤثر و قدرتمند نیز رسانه‌ یا رسانه‌های حرفه‌ای و متعهد به دموکراسی و شفافیت، امکان ایجاد ائتلافی هرچند صوری و تصنعی بین دو جبهه مذکور در آینده نزدیک وجود ندارد.

اقتدارگرایی در این معنا، انحصار قدرت مشروع در اختیار گروهی محدود و طرد سیاسی و سرکوب نیروهای بالقوه است. به عبارت دیگر اقتدارگرایی «قانون حاکمیت» به جای «حاکمیت قانون» است. در این رویکرد، توده‌سازی و بسیج عمومی جای تکثر نهادهای سیاسی و اجتماعی را گرفته و «خود» در حذف دیگری معنا پیدا می‌کند. رویکرد اقتدارگرایی منجر به ایجاد یک مرکز کوچک با ابزارهای دیوانسالاری گسترده در برابر طیفی گسترده از به‌حاشیه‌افتادگان و طرد‌شدگان می‌شود. ایران متکثر چند زبانه و چند فرهنگی دست کم پس از مشروطه و روی کار آمدن دولت نوین همواره از این رویکرد حاکمیتی در رنج بوده و تمایز شدید میان «برخورداران» در تهران با فضای پیرامونی خود، طیفی متنوع از اقشار شامل نیمه‌برخورداران تا فقرا، محرومان و فراموش‌شدگان را ایجاد کرده است. طیف‌هایی که در رده‌های محروم و فراموش‌شده‌اش، گونه‌های مختلفی از مذاهب، نگرش‌ها، طبقات و جنسیت‌های در‌اقلیت‌نگهداشته را می‌توان مشاهده کرد. اقتدارگرایی هرگاه با تمامیت‌خواهی همراه شود، راه هرگونه نقد، گفتگو یا همکاری استراتژیک حتی به صورت مقطعی را هم می‌بندد. اقتدارگرایی نه تنها در حکومت مستقر بلکه در بخش معناداری از طیف‌های اپوزیسیون نیز مشاهده می‌شود. ◼️صورت‌بندی پایانی: در یک تصویر کلی، دشمنان زن-زندگی-آزادی ترکیبی از «صاحبان قدرت مستقر» چه در تهران و چه در ده‌کوره‌ها؛ وابستگان به «سنت‌های دینی و مذهبی» با گرایش‌های مردسالارانه نهادینه‌شده، چه روحانیان چه سلطنت‌طلبان و چه اپوزیسیون داخلی و خارجی؛ نیز «اقتدارگرایان با رویکرد تمرکزگرایی» هستند که به صورت بنیادین و از منظر فلسفی دست کم با یکی از پایه‌های اصلی شعار زن-زندگی-آزادی در تضاد بوده و آشکار یا پنهان در جبهه تعارض و مقابله با این جنبش قرار دارند. ناپایداری در همنوایی گروه‌های سیاسی اپوزیسیون با رویکرد‌های متفاوت و متضاد با ژن-ژیان-ئازادی از همان ابتدای جنبش مشهود بود، چرا که جنبش ژینا به صورت شفاف بر عناصری تأکید داشت که در سنت و سیاست ایران همواره غایب بوده‌اند. همین اختلاف ماهوی بود که باعث شد تا حاکمیت دینی، جنبش ژینا را وارداتی و فمینیستی بنامد؛ پدرسالاران اقتدارگرا در برابر شعار زن-زندگی-آزادی، شعارهای مرد-میهن-آبادی سر بدهند و مقاومت و مشارکت دموکراتیک احزاب کوردستان، آذربایجان، بلوچستان و خوزستان در اعتراضات را قوم‌گرایانه و تجزیه‌طلبانه بخوانند. مواجهه با جنبش ژینا اما موجب ایجاد تغییراتی در رفتار اپوزیسیون اقتدارگرا شد؛ تغییراتی که اغلب آنها تصنعی یا تاکتیکی و به منظور حفظ قدرت سیاسی در برابر امواج تکان‌دهندن اجتماعی و اعتراضی جنبش ژینا بودند. عمده این تغییرات عبارت بودند از تشکیل شوراهای همکاری درون‌گروهی، تأسیس احزاب نو یا احیای تصنعی احزاب دولتی سابق در رژیم شاهنشاهی به منظور حفظ اکثریت ساختاری در شوراها یا ائتلاف‌های احتمالی با دیگر گروه‌ها. در این میان، مهمترین اتفاق که محصول فشار فضای اعتراضی جنبش ژینا بر گروه‌های ناهمساز اپوزیسیون بود، گردهمایی نیروهای سیاسی و سلبریتی‌ها در جرج‌تاون و در ادامه آن صدور «منشور همبستگی مهسا» بود که به دلیل ناسازی درون‌گروهی و ناسازگاری با مفاهیم اصلی جنبش در همان قدم اول با شکست مواجه شد. این یادداشت در وبسایت www.chamanara.com نیز در دسترس است. شکست نشست جرج‌تاون نشانگر این واقعیت است که رویکرد اپوزیسیون اقتدارگرا به دموکراسی، انتخابی و کنترل‌شده است. این بدان معناست که اپوزیسیون اقتدارگرا ورود به هرگونه ائتلاف یا همکاری، حتی در شرایط اضطراری را هم منوط به پیش‌شرط‌های حفظ میدان اقتدارگرایی می‌داند. مشروط کردن همکاری با گروه‌های سیاسی به تعهد و اقرار به مسائلی هم‌چون «تمامیت ارضی» یا «تک‌زبانگی و امتناع از آموزش به زبان مادری» که در تضاد با اصول «آزادی» و «حق تعیین سرنوشت» بودند، از مهم‌ترین دلایل ناهمگرایی گروه‌های اپوزیسیون بوده و هستند. با سرکوب جنبش در داخل کشور و محکوم کردن معترضان به کیفرهای سنگینی همچون اعدام، حبس ابد، زندان‌های طولانی‌مدت و امثالهم، گروه‌های اقتدارگرای اپوزیسیون به وضعیت سیاسی پیشین خود بازگشتند. این امر با به حاشیه‌رانی گروه‌های میانه‌رو اصلاح‌طلب از گردونه سیاسی، بسترساز بازگشت به دوگانه «حاکمیت دینی مستقر» و «اپوزیسیون اقتدارگرا» شد؛ دوگانه‌ای هم‌افزا که نه این توان مشروعیت‌بخشی به حکومت و نه آن توان اجماع عمومی و براندازی را دارد.

▪️حاکمیت دینی: اصلی‌ترین نیروی مخالف جنبش ژینا، حاکمیت دینی است؛ حاکمیتی مستقر و تک ساحتی، نرینه‌سالار و اقتدارگرا که در آن انقیاد سوژه زن، کرامت تلقی شده و به همین بهانه، در ضمن سرکوب و به حاشیه رانی سوژه زن، آنان را از صحنه اجتماعی حذف کرده است. از آنجا که صورت‌بندی گفتمانی حاکمیت دینی بر آمریت امر قدسی و عاملیت مردانه استوار است، لذا «زن» ابژه‌ای حاشیه‌ای است که حسب امر قدسی و عمل مردانه، در دو وجه فلسفی و اجتماعی به انقیاد کشیده شده است. درست در جهت عکس این گفتمانِ در قدرت، زن در گفتمان جنبش ژینا یکی از دال‌های مرکزی است که هم آمریت و هم عاملیت سوژگی یافته و هم مفاهیم زندگی و آزادی را معنای تازه بخشیده است. آزادی در این گفتمان، به صورت همزمان هر دو دلالت «فریدوم» و «لیبرتی» در هر دو وجه فلسفی (سوژه بدنمند) و اجتماعی (قوانین و قرارداد اجتماعی) را برجسته ساخته است. بنابراین ظهور و بروز صدای زنان به معنای ترک‌برداشتن جهان گفتمانی و انقلاب در نهاد معرفتشناسی دینی است. به همین دلیل است که در گفتمان دینی، هم زندگی و هم آزادی به مثابه مفاهیمی اومانیستی و در معناهایی هم‌چون رهایی، لاقیدی، بی‌بندوباری و هوا و هوس، به کار گرفته شده و تقیلی یافته یا سرکوب شده‌اند. زن-زندگی-آزادی از نگاه گفتمان دینی، ابزار نرم غرب برای استیلای بر ایران یا «ام‌القراء اسلام» و براندازی نظام و تضعیف اسلام است. در این وضعیت، برداشتن روسری از سر به نشانه اعتراض زنان به حجاب اجباری تبدیل به نقطه تلاقی جنبش و حاکمیت می‌شود. مسأله «کشف حجاب» به عنوان یکی از مظاهر مهم شکست نظام کنترل و انقیاد دینی-دولتی به صورت همزمان نقشی سه‌گانه دینی-سیاسی-امنیتی یافته و خط مقدم مبارزه با «براندازی» قلمداد می‌شود. ▪️سنت پدرسالاری: انسان سنتی، ساختارهای سنتی خود را آفریده است. ساده و کوتاه این که در این گفتمان سنتی، قدرت و تدبیر در جان و تن مردان و زایش و پرورش در تن زنان تجلی یافته است. بنابراین با زیست در جهان سنتی، عاملیت زن حذف شده و به «ابژه‌ای تنانه» تقلیل یافته است. همین سوژگی یا عاملیت و آمریت «پدر» و ابژگی یا انقیاد «مادر» در صورتبندی ساختار حاکمیت نیز نمود عینی یافته است. مرد و پادشاهی، زن و میهنانگی بازتولید همان ساختارهای ذهنی سنتی‌اند. سنت پدرسالاری نیز همچون گفتمان حاکمیت دینی، ظهور و بروز زن یا استعلای ابژه تنانه زن به انسان دارای آمریت و عاملیت مجزا را به معنای حذف یا براندازی حاکمیت نهادینه‌شده مردسالار قلمداد می‌کند. قبول سوژه زن به معنای قبول عاملیت و آمریت او در ساختار قدرت و به تبع آن، حذف یا به حاشیه‌رانی قدرت یگانه، پدر در خانواده، حقوق پدر در دستگاه قضایی و در ادامه، تغییرات جدی در ساختار سنت پادشاهی‌ یا سلطنت است. بسیاری از هوادارن سلطنت یا پادشاهی مشروطه که در آغاز با جنبش زن-زندگی-آزادی همنوا شدند، پس از مواجهه با اولین نتایج جنبش، یعنی حضور به‌حاشیه‌رانده‌شده‌ها در متن، صداهای زنانه و خواست‌های حقوقی آنها، به پایگاه اولیه خود که همان سنت «پدرسالاری» بود بازگشته و با توسل به ابزارهای سرکوب و ایجاد هراس، همچون برجسته‌سازی «گسست اجتماعی و فرهنگی»، «گسل‌های قومی» و «تجزیه‌طلبی» در برابر ژن-ژیان-ئازادی سنگر گرفتند. تقابل گفتمانی سلطنت‌طلبان و استقلال‌طلبان کورد با تقویت صدای کوردی در جنبش ژن-ژیان-ئازادی برجسته‌تر شد و همین باعث شد تا پدرسالاران اقتدارگرا با توسل به ابزار‌های هراس‌افکنی و به بهانه حفظ تمامیت سرزمینی و سنت پادشاهی، تظاهرات‌های اعتراضی را تبدیل به میدان نمایش پرچم‌های پدرسالارانه خود کنند. پرچم‌هایی با نشان‌ «شیر/اسد» و «خورشید/شمس» و «تاج» که همگی در نظام نشانه‌شناسی اساطیر و باورهای ایران، نشان پدرسالاری دینی، فرهمندی انسان دینی به ویژه نشانگان تشیع و مفهوم صوفیانه «شاه مردان علی» است. بیراه نخواهد بود که مواجهه با تغییر جدی در سنت پدرسالارانه و تصور زن در مقام پادشاهی در اذهان پدرسالاران بسیار خوش‌بینانه و مقاومت در برابر دموکراسی به ویژه در مقابل برابری جنسیتی قابل انتظار است. از همین رو، پدرسالاران در اولین زمان ممکن با بازاندیشی در اشتباه استراتژیک خود، به جبهه مقاومت گفتمانی در برابر زن-زندگی-آزادی پیوسته و مرد-میهن-آبادی سر داند. ▪️رویکرد اقتدارگرایی: قدرت در نهاد خود دو میل همزمان دارد، میل تمرکز و میل استیلا. جهت میلِ تمرکز به سوی خود و جهت میل استیلا به سمت دیگری یا پیرامون است و به همان اندازه که میل به تمرکز به سوی مرکز اعمال نیرو می‌کند، به همان اندازه میل برای استیلای بر پیرامون وجود دارد. قدرت وقتی با استفاده از ابزارهای قانونی و بر اساس قراردادهای اجتماعی اعمال شود، تبدیل به اقتدار می‌شود و اقتدار به معنای قدرت مشروع است.

🔴ژن-ژیان-ئازادی و دشمنانش 🖌بهروز چمن آرا انقلابش بنامیم، جنبش یا حرکت اعتراضی، ژن-ژیان-ئازادی (زن-زندگی-آزادی) یک نقطه عطف تاریخی در صحن اجتماعی و سیاسی ایران معاصر است و با تمامی حرکات و جنبش‌های سیاسی و اجتماعی پیش از خود تفاوت ماهوی دارد. اگر جنبش‌ها و حرکات اعتراضی اوایل انقلاب، غالباً سیاسی، عقیدتی بودند، جنبش‌های پس از آن تا جنبش ژینا عموماً یا اقتصادی، طبقاتی یا سیاسی معطوف به اصلاحات بوده‌اند. بازخوانی وضعیت کنونی، نقد و بررسی چرایی شکست یا تعلیق جنبش ژن-ژیان-ئازادی و تلاش برای فهم روش برون رفت از «وضعیت کنونی» کمترین کار و یکی از اساسی‌ترین کارهای ممکن است. وضعیتی بحرانی که در آن نه حاکمیت و نه اپوزیسیون‌های آن توان تغییر در وضعیت خود یا وضعیت سیاسی کشور را ندارند. به عبارت دیگر در یک سو، حاکمیت اقتدارگرای دینی در ایران تمام نیروی خود را برای خالص‌سازی نیروهای سیاسی و حذف دیگری‌ها به کار بسته و با واکنش اعتراضی وسیع مردمی روبروست که نمود اعتراض عمومی آنان در انتخابات اخیر مشهود است و از دیگر سوی، طیفی از نیروهای سیاسی زیر عنوان اپوزیسیون (داخلی/خارجی) با ساختار، اندیشه یا رویکردهای متفاوت و گاه متضاد، که نه خود به تنهایی توان ارائه برنامه عملی برای برون‌رفت دارند و نه به صورت واقعی مصمم و متعهد به همکاری با دیگر نیروهای اپوزیسیون می‌شوند. این در حالی است که قریب به اتفاق نیروهای اپوزیسیون در جریان اعتراضات سال ۱۴۰۱ به جبهه ژن-ژیان-ئازادی پیوسته بودند. جنبش ژینا دست کم در وجه ساخت‌یابی یا سازمان‌یابی توفیق معناداری نداشته است. گروه ناهمگنی از فعالان سیاسی و چهره‌های مشهور غیر سیاسی مشهور به «نشست جرج تاون» که در پاسخ به خواست مردم برای اتحاد اپوزیسیون تشکیل شد نیز در کمتر از چند هفته فروپاشید و اعضای آن حتی به متن سند مورد تأیید خود که به «منشور همبستگی» مشهور شد نیز پایبند نماندند. دیگر نیروهای اپوزیسیون رفته‌رفته به شبکه‌های اجتماعی پناه برده و فعالیت‌های سیاسی بیشتر معطوف و محدود به محکوم‌کردن اعدام‌های ناعادلانه، زندان‌ها و نقض حقوق مردم در فضای مجازی شده است. در اینجا باید پرسید، چرا جنبشی چنین عظیم که ماه‌ها کشور را به لرزه در آورده بود و نظام سیاسی مستقر در ایران را تا پای سرنگونی کشاند، چنین فروکش کرده و محتملاً به تاریخ پیوسته است؟ دشمنان ژن-ژیان-ئازادی چه گروه‌هایی هستند و آیا برافتادن این جنبش و هواداران آن قابل انتظار بود؟

شاید نتوان ژن-ژیان-ئازادی را جنبشی صرفاً زنانه، طبقاتی یا اصلاحاتی -بنا به تعریف اصلاحات در ایران- نامید، اما در این که این جنبش یا حرکت اعتراضی، یک تغییر پارادایمی اجتماعی بوده‌است، کمتر شکی وجود دارد؛ پارادایم شیفتی که با سرعتی غافلگیر‌کننده، صداهای به‌حاشیه‌رانده شده یا طرد شده را به متن آورده و در اندک زمانی به کانون اصلی توجه در ایران و جامعه جهانی تبدیل شد. صداهای به حاشیه‌رانده‌شده به صورت سنتی، صدای زنان و صدای اقلیت‌شدگان طرد‌شده بود.

جنبش ژن-ژیان-ئازادی چنان که از شعار اصلی آن بر‌می‌آید، با ارزش‌های دموکراتیک همسو است و هدف آن استقرار دموکراسی در ضمن کانونی‌سازی مسأله «زن» در معنای عاملیت و آمریت او بر بدن، هویت شخصی و اجتماعی خود است. این نه به معنی تلاش برای جابه‌جایی تصنعی نیروهای سیاسی یا معکوس‌سازی جایگاه طیف‌ها در کشور بلکه در به معنای تلاش برای استقرار دموکراسی از طریق ایجاد روند‌های دموکراتیک و عادلانه‌سازی تقسیم و توزیع قدرت بوده است. به همین دلیل است که مهمترین مدافعان زن-زندگی-آزادی، نخست زنان سپس به‌حاشیه‌‌رانده‌شدگان، در اقلیت‌نگهداشته‌شدگان‌، طبقات فرودست، جوانان و تحصیلکردگان بوده‌اند که می‌تواند شامل ملل تحت ستم ایران همچون کورد و بلوچ و غیره باشد یا دختران فوتبال دوست تهران، فعالان حقوق زنان و تراجنسیتی‌ها، روحانیانِ درحاشیه باشد یا کوئیرهایِ حذف‌شده از صحن اجتماعی کشور، «چیزباختگان» کشور و مالباختگان بورس باشد یا کارگران شرکتی صنعت نفت، دانشجویان شریف باشد یا کوردستان. ژن-ژیان-ئازادی با وجود اقبال عمومی و توجه جهان، در ایران اما به صورت طبیعی سه دسته نیروی مخالف و توأمان دارد. این سه نیروی مخالف که اعضای آنها گاه ناخودآگاه یا برای همراهی با مردم معترض با جنبش ژینا همراهی کرده‌اند، عبارتند از «گفتمان دینی»، «سنت پدرسالاری» و «رویکرد اقتدارگرایی». سه دسته قابل تفکیک و ترکیب که در یک نقطه کانونی، یعنی “اقتدارگرایی” و در یک راهبرد یعنی «هراس‌افکنی» با استفاده از دو مقوله «تجزیه‌طلبی» و «گسست اجتماعی» با هم اشتراک رویه دارند. روشن است که این سه نیرو به صورت سنتی دارای پایگاه و قدرت سیاسی-اجتماعی بوده‌ و هنوز بخش‌هایی از جامعه با آنها هم‌آوایند.

همراهان عزیز جعبه سیاه از این که بر من منت گذاشتید، در نظرسنجی شرکت کرده و با به اشتراک گذاری دیگر مطالب را هم موافقت کردید بسیار سپاسگزارم. با آرزوی‌ تندرستی و کامگاری ب.چ.

همراهان گرامی "جعبه سیاه" با سلام و با آرزوی سلامتی و شادکامی و تبریک سال نو همان گونه که اطلاع دارید این کانال به درخواست بسیاری از خوانندگان کتاب جعبه سیاه و برای به اشتراک گذاری فایل متنی و صوتی آن تدارک دیده شد. بسیاری از دوستان از سر لطف انتظار به اشتراک گذاشتن دیگر مطالب تولید شده توسط این قلم هستند و پیشنهاد می کنند، یادداشتها، مصاحبه ها و مقالات علمی ام را همینجا هم به اشتراک بگذارم. با توجه به این تمامی شما عزیزان به منظور دسترسی به کتاب جعبه سیاه در این کانال حضور دارید، شرط ادب این است پیش از هرگونه تصمیمی، نظر شما را در این باره جویا شوم. البته لازم به توضیح است که کتاب جعبه سیاه با اندکی تغییرات به زبان های فارسی، کوردی و انگلیسی منتشر خواهند شد اما فایلهای ویراست اول به زبان فارسی همینجا خواهند ماند و هرگونه تغییر به اطلاع خواهد رسید. اکنون در خصوص موضوع یک نظرسنجی خواهم کرد و در تنها در صورتی که بیش از دو سوم افراد با به اشتراک گذاری دیگر تولیدات متنی و چند رسانه ای توسط بنده موافق باشند، مطالب نو به اشتراک گذاشته خواهند شد و در غیر اینصورت، کانال به همین صورت و تنها برای به اشتراک گذاری فایلهای کتاب جعبه سیاه در دسترس خواهد بود. این نظرسنجی 24 ساعت در دسترس خواهد بود نظر سنجی در ادامه: