دیوان رسالت 𒂍 𒁾𒄭𒀀

به مناسبت رونمایی از الواح استردادی از دانشگاه شیکاگو نظر مخاطبان را به گفتگوی چند ماه پیش از بنده در رابطه با الواح اداری پارسه جلب می‌کنم. در مراجعه (مجدد) به این گفتگو لطفاً این دو مورد اشتباه نگارنده را نیز در نظر داشته باشید. امید که بتوان سر فرصتی به صورت صوتی نیز مطلب مختصری در این رابطه آماده نمود و در اختیار علاقمندان قرار داد.

🎥رونمایی از الواح هخامنشی همزمان با روز جهانی موزه‌ها تهیه شده در میراث‌آریا #میراث_آریا @CHTNiran

توضیحات تکمیلی: 1. پیشتر در مورد دانش این فرد مطلبی در کانال منتشر شده است. 2. نگارنده در مقدمۀ عهدنامۀ شاه حِتّی و شاهزادۀ میتَّنی (CTH 51-52) مطالبی در رابطه با مردم حورّی زبان و شاهی میتَّنی نوشته است. 3. الواح «تل شمشارة» در دو جلد کتاب منتشر شده‌اند و خوشبختانه از طریق درگاه «ResearchGate» در دسترس هستند. جلد نخست: https://www.researchgate.net/publication/333648603_The_Shemshara_Archives_1_The_Letters جلد دوم: https://www.researchgate.net/publication/333648608_The_Shemshara_Archives_2_The_Administrative_Texts

3. مسئلۀ مهم در اینجا زبان مردم «توروکّوم» است. با اینکه اسناد به دست آمده از «شوشَرّا» همگی به خط و زبان اکّدی نوشته شده‌اند، بر اساس نام افرادی که منتسب به این قوم هستند و تجزیه و تحلیل زبانی نام این افراد، مشخص می‌شود زبان مردم «توروکّوم» زبان حورّی بوده است. لازم به توضیح است که زبان حورّی از شمالغرب ایران کنونی تا سرزمین میتانی در سوریۀ امروزی گسترده بود و این زبان از زبان‌های کمتر شناخته شده در منطقۀ غرب آسیا است و تنها زبانی که با آن می‌تواند ارتباط داشته باشد اورارطویی (اورارتویی) است. بنابراین شباهت ظاهری یک واژه مانند «توروکّوم» به «ترکی» ملاک یکی دانستن مردم «توروکّوم» با ترک زبانان امروزی در فلات ایران، آناتولی و آسیای مرکزی نیست. ورود زبان ترکی (که زبان مادری والدین نگارنده هم هست) به مناطق شمالغربی ایران و بعد از آن آناتولی بسیار متأخرتر و در دوران اسلامی اتفاق افتاده است که اینجا جای بحث آن نیست. @rabtupsharri

2. آنچنانکه در اسناد منعکس شده است، فرمانروایان «ایتَپَلخوم» از مردم «توروکّوم» (Tu-ru-kum/Tu-ru-uk-ku-um) بودند. این نام برای پژوهشگران حوزۀ خط میخی آشنا است چرا که در اسناد دوران «یَخدون-لیم» شاه ماری در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن هجدهم ق.م. (در نزدیکی دیرالزور سوریه) نیز نام «تَزیگی، شاهِ (سرزمین) توروکو» (Tazigi šar Turuku) دیده می‌شود. مورد دیگر مهری از یک نجیب‌زاده به نام «زوزییَ، فرزند تِرنَ[نوم] از ایتَپَلخوم» در دوران «زیمری-لیم» شاه دیگر ماری (نیمۀ دوم قرن هجدهم ق.م.) است. حضور مردم «توروکّوم» در اسناد مربوط به قرن هجدهم ق.م در مناطق شرقی رود دجله باز هم دیده می‌شود. بطور مثال در سندی دیگر از مجموعۀ ماری از لشکرکشی «حمورابی» (شاه بابل) در سال 1757 ق.م علیه اقوام «توروکّوم» و دیگر اقوام در شرق دجله یاد شده است. نام مردم «توروکّوم» چند قرن بعد در زمان فرمانروایی «ادد-نیراری» اول (نیمۀ نخست قرن سیزدهم ق.م) نیز دیده می‌شود. @rabtupsharri

1. «تل شمشارة» که در متون بابلی کهن (نیمۀ نخست هزارۀ دوم قبل از میلاد) به شکل «شوشَرّا» (Šu-šar-ra-e/Šu-šar-ra-a) نوشته شده است، در هشت کیلومتری جنوب شرقی شهر رانیه، در جوار دریاچۀ سد دوکان (استان سلیمانیه) واقع شده است. کاوش در این محوطه در سال 1957 توسط باستانشناسان دانمارکی آغاز شد و توسط باستانشناسان عراقی ادامه یافت. در میان یافته‌های این کاووش‌ها، تعداد زیادی لوح گلی به خط و زبان آشوری حاوی متون اقتصادی و اداری و نامه از قرون 19 و 18 قبل از میلاد (دوران آشوری کهن) همعصر با شمشی-ادَد اول دیده می‌شوند. بر اساس گزارش باستانشناسان تمامی الواح یافت شده در این محوطه تحت تأثیر حرارت ناشی از آتش سوزی در دوران باستان کمابیش پخته شده‌اند. بخش بزرگی از الواح فاصلۀ زمانی یک تا یک و نیم سال (حوالی 1780 ق.م.) را پوشش می‌دهند. به نظر می‌رسد «شوشَرّا» سرحد غربی منطقه‌ای به نام «ایتَپَلخوم» در حوالی دریاچه ارومیه و به مرکزیت شهری به نام «کونشوم» باشد. @rabtupsharri

🌟توضیحاتی در رابطه با مردم «توروکّوم» در نیمۀ نخست هزارۀ دوم ق.م. در غرب آسیا🌟 درآمد سال گذشته یکی از دوستان ،مطالبی را از رحیم بقال اصغری در مورد ارتباط یکی از اقوام یاد شده در متون میخی مربوط به قرون هجدهم و نوزدهم قبل از میلاد با اقوام ترک‌ زبان برای نگارنده ارسال نمود و از نگارنده درخواست کرد مطلب مختصری در این رابطه در توییتر بنویسد. حال به مناسبتی لازم شد، مطلب پیشتر نوشته شده در توییتر، در این کانال نیز منتشر گردد. لازم به توضیح است که با توجه به مشغلۀ متعدد نگارنده، نمی‌توان و شاید هم لازم نباشد بر همۀ مطالب فله‌ای به قلم امثال بقال اصغری که با هدف تأثیرگذاری ایدئولوژیک بر هموطنان کمتر آگاه نسبت به مسائل تاریخ و زبانی و با رنگ و لعاب فراوان تولید می‌شوند، نقد نوشت. البته نقد چنین مطالبی که از ابتدا تا انتهایشان ایراد دارد توسط نگارنده و سایر متخصصان در حوزۀ زبانشناسی و تاریخ و باستانشناسی هم امکانپذیر نیست. @rabtupsharri

فهرست مطالب مقالات فارسی - دیباچه (حمید فدایی) - کاوش آب‌راه آجری حیاط 17 خزانۀ تخت‌جمشید (احمدعلی اسدی، مجید منصوری) -مهندسی دفع آب‌های سطحی در دورۀ هخامنشی: موردپژوهی ساختمان A در برزن جنوبی تخت‌جمشید (علی اقرء) - بررسی و شناسایی محوطه های حریم یک تخت‌جمشید (وحید بارانی، علی احمدی، علی‌اکبر صادقی، وحید یونسی، پگاه منوچهری) - دشت مرغاب در دوره نوسنگی: تل سنگی (مرتضی خانی پور، حمیدرضا کرمی، فرهاد زارع کردشولی، حامد مولایی کردشولی) - رونوشت دوم از نسخۀ بابلی کتیبۀ خشیارشای هخامنشی (XPf) به همراه متن، تحلیل و ترجمه (سهیل دلشاد) - زرگرهایی که بر طلا کار می‌کردند، آن‌ها مادی و مصری بودند: پژوهشی دربارۀ فعالیت زرگرها در دورۀ هخامنشی (زهره زهبری) - سوزنی‏‌های‏ آرامی-عبری نقش‌رستم، روی نگارۀ دیهیم‌‏ستانی اردشیر پابگان (ابراهیم شفیعی) - فارس خاستگاه ایدئولوژیک هنر هخامنشی (علیرضا عسکری چاوردی) - گزارش اولیه فعالیت‌های فصل اول پروژه «قلمرو پارسه» (عماد متین) - نقشۀ شهری «اقامتگاه‌های سلطنتی» فارس هخامنشی: پارسه، پاسارگاد و تموکّن (لوکا کلٌیوا، عماد متین) - یادمان‌نبشته‌هایی از دوران اسلامی در نقش‌رستم (محمدعلی مصلی‌نژاد، محمدجواد اولادحسین، مجتبی دورودی) - دیوید برایان استروناخ: کارنامۀ عمر (مهرداد ملک‌زاده) مقالات انگلیسی - بارِ دیگر عمارت معروف به معبد فرترکه‌ها، تخت‌جمشید: معبد شمایل متعلق به اوایل دوران هلنی (پیِرفرانچسکو کالیری) - چندزبانگی هخامنشی و راهبردهای ترجمه در کتیبه‌های شاهی ( اِلا فیلیپونه) - کارگاه مهرسازی در پارسه (مارک گریسون) - «شترانِ شاه» بین پارسه و بلخ (راین کینگ) - فرهنگ مادّی پارس هخامنشی در برلین: پژوهش‌های اخیر ( الکساندر ناگِل) - عبارات رایج یا نقل قول از متون؟ مورد کتیبۀ کرتیر بر کعبۀ زرتشت (KKZ) (اولیویا رَمبل) - روال‌های زبانی و نوشتاری در نظام اداری هخامنشی: بازنگری برخی از دیدگاه‌های اخیر (آدریانو رُسی) - نکاتی در رابطه با «متون» میخی فارسی باستان بر فرش‌ها (رودیگر اشمیت) @rabtupsharri

این کتاب، همانگونه که از عنوان دوم و فهرست مطالبش پیداست، دربردارندۀ مجموعه مقالات علمی (فارسی و انگلیسی) با محوریت فعالیت‌های مختلف مرتبط با پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید است. اساتید و پژوهشگران داخلی و خارجی متعددی نتایج بخشی از پژوهش‌های خود را در حوزۀ باستانشناسی، تاریخ و زبانشناسی برای گردآورندگان کتاب ارسال نمودند و پس از پیگیری و تلاش فراوان همکاران، مجموعۀ تخت‌جمشید و ادارۀ کل میراث فرهنگی استان فارس، این کتاب در اواخر سال گذشته به چاپ رسید. از برکات مقالات این کتاب توجه موزۀ فرش ایران به فرش نفیسی با طراحی فرصت‌الدوله (مقالۀ استاد رودیگر اشمیت) است که متعاقباً در کانال به اشتراک گذاشته خواهد شد. تصویربرداری از این فرش که در مخزن موزۀ فرش بود باعث توجه مسئولین موزه به این اثر نفیس و نمایش نوروزی آن شد. البته همۀ مقالات این مجموعه (بجز مقالۀ کم اهمیت نگارنده) ارزشمند هستند. @rabtupsharri

🌟معرفی کتاب🌟 کارنامگ پارسه مجموعه مقالات علمی-پژوهشی پایگاه میراث جهانی تخت‌جمشید گردآوری و تدوین: حمید فدایی، سهیل دلشاد، مهرناز بردبار، محمد جواد اولادحسین انتشارات پرثوه، تهران 1402. سفارش کتاب از طریق تماس با شمارۀ همراه 09127008609 (جناب آقای علی اصغر طاهری صفی‌آبادی) میسر است. @rabtupsharri

🌟توضیح: بند هفتادم کتیبۀ بزرگ بیستون (ستون چهارم نسخۀ فارسی باستان، سطور 88-92؛ بند پنجاهم نسخۀ عیلامی) در واقع آخرین بند از متن اصلی کتیبۀ بیستون است (البته به نسخۀ فارسی باستان کتیبۀ بیستون پس از نبردهای سپسین با اَثَمَیته عیلامی و سکونخه سکایی یک ستون دیگر نیز افزوده شد). بخاطر آسیب‌هایی که به این بخش از کتیبه وارد شده، خوانش و تفسیر دقیق این بخش همیشه مورد مناقشه بوده است. بخصوص اینکه برخی از پژوهشگران تفسیر خود را از این بخش مهم کتیبه به پیدایش خط میخی فارسی باستان هم گره زده‌اند. این بخش از کتیبه متأسفانه برابر بابلی و آرامی ندارد و بنابراین تنها نقطۀ اتکای پژوهشگران برای بازسازی بخش‌های آسیب دیده از این بند، نسخۀ عیلامی است. محتوای این بند نیز مرتبط است با متن کتیبه به «آریایی» (نقل به مضمون) که به فرمان داریوش بر الواح گلی و پوست نوشته شد و پس از توشیح وی در پیشگاه او خوانده شد و سپس نسخه‌هایی از آن به سرتاسر شاهنشاهی فرستاده شد تا سایر ملل نیز از محتوای کتیبه و نبردهای نخستین داریوش بزرگ آگاه شوند. یکی از بخش‌های پر مناقشه در این بند واژه‌ای است که برخی آن را به (متن) «کتیبه» تفسیر کرده‌اند و برخی «خط» و دستۀ دوم تفسیر خود را به پیدایش خط میخی فارسی باستان پیوند داده‌اند. این واژه در تفسیر نخست البته به چند شکل خوانده شده است چرا که جزء دوم واژه (بعد از «دیپی») بسیار آسیب دیده است. آقای فتّوری در این مقاله به طور خاص جزء دوم این واژه را به شکل تازه‌ای خوانش و تحلیل کرده است. غیر از این واژه در چند نقطۀ مبهم این بند نیز پیشنهادات جدیدی ارائه شده است. بعدتر مطلب مفصلی در این رابطه در کانال «دیوان رسالت» نوشته خواهد شد. @rabtupsharri

در این مقالۀ کوتاه شیوه‌ای برای حرف‌نویسی و آوانویسی متون میخی (بجز خط فارسی باستان) به خط فارسی پیشنهاد شده است. شیوۀ پیشنهادی نگارنده تا اندازه‌ای به پیشنهادات دکتر عبدالمجید ارفعی شباهت دارد. البته از شیوۀ پژوهشگران عراقی در حرف‌نویسی و آوانویسی متون سومری و اکّدی نیز استفاده شده است. در ابتدای بحث نیز مطلب مختصری در مورد نام برخی زبان‌ها و تمدن‌های آسیای غربی از جمله «عیلام» که املای آن در دو دهۀ اخیر در منابع فارسی به محل مناقشه (از نظر نگارنده بی‌مورد و عبث و بدون هیچ فایده‌ای در مطالعات مربوطه) تبدیل شده، بحث شده است. لازم به تذکر این نکته است که شیوۀ مطرح شده در مقاله با شیوۀ پیشنهادی دکتر قائم‌مقامی منتشر شده در همین شماره از «گزارش میراث» در رابطه با متون ایرانی میانۀ غربی، ایرانی باستان، هندی باستان و یونانی تفاوت دارد، چرا که ماهیت خطوط میخی برگرفته از سومری با خطوط الفبایی تفاوت دارد و بهمین ترتیب پژوهشگران ایرانی با چالش‌های متفاوتی در این زمینه روبرو هستند. نگارنده امید دارد با این مقالۀ مختصر باب جدیدی را در رابطه با این بحث مهم باز کند. دستکم دو مقالۀ اخیر نگارنده در رابطه با عهدنامۀ شاه حِتّی و شاهزادۀ میتَّنی (CTH 51-52) و رونویس دوم از نسخۀ بابلی کتیبۀ خشیارشا (XPf) این روش پیشنهادی دیده می‌شود. تنها استثناء ترجمه‌ای است که نگارنده همراه با یکی از همکاران پیشتر مدت‌ها پیش به پایان رسانیده و در انتظار انتشار است. @rabtupsharri

دوشمارۀ ۹۹-۹۸ فصلنامۀ «گزارش میراث» منتشر شد میراث مکتوب- دوشمارۀ ۹۹-۹۸ فصلنامۀ اطلاع‌رسانی «گزارش میراث» در حوزۀ نقد و تصحیح متون، نسخه‌شناسی و ایران‌شناسی (دورۀ سوم، سال هفتم، شمارۀ یکم و دوم، بهار و تابستان ۱۴۰۱ [انتشار: زمستان ۱۴۰۲]) از سوی مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب منتشر شد. فهرست و لینک دانلود متن کامل مقالات این شماره در ادامه آمده است. سرسخن مؤسسۀ پژوهشی میراث مکوب؛ سی سال تلاش جستار معرفی کهن‌ترین نسخۀ چهار مقالۀ نظامی عروضی، کتابت قرن هشتم هجری / امیر ارغوان شاعران کججی: خانواده‌ها، شعر و اشکال حمایت در آذربایجان و فراتر از آن (قرن چهاردهم تا هفدهم) / کریستف ورنر؛ ترجمه: مهدی رحیم‌پور کتیبۀ دوزبانۀ زَلَمکوت / احسان شواربی؛ با همکاری ایگنو اشتراوخ پندنامۀ انوشیروان؛ دستنویسی نویافته از منظومۀ امیرالشعرا برهانی نیشابوری / مهدی طهماسبی یادکرد «خلیج فارس» در قاموس‌های تورات عبری و تلمود / حیدر عیوضی رسالۀ رموزاتِ تحریرِ عبارات / على بوذری بررسی بیتی از دیوان انوری ابیوردی / محمود عالی‌پور تذكرة المعاصرین، تذکره‌ای نایاب از سرایندگان فارسی‌سرا / جمیل جالبی؛ ترجمه: انجم حمید بیتی نویافته از سنایی غزنوی / محسن احمدوندی مثل‌ها و کنایات مشترک فارسی و عربیِ رایج در فلسطین / سهیل یاری گلدره عارف ایجی یا عارف‌الحی اصفهانی؟ (درنگی بر یک بدخوانی از مصحح لطائف الخيال) / محمدصادق خاتمی نقد و بررسی بررسی کتاب تلفظ در شعر کهن فارسی (ویراست دوم) / مهدی کمالی برگ‌های کهن از ترجمۀ پارسی قرآن مجید (قرآن شیرانی) / میلاد بیگدلو نقدی بر کتاب نظامی گنجوی؛ زندگی و آثار / مهدی فیروزیان پژوهش‌هایی در باب تحقیق مختصری دربارۀ شیوۀ ضبط کلمات زبانهای ایرانی میانۀ غربی، ایرانی باستان، هندی باستان و یونانی به خط فارسی / سید احمدرضا قائم‌مقامی شیوه ضبط واژه‌های متون میخی به خط فارسی / سهیل دلشاد ایران در متون و منابع عثمانی (۲۶) زندگی و آثار فرائضی‌زاده محمدسعید افندی / نصرالله صالحی دربارۀ نوشته‌های پیشین پاسخی به نوشتۀ عارف نوشاهی دربارۀ فهرست نسخه‌های خطی فارسی کتابخانۀ کنگره / علی صفری آق‌قلعه https://mirasmaktoob.com/%d8%af%d9%88%d8%b4%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%80-99-98-%d9%81%d8%b5%d9%84%d9%86%d8%a7%d9%85%db%80-%da%af%d8%b2%d8%a7%d8%b1%d8%b4-%d9%85%db%8c%d8%b1%d8%a7%d8%ab-%d9%85%d9%86%d8%aa%d8%b4%d8%b1/

🔴 ‏تصاویری از بالارفتن گردشگران از صخرۀ پذیرای کتیبه‌های گنج‌نامه در ایام نوروز سالیان گذشته. این فاجعه هر سال اتفاق میافتد و اراده‌ای برای مراقبت دائمی از این میراث زبانی نیست. 🔸️عکس‌ها از سهیل دلشاد، پژوهشگر در حوزۀ کتیبه‌شناسی و زبان‌شناسی هخامنشی /فلات ایران

این تصاویر توسط نگارنده در نوروز 92 گرفته شده. در اوایل دهۀ 1390 نگارنده بارها به مسئولین میراث فرهنگی همدان به صورت شفاهی و کتبی نسبت به خطراتی که متوجه این دو اثر ارزشمند است تذکر داده است. ایکاش دستکم در این سال‌ها یک دوربین حفاظتی برای پایش دائمی این کتیبه‌ها نصب می‌شد. این کار کمترین زحمت و هزینه را برای مسئولین داشته و دارد. امید که این اتفاق تلخ باعث شود مسئولین مربوطه کمی تحرک از خود نشان بدهند. هرچند نگارنده بعید می‌داند پس از فروکش کردن موج خبری اتفاق مثبتی بیافتد، دستکم تا فاجعۀ بعدی. در رابطه با این کتیبه‌ها و خطراتی که متوجه آنهاست بعدتر مطلبی نوشته خواهد شد. @rabtupsharri

مقاله‌ای در رابطه با یکی از الواح سنگی خشیارشا (XPf) به خط و زبان بابلی هخامنشی. در فرصتی مناسب در رابطه با محتوای مقاله توضیحات مختصر و عمومی نوشته خواهد شد.