ZANiST ZAGROS INSTITUTE

‍ .           شعر ضد روایت کوردی (هلمت از میدان تا استعاره) دکتر سجاد قیطاسی - ملکشاهی استاد دانشگاه، نویسنده و مترجم عضو اصلی انستیتو زانست زاگروس در جهانی که صداهای فرودست اغلب در هیاهوی قدرت‌های مسلط گم می‌شوند، شعر لطیف هلمت چونان فریادی خاموش اما ریشه‌دار، از ژرفای زبان مادری و زخم‌های تاریخی برخاسته و به زبان مقاومت بدل می‌گردد. این شعر نه تنها ترانه‌ای برای بیان رنج و زیبایی یک ملت است، بلکه برافروختن آتشی است در تاریکی فراموشی جمعی و احضار هویتی است که میان مرزهای جغرافیا، حافظه و سکوت پنهان شده است. هلمت، واژه را به کنش سیاسی، عاطفی و فرهنگی بدل می‌کند؛ کنشی که در سادگی روزمره‌اش، ساختارهای سلطه را می‌لرزاند و جهانی را به تماشای وطنِ گمشده‌ای فرا می‌خواند که در سطرهای شعر، دوباره زاده می‌شود. در نگاه نخست، شعر لطیف هلمت در سادگی زبان، صمیمیت با اشیاء و رویدادهای پیش‌ پاافتاده خلاصه می‌شود؛ اما در پس این سادگی، استراتژی پیچیده‌ای نهفته است که می‌توان آن را با نظریات فرهنگی معاصر، به‌ویژه دیدگاه‌های پیر بوردیو، تبیین کرد. بوردیو در نظریه میدان (Field) و کنش (Habitus) تأکید دارد که حتی کنش‌های به‌ظاهر غیرسیاسی می‌توانند در بستر اجتماعی و نمادین، بار سیاسی به خود بگیرند (Bourdieu, 1990). شعر هلمت نیز با بهره‌گیری از زبان روزمره، آن را از کاربرد خنثای معمولی‌اش خارج کرده و به «سرمایه نمادین» بدل می‌سازد؛ سرمایه‌ای که شاعر از آن برای باز تعریف روابط قدرت و مقاومت فرهنگی بهره می‌گیرد. او از عناصر ساده‌ای مانند سیب، کودک یا نامه عاشقانه، ابژه‌هایی خلق می‌کند که در شبکه‌ای از معناهای تاریخی، سیاسی و فرهنگی عمل می‌کنند. در این چارچوب، شعر دیگر فقط بازنمایی واقعیت نیست، بلکه نوعی مداخله اجتماعی است؛ نوعی «کنش فرهنگی» که به بازسازی حافظه جمعی و ساختار احساسات (affective structures)  کمک می‌کند (Williams, 1977). این استفاده از زبان و تصویر در شعر هلمت، آن را به ابزاری برای مقاومت فرهنگی در برابر سرکوب تاریخی و زبانی تبدیل می‌سازد. شعر لطیف هلمت هم‌زمان با از دست‌رفتن وطن فیزیکی، به بازسازی وطن در سپهر زبان و حافظه فرهنگی می‌پردازد. این تجربه را می‌توان در پرتو نظریه «فضای سوم (Third Space) هومی بابا فهم کرد؛ جایی که هویت نه بر اساس ذات‌گرایی یا گذشته خالص بلکه از دل تقاطع زبان‌ها، فرهنگ‌ها و روایت‌های رقیب شکل می‌گیرد (Bhabha, 1994).  در شعر هلمت، وطن نه مکان ثابتی است و نه یوتوپیای آینده‌نگر، بلکه فرایندی سیال است که در مواجهه با زبان و مقاومت فرهنگی شکل می‌گیرد. در این «فضای بینابینی»، زبان کوردی دیگر صرفاً ابزاری برای بیان احساسات فردی نیست، بلکه کارکردی سیاسی و تاریخی می‌یابد. این زبان به ابزار «ضد روایت»‌سازی بدل می‌شود که روایت‌های مسلط اعم از فارسی، عربی و ترکی را به چالش می‌کشد. شعر هلمت نوعی وطن استعاری و زبانی خلق می‌کند که در برابر فرایندهای حذف و جذب مقاومت می‌کند و از همین‌رو، نه فقط شعری برای کوردها، بلکه شعری برای تمام ملت‌های به حاشیه رانده شده است (Said, 1993). با وجود تمرکز عمیق شعر هلمت بر جغرافیا، زبان و فرهنگ بومی کوردستان، آثار او توانسته‌اند پژواکی جهانی پیدا کنند. این پدیده را می‌توان با نظریه «جهان‌-‌ محلی‌گرایی» توضیح داد؛ مفهومی که نشان می‌دهد چگونه عناصر محلی می‌توانند در چارچوب جهانی معنا و اهمیت یابند، بدون آن‌که هویت خود را از دست بدهند (Robertson, 1995). هلمت با پررنگ‌تر کردن عناصر فرهنگی کوردی – مانند افسانه‌ها، موسیقی، مناظر طبیعی و زبان مادری – موفق می‌شود تا تجربه‌ای خاص را به امری جهانی بدل کند. بر اساس مفاهیم «منظرهای فرهنگی (Scapes) که توسط ارجون آپادورای مطرح شده‌اند، شعر هلمت در «چشم‌انداز قومی (Ethnoscape) خود ریشه دارد، اما از طریق چشم‌اندازهای رسانه‌ای (Mediascape) و ایدئولوژیک (Ideoscape) به عرصه جهانی راه می‌یابد (Appadurai, 1996).  او با زبان بومی‌اش جهان را مخاطب قرار می‌دهد، و به جای اینکه برای مخاطب جهانی از زبان یا محتوای محلی دست بشوید، همان بومی‌گرایی را به جهان صادر می‌کند. این امر نشان می‌دهد که جهانی شدن الزاماً به معنای حل‌شدن در روایت‌های کلان نیست، بلکه می‌تواند به معنای تعمیق در زیست‌جهان محلی برای تولید معناهای جهانی باشد.  موسیقی: لوری لوری #شوان_پەروەر #دپارتمان_هەڵگەرانن_ترجمە #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021  #رفرنس‌ها در کامنت. References: Appadurai, A. (1996). Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization. Minneapolis: University of Minnesota Press. Bhabha, H. K. (1994). The Location of Culture. London: Routledge.

‍ .           شعر ضد روایت کوردی (هلمت از میدان تا استعاره) دکتر سجاد قیطاسی - ملکشاهی استاد دانشگاه، نویسنده و مترجم عضو اصلی انستیتو زانست زاگروس در جهانی که صداهای فرودست اغلب در هیاهوی قدرت‌های مسلط گم می‌شوند، شعر لطیف هلمت چونان فریادی خاموش اما ریشه‌دار، از ژرفای زبان مادری و زخم‌های تاریخی برخاسته و به زبان مقاومت بدل می‌گردد. این شعر نه تنها ترانه‌ای برای بیان رنج و زیبایی یک قوم است، بلکه برافروختن آتشی است در تاریکی فراموشی جمعی و احضار هویتی است که میان مرزهای جغرافیا، حافظه و سکوت پنهان شده است. هلمت، واژه را به کنش سیاسی، عاطفی و فرهنگی بدل می‌کند؛ کنشی که در سادگی روزمره‌اش، ساختارهای سلطه را می‌لرزاند و جهانی را به تماشای وطنِ گمشده‌ای فرا می‌خواند که در سطرهای شعر، دوباره زاده می‌شود. در نگاه نخست، شعر لطیف هلمت در سادگی زبان، صمیمیت با اشیاء و رویدادهای پیش‌پاافتاده خلاصه می‌شود؛ اما در پس این سادگی، استراتژی پیچیده‌ای نهفته است که می‌توان آن را با نظریات فرهنگی معاصر، به‌ویژه دیدگاه‌های پیر بوردیو، تبیین کرد. بوردیو در نظریه میدان (Field) و کنش (Habitus) تأکید دارد که حتی کنش‌های به‌ظاهر غیرسیاسی می‌توانند در بستر اجتماعی و نمادین، بار سیاسی به خود بگیرند (Bourdieu, 1990). شعر هلمت نیز با بهره‌گیری از زبان روزمره، آن را از کاربرد خنثای معمولی‌اش خارج کرده و به «سرمایه نمادین» بدل می‌سازد؛ سرمایه‌ای که شاعر از آن برای بازتعریف روابط قدرت و مقاومت فرهنگی بهره می‌گیرد. او از عناصر ساده‌ای مانند سیب، کودک یا نامه عاشقانه، ابژه‌هایی خلق می‌کند که در شبکه‌ای از معناهای تاریخی، سیاسی و فرهنگی عمل می‌کنند. در این چارچوب، شعر دیگر فقط بازنمایی واقعیت نیست، بلکه نوعی مداخله اجتماعی است؛ نوعی «کنش فرهنگی» که به بازسازی حافظه جمعی و ساختار احساسات (affective structures)  کمک می‌کند (Williams, 1977). این استفاده از زبان و تصویر در شعر هلمت، آن را به ابزاری برای مقاومت فرهنگی در برابر سرکوب تاریخی و زبانی تبدیل می‌سازد. شعر لطیف هلمت هم‌زمان با از دست‌رفتن وطن فیزیکی، به بازسازی وطن در سپهر زبان و حافظه فرهنگی می‌پردازد. این تجربه را می‌توان در پرتو نظریه «فضای سوم (Third Space) هومی بابا فهم کرد؛ جایی که هویت نه بر اساس ذات‌گرایی یا گذشته خالص بلکه از دل تقاطع زبان‌ها، فرهنگ‌ها و روایت‌های رقیب شکل می‌گیرد (Bhabha, 1994).  در شعر هلمت، وطن نه مکان ثابتی است و نه یوتوپیای آینده‌نگر، بلکه فرایندی سیال است که در مواجهه با زبان و مقاومت فرهنگی شکل می‌گیرد. در این «فضای بینابینی»، زبان کوردی دیگر صرفاً ابزاری برای بیان احساسات فردی نیست، بلکه کارکردی سیاسی و تاریخی می‌یابد. این زبان به ابزار «ضدروایت»‌سازی بدل می‌شود که روایت‌های مسلط اعم از فارسی، عربی و ترکی را به چالش می‌کشد. شعر هلمت نوعی وطن استعاری و زبانی خلق می‌کند که در برابر فرایندهای حذف و جذب مقاومت می‌کند و از همین‌رو، نه فقط شعری برای کوردها، بلکه شعری برای تمام ملت‌های به حاشیه رانده شده است (Said, 1993). با وجود تمرکز عمیق شعر هلمت بر جغرافیا، زبان و فرهنگ بومی کوردستان، آثار او توانسته‌اند پژواکی جهانی پیدا کنند. این پدیده را می‌توان با نظریه «جهان‌-‌ محلی‌گرایی» توضیح داد؛ مفهومی که نشان می‌دهد چگونه عناصر محلی می‌توانند در چارچوب جهانی معنا و اهمیت یابند، بدون آن‌که هویت خود را از دست بدهند (Robertson, 1995). هلمت با پررنگ‌تر کردن عناصر فرهنگی کوردی – مانند افسانه‌ها، موسیقی، مناظر طبیعی و زبان مادری – موفق می‌شود تا تجربه‌ای خاص را به امری جهانی بدل کند. بر اساس مفاهیم «منظرهای فرهنگی (Scapes) که توسط ارجون آپادورای مطرح شده‌اند، شعر هلمت در «چشم‌انداز قومی (Ethnoscape) خود ریشه دارد، اما از طریق چشم‌اندازهای رسانه‌ای (Mediascape) و ایدئولوژیک (Ideoscape) به عرصه جهانی راه می‌یابد (Appadurai, 1996).  او با زبان بومی‌اش جهان را مخاطب قرار می‌دهد، و به جای اینکه برای مخاطب جهانی از زبان یا محتوای محلی دست بشوید، همان بومی‌گرایی را به جهان صادر می‌کند. این امر نشان می‌دهد که جهانی شدن الزاماً به معنای حل‌شدن در روایت‌های کلان نیست، بلکه می‌تواند به معنای تعمیق در زیست‌جهان محلی برای تولید معناهای جهانی باشد.  موسیقی: لوری لوری #شوان_پەروەر #دپارتمان_هەڵگەرانن_ترجمە #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021  #رفرنس‌ها در کامنت. References: Appadurai, A. (1996). Modernity at Large: Cultural Dimensions of Globalization. Minneapolis: University of Minnesota Press. Bhabha, H. K. (1994). The Location of Culture. London: Routledge.

‍ ‍ . توهم فونت‌سازی یا فونت‌سازی توهمی چالش‌ها و ضرورت‌های استانداردسازی زبان کوردی در عصر مدرن نامدار جابری- دهلران محقق و مدرس زبان کوردی در دنیای معاصر که علم با شتابی بی‌سابقه پیشرفت می‌کند و واژگان و اصطلاحات جدیدی به‌صورت مداوم خلق می‌شوند، زبان‌ها برای بقا و همگامی با پیشرفت‌های علمی نیازمند به‌روزرسانی مداوم هستند تا از خطر مرگ تدریجی در امان بمانند. با این حال، برخی همچنان در گذشته متوقف مانده‌اند و با رویکردی غیرعلمی و بدون توجه به ضرورت‌های به‌روزرسانی زبان مادری، در توهم فونت‌سازی گرفتار شده‌اند.زبان کوردی، به‌عنوان زبان مادری ما، با تنوع لهجه‌ای و شاخه‌های متعدد خود، نشان‌دهنده غنای تاریخی و تمدنی آن است. این تنوع، که ریشه در فرهنگ و تاریخ کهن این زبان دارد، سرمایه‌ای ارزشمند محسوب می‌شود. اما در عصر حاضر، برخی افراد با تمرکز بر تفاوت‌های جزئی آوایی یا واجی، بدون در نظر گرفتن پیامدهای زیان‌بار، اقدام به تولید فونت‌های غیراستاندارد و غیرعلمی می‌کنند که زیان آن‌ها به مراتب بیش از فوایدشان است. این اقدامات می‌توانند آسیب‌های جدی به پیکره زبان کوردی وارد کنند. این گروه یا در توهم فونت‌سازی به سر می‌برند، یعنی به اشتباه گمان می‌کنند که با این اقدامات به زبان مادری خدمت می‌کنند، در حالی که صدمات جبران‌ناپذیری به آن وارد می‌سازند، یا آگاهانه در مسیر فونت‌سازی توهمی گام برمی‌دارند. در حالت دوم، این افراد با علم به اهمیت زبان و الفبای واحد، با تلاش‌های مخرب و گاه مغرضانه، در جهت تضعیف زبان مادری و به تبع آن فرهنگ، تاریخ و هویت مردمان آن عمل می‌کنند.زبان کوردی در دنیای امروز نه به توهم فونت‌سازی نیاز دارد و نه به فونت‌سازی توهمی. آنچه این زبان بدان نیازمند است، به‌روزرسانی علمی و استانداردسازی مبتنی بر اصول زبان‌شناختی است تا بتواند در مسیر پیشرفت جهانی گام بردارد. به جای تمسک به روش‌های کهنه، زبان کوردی به ذهن‌های آگاه و روشن نیاز دارد که با بهره‌گیری از دانش روز، راه را برای حفظ و اعتلای این میراث ارزشمند هموار کنند. فواید به‌روزرسانی زبان کوردی به‌روزرسانی علمی زبان کوردی نه‌تنها به حفظ و تقویت جایگاه آن در دنیای مدرن کمک می‌کند، بلکه امکان ارتباط مؤثرتر با علوم، فناوری‌ها و فرهنگ‌های نوین را فراهم می‌سازد. استانداردسازی الفبا و واژگان کوردی، دسترسی به منابع آموزشی و علمی را تسهیل کرده و به توسعه ادبیات، رسانه و فناوری‌های دیجیتال به این زبان یاری می‌رساند. این امر همچنین هویت فرهنگی و تاریخی کورد را در برابر جهانی‌سازی یکسان‌ساز تقویت کرده و به نسل‌های آینده امکان می‌دهد تا با افتخار به زبان مادری خود تکلم کنند و آن را در حوزه‌های مختلف به کار گیرند. عواقب فونت‌سازی‌های غیرعلمی و غیرضروری فونت‌سازی‌های غیرعلمی و غیرضروری، که اغلب بدون پشتوانه زبان‌شناختی و بی‌توجه به اصول استانداردسازی انجام می‌شوند، می‌توانند به تشتت و چنددستگی در زبان کوردی منجر شوند. این اقدامات نه‌تنها یکپارچگی زبان را تهدید می‌کنند، بلکه با ایجاد سردرگمی در میان کاربران، به‌ویژه در حوزه‌های آموزشی و دیجیتال، مانع از توسعه منسجم زبان می‌شوند. در درازمدت، این روند ممکن است به تضعیف جایگاه زبان کوردی در برابر زبان‌های مسلط و کاهش کاربرد آن در زندگی روزمره و محافل علمی منجر شود، که نتیجه‌ای جز کم‌رنگ شدن هویت فرهنگی و تاریخی کورد در پی نخواهد داشت. کانال آموزش کوردی پهلەای کاناڵی فێرکاری کوردی پاڵەیی- پەهڵەیی Hînkirina Kurdîya Pehleyî @pehlekurd ‍ ‍ #دپارتمان_فێرکاری_یادداێن #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021

‍ ‍ . توهم فونت‌سازی یا فونت‌سازی توهمی چالش‌ها و ضرورت‌های استانداردسازی زبان کوردی در عصر مدرن نامدار جابری- دهلران محقق و مدرس زبان کوردی در دنیای معاصر که علم با شتابی بی‌سابقه پیشرفت می‌کند و واژگان و اصطلاحات جدیدی به‌صورت مداوم خلق می‌شوند، زبان‌ها برای بقا و همگامی با پیشرفت‌های علمی نیازمند به‌روزرسانی مداوم هستند تا از خطر مرگ تدریجی در امان بمانند. با این حال، برخی همچنان در گذشته متوقف مانده‌اند و با رویکردی غیرعلمی و بدون توجه به ضرورت‌های به‌روزرسانی زبان مادری، در توهم فونت‌سازی گرفتار شده‌اند.زبان کوردی، به‌عنوان زبان مادری ما، با تنوع لهجه‌ای و شاخه‌های متعدد خود، نشان‌دهنده غنای تاریخی و تمدنی آن است. این تنوع، که ریشه در فرهنگ و تاریخ کهن این زبان دارد، سرمایه‌ای ارزشمند محسوب می‌شود. اما در عصر حاضر، برخی افراد با تمرکز بر تفاوت‌های جزئی آوایی یا واجی، بدون در نظر گرفتن پیامدهای زیان‌بار، اقدام به تولید فونت‌های غیراستاندارد و غیرعلمی می‌کنند که زیان آن‌ها به مراتب بیش از فوایدشان است. این اقدامات می‌توانند آسیب‌های جدی به پیکره زبان کوردی وارد کنند. این گروه یا در توهم فونت‌سازی به سر می‌برند، یعنی به اشتباه گمان می‌کنند که با این اقدامات به زبان مادری خدمت می‌کنند، در حالی که صدمات جبران‌ناپذیری به آن وارد می‌سازند، یا آگاهانه در مسیر فونت‌سازی توهمی گام برمی‌دارند. در حالت دوم، این افراد با علم به اهمیت زبان و الفبای واحد، با تلاش‌های مخرب و گاه مغرضانه، در جهت تضعیف زبان مادری و به تبع آن فرهنگ، تاریخ و هویت مردمان آن عمل می‌کنند.زبان کوردی در دنیای امروز نه به توهم فونت‌سازی نیاز دارد و نه به فونت‌سازی توهمی. آنچه این زبان بدان نیازمند است، به‌روزرسانی علمی و استانداردسازی مبتنی بر اصول زبان‌شناختی است تا بتواند در مسیر پیشرفت جهانی گام بردارد. به جای تمسک به روش‌های کهنه، زبان کوردی به ذهن‌های آگاه و روشن نیاز دارد که با بهره‌گیری از دانش روز، راه را برای حفظ و اعتلای این میراث ارزشمند هموار کنند. فواید به‌روزرسانی زبان کوردی به‌روزرسانی علمی زبان کوردی نه‌تنها به حفظ و تقویت جایگاه آن در دنیای مدرن کمک می‌کند، بلکه امکان ارتباط مؤثرتر با علوم، فناوری‌ها و فرهنگ‌های نوین را فراهم می‌سازد. استانداردسازی الفبا و واژگان کوردی، دسترسی به منابع آموزشی و علمی را تسهیل کرده و به توسعه ادبیات، رسانه و فناوری‌های دیجیتال به این زبان یاری می‌رساند. این امر همچنین هویت فرهنگی و تاریخی کورد را در برابر جهانی‌سازی یکسان‌ساز تقویت کرده و به نسل‌های آینده امکان می‌دهد تا با افتخار به زبان مادری خود تکلم کنند و آن را در حوزه‌های مختلف به کار گیرند. عواقب فونت‌سازی‌های غیرعلمی و غیرضروری فونت‌سازی‌های غیرعلمی و غیرضروری، که اغلب بدون پشتوانه زبان‌شناختی و بی‌توجه به اصول استانداردسازی انجام می‌شوند، می‌توانند به تشتت و چنددستگی در زبان کوردی منجر شوند. این اقدامات نه‌تنها یکپارچگی زبان را تهدید می‌کنند، بلکه با ایجاد سردرگمی در میان کاربران، به‌ویژه در حوزه‌های آموزشی و دیجیتال، مانع از توسعه منسجم زبان می‌شوند. در درازمدت، این روند ممکن است به تضعیف جایگاه زبان کوردی در برابر زبان‌های مسلط و کاهش کاربرد آن در زندگی روزمره و محافل علمی منجر شود، که نتیجه‌ای جز کم‌رنگ شدن هویت فرهنگی و تاریخی کورد در پی نخواهد داشت. کانال آموزش کوردی پهلەای کاناڵی فێرکاری کوردی پاڵەیی- پەهڵەیی Hînkirina Kurdîya Pehleyî @pehlekurd ‍ ‍ #دپارتمان_فێرکاری_یادداێن #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021

‍ ‍ ‍ ‍ بەغدا ڕابنیە و ئامووژگاری جواد مەڵگشایی دە ساڵ 1961 لە شار خانەقین وە دی هاتگە. هەر لە مناڵیەوە خولیا و تامەزروو زوان و فەرهەنگ کوردی بۆە. هەرچەن خوەنستنەێ وە زوان عەرەوی بۆە، وەلێ خوەێ هووکارەێ خوەنستن و نۆسان وە زوان کوردی کردگە. ماوەێ 11 ساڵ لە 2004 تا 2015 بەڕێوبەر ڕادیو کوردی شەفەق لە بەغدا بۆە کە بەرنامەگانەێ وە هەر دو زوان کوردی و عەرەبی پەخش کریاگە و  گووڕان دە کار  ڕووژنامەگەری کار دکەێ و سەرنووسەر ئەلتاخییە. تا ئێسەیش سەدان وتار وە زوان کوردی و عەرەوی دە سایتەیل عەرەوی و کوردی بڵاو کردگە. #ئەندام_ئەنستیتو_زانست_زاگروس #لقی_بەغدا #دپارتمان_مێدیا_هونەر(سەێمرە) زوانمان، ناسنامەێ وڵاتمان (کوردی هونەرە، کوردی شەکەرە) @zanist2021

‍ ‍ ‍ ‍ بەغدا ڕابنیە و ئامووژگاری جواد مەڵگشایی دە ساڵ 1961 لە شار خانەقین وە دی هاتگە. هەر لە مناڵیەوە خولیا و تامەزروو زوان و فەرهەنگ کوردی بۆە. هەرچەن خوەنستنەێ وە زوان عەرەوی بۆە، وەلێ خوەێ هووکارەێ خوەنستن و نۆسان وە زوان کوردی کردگە. ماوەێ 11 ساڵ لە 2004 تا 2015 بەڕێوبەر ڕادیو کوردی شەفەق لە بەغدا بۆە کە بەرنامەگانەێ وە هەر دو زوان کوردی و عەرەبی پەخش کریاگە و  گووڕان دە کار  ڕووژنامەگەری کار دکەێ و سەرنووسەر ئەلتاخییە. تا ئێسەیش سەدان وتار وە زوان کوردی و عەرەوی دە سایتەیل عەرەوی و کوردی بڵاو کردگە. #ئەندام_ئەنستیتو_زانست_زاگروس #لقی_بەغدا #دپارتمان_مێدیا_هونەر(سەێمرە) زوانمان، ناسنامەێ وڵاتمان (کوردی هونەرە، کوردی شەکەرە) @zanist2021

‍ . روستای زردە در ڕێژاو کرماشان (گویشوران کوردی گورانی قدیم) خدابخش صفری - زرده عضو انستیتو زانست زاگروس دیدەم ڕێژاوەن ڕوخسارم زەردەن        جه دووری یاران پیرانم کەردەن شعری زیبا از ماموسا مولوی کە با اشارە بە روستاهای ریژاو، زردە، یاران و پیران کە در آن زمان روستاهای موجود در بانزردە بودەاند، با معنی متفاوت سرودەاست. روستای زردە از توابع دهستان بانزردە، با مرکزیت ریژاو و در بخش مرکزی دالاهو ، در دامنە کوههای دالاهو و در ٤۰ کیلومتری شهر کرند غرب مرکز این شهرستان واقع است. روستای زردە پیشینەای دیرینە دارد و قدمت آن بە دوران اشکانی و ساسانی بر می گردد. آثاری همچون قلعەیزدگرد، مجتمع گچ گنبد، آتشکدە داور، آشپزخانە و حصارها و باروهای بسیار طولانی اطراف روستا  متعلق بە آن دوران و درخت چنار چند صدسالە گواه این ادعاست. روستای زردە در محل قدیم به صورت پلکانی شبیە بە روستاهای منطقە هورامان محصور در باغات میوە بود کە به دلیل وقوع زلزلە مهیب سال ۱۳۹۶ به کلی تخریب گردید و پس از بازسازی از آن حالت متمرکز خارج شدە و در چندین جای جداگانە بنا شدە است. وجود اماکن متبرکە و زیارتگاههای مربوط بە آیین یارسان جلوە مقدسی بەاین روستا دادە و سالانە پذیرای هزاران زائر و گردشگر می باشد. جمعیت روستای زردە حدوداً ۱۵۰۰ نفر و صدها نفر مهاجر در شهرهای دیگر بودە و  پیرو آیین یارسان می باشند. زبان مردم زردە کوردی گورانی بودە و در تمامی این سالها بە زیبایی آن را زندە نگە داشتەاند. در سالهای نەچندان دور تعداد زیادی از مرمان منطقە همچون ریژاو، چم الوند، قورچی باشی و بسیاری از مردم گهوارە با این زبان صحبت می کردند کە متاسفانە اکنون فقط روستاهای زردە و گوراجوب با اندکی تفاوت در لهجە با این زبان صحبت می کنند. عمدە فعالیت مردم زردە، دامپروری، کشاورزی و باغداری می باشد کە سرسبزی درختان زیتون در کنار باغات انار و انجیر و گردو با زیبایی درختان جنگلی بلوط و بنە و زالزالک و دیگر درختان دالاهو در آمیختە است. متاسفانە زردە در سی و یکم تیرماە سال شصت و هفت هدف بمباران شیمیایی عراق قرار گرفت و بە سبب آن ۲۷٨ نفر شهید و صدها نفر مصدوم شدند. این مردم در کنار توجە بە زبان و فرهنگ خود بە زیست بوم منطقە نیز توجە خاصی دارند کە این مهم باعث پر حجمی درختان جنگلی و ازدیاد جانورانی همچون کل و بز و کبک و دیگر جانوران شدە است. خدابخش صفری تیرماە هزار و چهارصد و چهار. #دپارتمان_پێپرسی_پێپاکی_چاپمەنی #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021

خاتوو بەساتی، تەسلیەت ئۆشمه خزمەتت،خەم ئاخرتان بوو! ڕەوانێ شاد!

‍ ‍ ‍ ‍ ‍ .                «پرسه‌نامه» خاتوو فەرح بەساتی پێپرس پایەبەرز زوان و ئەدەب وژمانی بەرپرس دپارتمان مێدیا، هونەر سەیمرە ئەمر خوداکردن «کامران بەساتی» براێ پاکڕەوانت، وە هوومە و بنەماڵەێ کەڵێن و ئێڵ کولیڤەن دە درێشەر، تەسلیەت مووشیمن. خەم ئاخرتان بوو، ڕەوانێ شاد بوو. ئەنستیتو زانست زاگروس ---------------------------------------------------- #کورد_کوردستان #لەکی_لکی #کولیڤەن_کولیوند #درێشەر_درەشهر #هڵیڵان_هلیلان #کۆشت_کودشت #هەرسین_هرسین #دڵفان_دلفان #سەحنە_صحنه #کەلاردەشت_کلاردشت @zanist2021

‍ . هۆکاری زانستی و ئەندازیاری زاهری فڕۆکە √ ئاتنا ڕەشیدی- ئیلام خوێندکاری ئەندازیاری میکانیک - سنە شێوەی فڕۆکەکە لەسەر بناغە و بنەما ئایرۆداینامیک و ئەندازیاری پێکهاتەیی و کارایی کارکردن دیزاین کراوە. لە خوارەوە هۆکارە زانستی و ئەندازیارییەکانی ئەم دیزاینە دەکۆڵینەوە شێوەی دڵۆپی فرمێسک: فۆسێلاجی( بدنه هواپیما) فڕۆکەیەک بە شێوەیەک دروست کراوە کە لە دڵۆپێک ئاو دەچێت بۆ کەمکردنەوەی ڕاکێشان. ئەم شێوە ڕێگە دەدات هەوا بەسەر فۆسێلاجدا تێپەڕێت بە کەمترین گێژاو. باڵەکان: - بڕگەی بڕبڕەی باڵەکە شێوەی ئایرۆفۆیلی هەیە بۆ بەرهەمهێنانی بەرزکردنەوە بە دروستکردنی جیاوازی پەستان لە نێوان ڕووی سەرەوە و خوارەوە. - بەزۆری باڵەکان کەمێک بەرەو سەرەوە گۆشە دەکرێن بۆ باشترکردنی سەقامگیری لایەنی. - لە هەندێک فڕۆکەدا باڵەکان بەرەو دواوە دەکێشرێن بۆ باشترکردنی کارایی لە خێراییە بەرزەکاندا شێوەی فڕۆکەکە لە ئەنجامی باشکردنی نێوان هێزە ئایرۆداینامیکییەکان، هێزی پێکهاتەیی، کارایی سووتەمەنی و سەلامەتییە. هەموو وردەکارییەکی دیزاین، لە سەری باڵەوە تا شێوەی کلک، لەسەر بنەمای حیساباتی ئەندازیاری ورد دیاری دەکرێت بۆ ئەوەی فڕۆکەکە بتوانێت بە شێوەیەکی جێگیر و کارا بفڕێت... #دپارتمان_پێپرسی_پێپاکی_چاپمەنی #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021

‍ . هۆکاری زانستی و ئەندازیاری زاهری فڕۆکە √ ئاتنا ڕەشیدی- ئیلام خوێندکاری ئەندازیاری میکانیک - سنە شێوەی فڕۆکەکە لەسەر بناغە و بنەما ئایرۆداینامیک و ئەندازیاری پێکهاتەیی و کارایی کارکردن دیزاین کراوە. لە خوارەوە هۆکارە زانستی و ئەندازیارییەکانی ئەم دیزاینە دەکۆڵینەوە شێوەی دڵۆپی فرمێسک: فۆسێلاجی( بدنه هواپیما) فڕۆکەیەک بە شێوەیەک دروست کراوە کە لە دڵۆپێک ئاو دەچێت بۆ کەمکردنەوەی ڕاکێشان. ئەم شێوە ڕێگە دەدات هەوا بەسەر فۆسێلاجدا تێپەڕێت بە کەمترین گێژاو. باڵەکان: - بڕگەی بڕبڕەی باڵەکە شێوەی ئایرۆفۆیلی هەیە بۆ بەرهەمهێنانی بەرزکردنەوە بە دروستکردنی جیاوازی پەستان لە نێوان ڕووی سەرەوە و خوارەوە. - بەزۆری باڵەکان کەمێک بەرەو سەرەوە گۆشە دەکرێن بۆ باشترکردنی سەقامگیری لایەنی. - لە هەندێک فڕۆکەدا باڵەکان بەرەو دواوە دەکێشرێن بۆ باشترکردنی کارایی لە خێراییە بەرزەکاندا شێوەی فڕۆکەکە لە ئەنجامی باشکردنی نێوان هێزە ئایرۆداینامیکییەکان، هێزی پێکهاتەیی، کارایی سووتەمەنی و سەلامەتییە. هەموو وردەکارییەکی دیزاین، لە سەری باڵەوە تا شێوەی کلک، لەسەر بنەمای حیساباتی ئەندازیاری ورد دیاری دەکرێت بۆ ئەوەی فڕۆکەکە بتوانێت بە شێوەیەکی جێگیر و کارا بفڕێت... #دپارتمان_پێپرسی_پێپاکی_چاپمەنی #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021

‍ ‍ این مقالە کە بە زبانشناختی نام #ابیرادوش (محل تامین ستونهای سنگی کاخ آپادانا در شوش) پرداختەاست در فصلنامە تخصصی زمان و زار با همکاری شورای مشورتی انستیتو زانست زاگروس سال چهارم شمارە ۱٨ تابستان ۲۰۲٥ بە چاپ رسیدەاست. تا چند وقت پیش ابیرادوش تنها یک نام گمشدە در اعماق تاریخ بود؛ اما اکنون یک نام تازە کشف و دوبارە متولد شدەاست. پیدا شدن این معادن و تولد دوبارە نام ابیرادوش بهانەای شد تا این نام را از منظر زبانشناختی بە آن بپردازیم. ابیرادوش تنها یک نام نیست. تاریخ وجغرافیاست. پیوند زبانی زبان امروز ما با زبانهای باستان است. در این مقالە  مواردی کە در رابطە با نام ابیرادوش از منظر زبانشناختی تحلیل شدە بە شرح ذیل ارائە می شود: - تحلیل تمام معانی احتمالی نام ابیرادوش ـ  تجزیە و تحلیل اجزا نام ابیرادوش ـ تحلیل پیوند زبانی آن با زبان عیلام باستان ـ تحلیل زبانی آن با زبان های باستانی ازجملە پهلوی ساسانی ـ تحلیل و پیوند زبانی آن با زبان کوردی بویژە کوردی پهلەای ـ بررسی پیوند تاریخی آن با قلعە پشت‌قلعە آبدانان ـ بررسی رودخانە دویرج بعنوان شاهد آیینی و مقدس  ـ بررسی شواهد ادبی کوردی پهلەای با نام ابیرادوش در آخر، نتیجە مقالە بە جمع‌بندی تحلیل ها کە برای اثبات یا رد هرکدام از معانی احتمالی شواهد تاریخی، جغرافیایی، ادبی، پیوندهای زبانی با زبان‌ها از باستان تا امروز است، می پردازد. 🖌نامدار جابری      عضو انستیتو زانست زاگرس فایل مقالە بصورت pdf  در پایین پیوست است👇 کانال آموزش زبان کوردی پهلەای کاناڵی فێرکاری زمانی کوردی پاڵەیی٫پەهڵەیی Hînkirina Zimanê Kurdîya Pehleyî @pehlekurd @zanist2021 #دپارتمان_پێپرسی_پێپاکی_چاپمەنی #ئەنستیتو_زانست_زاگروس 🔹

‍ ‍ ‍ اهدایی گنجینە علامە سلطانی به انستیتو زانست زاگروس کرماشان از باستان تاکنون مهد مدنیت و کتابت کوردی بوده‌و وجود آثار باستانی میترایی(آناهیتا) و کتیبه‌های متعدد( کتیبه بیستون) گواه این مدعاست. کرماشان پایتخت باستانی و فرهنگی کردستان در  طول تاریخ خاستگاه بزرگان، اکابر و جریان سازان هنری، ادبی، فکری و سیاسی در سطح ملی و حتی بین‌المللی بوده‌ و هست. نغمات اهورایی تنبورش، نحل فکری یارسانیش، شهرتی جهانگیر دارد و از همه مهم‌تر، بر اساس مستندات در هزاره اخیر کرماشانی‌ها بنیانگذار ادب کوردی با محوریت گورانی در کل کوهپایه‌های ارجمند و رفیع زاگروس قلمداد می‌شوند.  فروید می‌گوید: «تمدن از آنجا آغاز شد که انسان به جای سنگ، کلمه پرتاب کرد». با این پیشنه سترگ دکتر محمدعلی سلطانی از دانشمندان معاصر و طراز اول تحقیقات کوردی که مراتب فضل و تقدم فضل ایشان بر همگان واضح است، فروتنانه بیست جلد از آثار گران‌بهایش را برای استفاده همگانی به کتابخانه انستیتو زانست زاگروس تقدیم کرد. ضمن سپاس بی‌کران از آن استاد کم‌نظیر، برخی از آثار ارسالی ایشان بدین شرح است: ۱. شش جلد حدیقه سلطانی در باب تاریخ ادبیات کوردی کلیه مناطق کوردستان؛ ۲. دو جلد قیام علویان زاگرس یا تاریخ تحلیلی اهل حق؛ ۳. اوضاع سیاسی، اجتماعی و ایل بارزان؛ ۴. خاطرات سلطانی از قصر شیرین تا قصر قجر؛ ۵. مهر پرتو، ۶. کوچه باغی‌ها، سرودهای پرتو کرماشانی؛ ۷. پژواک پرواز پرتو؛ ۸.مێژووی بنەماڵەی تاڵەبانی؛ ۹. کنز العرفان، شرح اشعار کوردی سید صالح ماهیدشتی(قدس سره شریف)؛ ۱۰. دو جلد احزاب سیاسی و انجمن‌های سری در کرماشان؛ ۱۱. سه گفتار تحقیقی در آیین اهل حق، ۱۲. تاریخ جاف؛ ۱۳. دیوان وحدت کرماشانی؛ آدرس: تهران، انتشارات سها، امیر آباد؛ بالاتر از بلوار کشاورز، شماره تلفن: ۸۸۰۰۵۵۷۳ موسیقی: تنبور کوردان زازا. #دپارتمان_پێپرسی_پێپاکی_چاپمەنی #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021

‍ ‍ . دەقی وتاری سەلاحەددین ئاشتی، ئەندامی بەڕێوەبردنی ئەنجومەنی باڵای خەڵاتی قەڵەمی هەژار بەناوی پەروەردگاری مەزن هەر چەن مەواچان فارسی شەکەرەن کوردی جە لای من بەڵ شیرینتەرەن مەعلوومەن جە دەور دنیای بەدئەندێش دڵشادەن هەر کەس وە زوانوو وێش ئەم فەرموودەیەی خانای قوبادی، کە ساڵی ١٣٦٤ی هەتاوی/ ١٩٨٥ی زایینی، لەسەر فەرمایشتی مامۆستا هێمن، دووهەم لاپەڕەی ڕەنگینی یەکەم ژمارەی گۆڤاری سروەی پێ ڕازایەوە، بنەماکەی دەگەڕێتەوە سەر بیر و ئەندێشەی مرۆڤی تێگەیشتووی بەرچاوڕوونی کورد، کە ئازاد بوونی هەموو زمانێک و پێ دوان و پێ نووسرانی بە مافی ئینسانی خاوەن زمان دەزانێ.    بەڕاستی هەڵپەساردنی بڕگەی دووهەمی بەندی ١٥ی قانوونی ئەساسیی ئێران، کە خوێندن بە هەموو زمانەکان لە قوتابخانەدا بە ڕێ‌پێدراو دەزانێ، بێ‌هەقییەکی  ئاشکرایە و بەرەو تۆوبڕکردنی زمانەکانی دیکە پەل دەکوتێ. پاش دەیان ساڵ هێنانەوەی کۆمەڵێک بیانووی بێ‌‌بنەما، تەنانەت نەرمکێشترین مرۆڤەکانیشی  هێناوەتە سەر لێواری تەقینەوە.؛ کارەساتێک کە هیچ لایەک قازانجی لێ ناکا. لام وایە ئەگەر کەس هەست بەم دەردە نەکا، خۆ جەنابی سەرکۆمار ئەوە لە تێکڕای دەسەڵاتدارانی ئێران باشتر دەزانێ، بۆیە داوای لێ دەکەین قۆڵی لێ‌هەڵماڵێ و کۆتایی بێنێ بەم ناهەقییەی دەرهەق بە زمانەکانی دیکە کراوە، فارسی نەبێ.    بەڵێ زمانی فارسی پردی پەیوەندیی نێوان هەموو ئەو کەسانەیە لە جوغرافیای سیاسیی ئێران و تەنانەت چەندین وڵاتی  دیکەدا دەژین، بەڵام تێکدانی پەلکەزێڕینەی زمانەکان، نەک هەر سەرکەوتوو نەبووە، بەڵکوو قەناعەتێکی پێچەوانەی لێکەوتۆتەوە و زیاتر هانی گەلانی داوە بۆ سوورتر بوونی بەهەق لەسەر شوناسی خۆیان.    ئەگەر حکوومەتی ئێران ڕێز بۆ نەتەوەی کورد دادەنێ لە هەر چوار پارچەی کوردستان و سەرانسەری دنیادا و پێی وایە نابێ پشتیان چۆل بکرێ فەرموون لە هەموو بار و بوارەکان‌دا هەنگاوی گران و سەنگین هەڵێننەوە و سەرەتا لە ڕێگەپێدانی خوێندنی قوتابخانەوە دەست پێ بکەن. پێم خۆشە بەڕوونی بڵێم لەم جەژنەواڵەی خەڵاتی قەڵەمەدا ئێستا خەڵکی هەر چوار پارچەی کوردستان چاوەدێر و چاوڕوانن بزانن ئەم هەڵوێستە تازەی ئێران تا کوێ بڕ دەکا. بێتوو مرۆڤی کورد بزانێ بابەتەکە ڕووکەش و تاکتیکە، نەک هەر ئەوەندەی دیکەش تووشی بێ‌متمانەیی دەبێ، بەڵکوو هەڵوێستەکانی تۆختر دەبن.    لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستا هاوسەنگیی تای تەرازووی پێکەوەژیانی هێمنانە سەرەتا دەبێ لە حکوومەتەوە  دەست پێ بکا و دەرگای گومان و بێ‌متمانەیی هەڵتەکێنێ، ئینجا خەڵک بێنە مەیدان و زانست و زانین بکەنە پێوەر و لە کەش و هەوای نادڵخواز دەرباز بن.    ئێستا کە زانستگای کوردستان پەنجەرەیەکی بۆ کراوەتەوە تا ئەرکی ئەم خەڵاتە ڕاپەڕێنێ، تەواوی بەرپرسان و کارگێران و کاربەدەستانی پێشین و ئێستای هەر کەس لە ئاستی خۆی‌دا بەباشی تێکەوتوون و ڕەنجێکی قورسیان کەوتۆتە سەر شانی، بەتایبەت بەشی توێژینگەی زمانناسی هۆی داوەتەوە و دەبێ بزانن لە پای ئەو کارەی کردوویانە، میداڵیای شانازی  خراوەتە ئەستۆیان. مامۆستا هەژار واتەنی: گەنجت دەوێ، ڕەنجی دەوێ، وا هات، وا چوو کێ گوڵ دەچنێ، دڕکی لە دەستی ڕاچوو تا شانە نەبوو لەت‌لەت و جەرگی پارە کەی دەستی بە  کاکۆڵی جوانێک‌دا چوو؟! ئەم هەلەی ڕەخساوە، هیوادارین گۆڕانێکی بنەڕەتیی لێ وەدی بێ، کە سەرتاپای ژیان بگرێتەوە و هەر لە یەک بازنەدا نەمێنێتەوە. خەڵاتی قەڵەمی هەژار ئاکامی خەباتی دەیان ساڵەی ئەو کەسانەیە بێ‌وچان نەسرەوتوون و تەمەن و ژیانی خۆیان بەخت کردووە و کەند و کۆسپ هەنگاوی پێ شل نەکردوون.    کورد وەک نەتەوەیەکی مێژوویی سەری لە نێو سەران‌دا دیارە و لام وایە حکوومەتی ئێران تا ئەندازەیەک هەستی بەم پرسە کردووە و بە ئاواتەوەم لەم شێوە کارانە بەردەوام بێ و بوونی پرسی کورد تەنیا لە چوارچێوەی شارێک و پارێزگایەک و بابەتی فەرهەنگی‌دا نەبینێ.    جیهان بە هەموو شێوەیەک بەرەو گۆڕانە و ڕەوڕەوی مێژوو بەرەودوا ناگەڕێتەوە. مرۆڤی خاوەن هەڵوێست دەزانێ گەیشتن بە ئاسۆیەکی ڕوون بەرخۆدانی دەوێ؛ مامۆستا هێمن گوتەنی: ناڕەومەوە لە داڵ و تارمایی زۆرم دیوە بوولێڵ و تاریکایی دێنم بەو شەوگارە ڕەشە دوایی دەڕۆم بەرەو ئاسۆ، بەرەو ئاسۆی ڕوون دەڕۆم، دەڕۆم تا ترووپکی ڕزگار بوون. پێنج‌شەممە ٨/ ٣/ ١٤٠٤ سنە، زانستگای کوردستان #دپارتمان_پێپرسی_پێپاکی_چاپمەنی #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021

‍ ‍ ‍ ‍ ‍ ‍ ‍ . ئایا پوست مودڕنیسم چارەسەر کەمینەیل و ژێردەسەیل دکەێ؟ - زانست، بێ‌لاێن نییە. - زانست ده دەورێ ڕوشنگەری، جوور چراخێ دە تاریکسان بۆی ئوو مەرج کرد: وە دەس عەقل،  ئیمە وەرەو پێشکەفتن، عداڵەت و ئازادی بەێ(؟). - زانست دە دەورەێ مودڕن وە شێوەی ئیدەئوڵووژی خەرج کریاگە. - زانست، حەقیقەت نییە تەنیا یەکێ لە ڕەوایەتەیلە. - پوست مودڕنیسم یانێ نەوەدڵی وە ڕەوایەتەیل کەڵێن(؟). #بنەواێ پوست مودڕنیسم، ها بان نەفی حەقیقەت و واقعیەت تاک. ئی مەکتەبە ڕەوایەت کەڵێن و چوارچوودار نیەناسێ، ئوو وە فرەدەنگی(پلورالیسم) و نەقد وتار دەسەڵات(گفتمان قدرت) باوڕمەندە کە لێرە فرەتر وە یاری کەمدەسەیل و کەمینەیل ناڕەسمی هاتگە. #ژان فرانسوا لیوتار (۱۳۰۳- ۱۳۷۷) دە پاریس وە دی هات. ئی پیاگ خاون فکر ئەدەبی - سیاسییە، یەکێ ژە پێشڕەوەیل و بنیاتنەرەیل پوست مودڕنیسم بۆە کە ویر  و ڕاێ خوەێ دە بارەێ موسقی، فیلم، زیباناسی، سیاسەت، زانست(عڵم)، وتار دەسەڵات دەربڕییە. #دپارتمان_چیروک_داستان #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021

‍ . نەمایندەێ کوردەوار، ئەمر خودا کرد سەڵام ئەمینی نەمایەندەێ دەورەێ وەرین ئیلام، مێهران، ئەێوان، سیروان و... ڕووژ یەکشەمە ۱۴۰۴/۳/۴ دۆماێ ناخوەشی دۆر و دریژ دە تێران، ئەمر خودا کرد. دوکتر ئەمینی دە ئەمانەتداران و ساڵحان ئوستان ئیلام بۆی و گشت وە دورسکاری و خاس ڕەفتاری ناسنەێ. دوکتر ئەمینی - خودا ژەێ ڕازی-  هەر دە  ڕووژ  ئەوەڵ بۆە ئەندام ئەنستیتو زانست زاگروس، ئاوات و ئارزووێ تەدریس زوان و ئەدب کوردی بۆی. تەنیا نەمایندەێ بۆی کە پەیگیر و پەیجوور داخوازەیل فەرهەنگی دکرد. ڕەوان شاد بوو ئوو تەسلیەت وە مەردم ئیلام و مەڵگشایی. ئەنستیتو زانست زاگروس #دپارتمان_مێدیا_هونەر(سەیمرە) @zanist2021

‍ ‍ کۆنفرانسی ڕۆژی زمانی کوردی لە ئامەد مامۆستا فەرەیدوون سامان (نووسەر، زمانەوان، سەرنووسەری گۆڤاری زمان و زار) ڕۆژانی ١٠ و ١١ ی گوڵانی ٢٠٢٥ لەشاری ئامەد(دیاربەکر)ی باکووری کوردستان، بەئامادەبوون و بەشداری دەستەبژێرێک لە ڕۆشنبیرانی هەر چوارپارچەی کوردستان و کوردانی دیاسپۆرا، هەر لە شارەکانی کرماشان و ئیلام و سنەوە تا خۆراسان و ورمێ، لە سلێمانی و هەولێرەوە تا زاخۆ و دهۆکی داسنییا، لە باکوور لە هەکاری، وان تا ماردین و ئامەد، بۆ ئاهەنگگێڕان بە بۆنەی ڕۆژی زمانی کوردی، ئامادەی ئەو چالاکییە کەلتوورییە بوون، کە دەکەوێتە ١٥ی گوڵانی هەموو ساڵێک، لە چوارچێوەی ئەو چالاکییانەی کە لەبەڵگەنامەی نێونەتەوەیی "مانفێستی گیرۆنا"وەرگیراوە، بۆ ڕێزگرتن لە "زمانی دایک" بۆ هەموو گەلانی جیهان، کوردیش وەک نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت لەو بۆنەیەدا بەهرەمەند بووە. ئەم جڤینە کەلتوورییە بە هاوبەشی سەرۆکایەتی شارەوانی ئامەدی مەزن و  ناڤەندا پێنی کوردی نێونەتەوەیی کە سەر بە رێکخراوی "پێنی" نێونەتەوەییە و سەرۆکەکەشی هەر کوردێکی خەڵکی باکوورە بە ناوی بورهان سۆلماز ڕێکخرا. لەو دوو ڕۆژەدا وێڕای ئازادی هزرین و ڕادەربڕین لە پانێل و وتووێژەکانی بەشداربوواندا، ئەوەی سەرنجڕاکێش بوو، بەشێوەیەک قسەکەران باسیان لە پرسە کەلتووری  و زمانەوانییەکان دەکرد. لەوانەش قسەکردن لەسەر پرسی زمانی کوردی و کاریگەری لەسەر کەلتووری هاوڵاتییانی کورد لەو بەشەی باکووری کوردستاندا، هەروەها زمانی کوردی بەهۆکاری جوگرافییەوە کەوتووەتە ژێرباری کاریگەری پلۆرالیزم یان فاکتەرێک هەیە کە یارمەتیدەر بووە بۆ جیاوازی زار و بنزارەکانی، لەو وتووێژانەدا زمانی کوردی لە زۆر لێکۆڵینەوەدا پۆلێنکران کە سەر بە زمانە ئێرانییەکانە و یان زاگرۆسییەکان، باسی ئەوەش کرا کە زمانێکی چەوساوەیەو چەندانجار و ڕووداوی سەختی سڕینەوەو قڕکردن بەسەر زمان و ناسنامەی کورددا تێپەڕیوە، ئەم جۆرە تێڕوانینەش کاریگەری لەسەر زمانی کوردی هەبووە وشەگەلێکی نوێی پێکهێناوە کە کاریگەری لەسەر ڕەسەنایەتی زمان و کەلتووری کوردی هەبووە، بەتایبەت لە باکووری نیشتماندا، وێڕای قەدەغەکردنی زمانەکە بە پێی دەستووری دەوڵەتی ئەتاتورک، هەروەها جیاوازی زارە کوردییەکان و کاریگەرییان لەسەر کەلتووری هاووڵاتییانی کورد، بەتایبەتیش ئەو نەوانەی کە لە ناوەندی شارە گەورەکان دەژین، بەداخەوە زمانی پەروەدە و فێرکردنیان بۆتە زمانی تورکی و تەنانەت لەماڵەوەش بە تورکی دەئاخفن، تەنانەت نەوەیەک لە دەرەوەی کوردستاندا(دیاسپۆرا) لەدایکبوون، نامۆن بە زمانی کوردی و ناسنامەی نەتەوەییان. پانێلێکی تر جیاوازی لە وشەگەل و زاراوەکان بوو کە چۆن دەبێتە هۆی جیاوازی لە واتا و چەمک و بەم شێوەیە گۆڕان لە بۆچوون یان چەمکەکان بەهۆی ئەو جیاوازییانەوە دێنێتە دی، باسێکی تر ئاماژەی پێکرا وەک هەندێک نووسەری کورد وازیان لە زمانی خۆیان هێناوە بۆ نووسین بە زمانەکانی تری وەک تورکی و فارسی و عەرەبی و ئینگلیزی لە هەوڵی بڵاوکردنەوەی بەرهەمەکانیانن و کاریگەری بایەخدان بەم زمانە بیانیانە لەسەر هەست و هزرینیاندا، هەروەها نەبوونی پەیوەندی نێوان ڕۆشنبیرانی هەر چوارپارچەی کوردستان بەهۆی جیاوازی ئەلفوبێی و دیاردەی دەڤۆک و بنزارەکان، ئایا بۆتە هۆی گەشەکردنی بێوچان زارەکان لەسەر حسابی گشتگیری زمانی کوردی. وێڕای هەبوونی دوو بەشی زمانی کوردی لە شارەکانی وان و ماردین، بەڵام دەرچووانی ئەم بەشە دوای وەدەست هێنانی بڕوانامە بەداخەوە دانامەزرێن و بێکار دەمێننەوە، ئەم دیاردەیەش باسێکی وروژێنەری وتوێژەکان بوو ، هەروەها بابەتێکی تر باسی لێوە کرا ئەویش کێبڕکێی و هەژموونی زمانە بیانییەکان بوو لەسەر زمانی کوردی بە تایبەتیش زمانی ئینگلیزی و هاندانی لەبواری دامەزراندن وەک مەرجێکی پێشوەخت بڵاوبوونەوەی زۆری خوێندنگە ناحکومییەکان(ئینگلیزییەکان) لە هەرێمی کوردستاندا، ئایا زمانی کوردی لە پلە دوودایە، لەکاتێکدا لە دەستووری عیراقی فیدرالدا بە فەرمی وەک زمانی یەکەم ددانی پێدانراوە، ڕەوشی زمانی کوردی لەناوچە کوردستانییە کێشەلەسەرەکان و ناوەڕاستی عیراقدا ڕووبەڕووی ئاسمیلاسیۆن(توانەوە) و جینۆسایدی کەلتووری بۆتەوە، پشتگوێخراوە و لە ئەنجامی فەرامۆشکردن و نەبوونی هاندان کە هانی مرۆڤی کورد بدات، ئەو بابەتانەی بە زمانی دایک بخوێنێتەوە یان فێر ببێت، چۆن ئەو گۆڕانکارییە دەخوێنینەوە، دواجار کە ڕۆژێک هەیە بۆ ڕۆژی زمانی کوردی، ئایا توێژینەوە لەسەر ئەم بۆنەیە وەکو پێویست پێشکەش کراوە، بۆ پاراستنی زمان و ناسنامەی کەلتووری کوردی، گەڕانەوە و پشتبەستن بە مەرجەعە ئەکادیمی و زمانناسییەکان، یان تەنیا وەک ڕۆژێکی ئاهەنگگێڕان لەلایەن لایەنێکی سیاسی ماوەتەوە. #درێژەی بابەتەکە لە کامنتی کاناڵی فەرمی ئەنستیتوی زانست بخوێننەوە #دپارتمان_مێدیا_هونەر(سەیمرە) #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021

‍ . سانسور و مانیفست ژیرونا نووسه‌ر: #ئەنستیتو_زانست_زاگروس ۱۵ گوڵان (اردیبهشت ۱۴۰۴ ە.)، مصادف با روز زبان کوردی، از سوی انجمن بین‌المللی قلم (International PEN) و دعوت دوغان هاتون شهردار فروتن و سختکوش دیاربکر(ئامەد) بزرگترین شهر کوردی در باکوور/ ترکیە از اهالی قلم کوردستان ایران، سوریە، اقلیم کوردستان، آلمان و فرانسە و... دعوت شد. هدف از این کنفرانس تحقق مانیفست ژیرونا زیر نظر سازمان یونسکو در جهت پاسداشت زبان‌ها و بررسی مصائب و مشکلات اهالی قلم بود. در این کنفرانس دکتر بیان عزیزی - بانه (مترجم، نویسنده، دکترای حقوق بین‌الملل، مدیر کافه کتاب کال- سنندج) به ابعاد و نتایج سانسور که محصول تحقیقات میدانی(حضوری و پرسشنامه) ایشان بود پرداخت که به اختصار در پی می‌آید: #هر گونه سانسور سیستماتیک و غیر سیستماتیک(خودسانسوری) منجر به کاهش اعتماد بنفس و کرامت انسانی می‌شود. #رابطه معناداری بین افزایش سانسور و کاهش مخاطب و تیراژ آثار وجود دارد. #مخالفت صریح توافقنامه ژوهانسبرگ در ماده ۱۱ با هرگونه سانسور. #نویسندگانی که مادام مورد سانسور واقع می‌شوند ضمن تزلزل پایگاه فرهنگی و حرفه‌ای، دچار استرس، فوبیا، پارانویید و بی‌انگیزگی کاری می‌شوند. کامران رحیمی - ایلام، نیز (نویسنده، محقق، انستیتو زانست زاگروس): #وی خلاقیت و تولید آثار ادبی را محصولی فردی دانست اما ضمن گلایه از اهالی قلم عاج نشین و انتزاعی، همگان را  بە اقدامات انستیتوی جهت حفظ فرهنگ کوردی در برابر سیلاب نابرابر یکسان‌سازی ترغیب کرد و فعالیت جمعی را برای این دوران بسیار ضروری و حیاتی دانست. #ایلام به عنوان کوچکترین استان، ولی با همت نخبگان طراز اول توانسته‌است دو موسسه(دبیرخانه کوردی ایلامی و انستیتو زانست زاگروس) تاسیس کند که هر کدام در موازات هم اقدامات تاریخی انجام داده‌اند. #فعالیت‌ و مشارکت موسساتی منجر به دانش افزایی، همکاری، همدلی، ثبت مستندات، آرشیوسازی و نهایتا کنسرسیوم می‌شود. #تعدد موسسات فرهنگی در جامعه، نشانگر توسعه‌است و دولت‌ها براساس چشم‌انداز توسعه، مکلف و موظف به حمایت مادی هستند و صرف صدور مجوز نمی‌تواند منصفانه باشد. #فضای مجازی، نعمت و ظرفیتی برای حفظ، ارتقا و اعتلای زبان‌ها و ادبیات‌های به حاشیه رانده‌شده‌است. #اهالی قلم، جهت شناخت و پرهیز از موازی‌کاری و آگاهی از آثار هم نیازمند مرکز یا پلتفرمی مرجع، بر مبنای خلاصه نویسی آثار ، معرفی و بیبلیوگرافی می‌باشند. #به نظر می‌رسد جهت پرهیز از تشت‌آرا، اول نوروز مناسبت‌ترین زمان برای نامگذاری روز زبان کوردی باشد. همچنین در این مراسم استاد سیدجلال نظامی- ارومیه(محقق، روزنامه‌نگار و گوینده رادیو کرماشان در دوره حسن زیرک و مظهر خالقی)، رضا علیپور- سقز(شاعر جریان‌ساز، رومان‌نویس، منتقذ، روزنامه‌نگار، مدیر کافه کتاب کال- سنندج)، علیرضا سپاهی لایین- خراسان(شاعر و نویسنده)، آرش افضلی- کرماشان(شاعر و مولف)، دکتر رضا عبدالله‌زاده (وکیل، حقوقدان و فعال اجتماعی)  انتقادات و پیشنهادهای ارزنده مطرح کردند. گفتنی است در این کنفرانس در گفتگوها  و بررسی‌های علمی دو دستاورد نیز حاصل شد. ۱. مانستگی، یکسانی و تفهیم کوردی زازایی  و گورانی. ۲. شباهت ساختاری و واژگان کلیدی گویشوران کثیر شیخ‌بزینی(شا مه‌زنی) با ایلامی در آنکار و آناتولی که جمعیت آنها قریب به یک میلیون است و خود معترف به مهاجرات در پانصد سال پیش از فلات پهلویان به آناتولی می‌باشند و استنتاج مهم زبان‌شناختی دیگر: فقط گونه مذکور از زبان کوردی دارای ساخت فعل آینده‌است. همچنین تولیدات انستیتو زانست از جمله آثار مژگان مظفری، عباس محمدزاده، د. حجت رشیدی، نامدار جابری و مجموعە‌داستان‌های کوردی(ئاگرپا) تقدیم کتابخانه انستیتو کورد در استانبول، پن در دیاربکر و ژین در سلیمانیه شد. در پایان لازم است از سروران و برگزارکنندگان این کنفرانس تشکر و تقدیر شود: #Dğan_Hatun #Dêrsîm_Oremar #Umer_Fîdan #Gulan_Mizgin #انجمن بین‌المللی قلم، نهادی غیردولتی و غیرسیاسی و اعضای آن متشکل از نویسندگان کشورهای مختلف در جهت ارزش‌ها و اهدافی نظیر صلح و آزادی است. #دپارتمان_پێپرسی_پێپاکی_چاپمەنی #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021

. ‍ 🖍 پروفسور جویس بلو ✍حجت رشیدی، عضو اصلی انستیتو زانست زاگرس خانم پروفسور جویس بلو، بانوی کوردشناس و از متخصصین زبان و ادبیات کوردی است. وی در سال ۱۹۳۲ برابر با ۱۳۱۰ خورشیدی در قاهره متولد شد. در دهه پنجاه میلادی به فرانسه رفت و در آنجا تحصیلات دانشگاهی را در زمینه زبان‌های کوردی، فارسی و عربی آغاز کرد و همان‌جا لیسانس زبان و ادبیات کوردی گرفت. چندی راهی بلژیک شد و مشغول به کار شد.  از سال ۱۹۷۰ در فرانسه به تدریس در دانشکده زبان‌های شرقی پرداخت. پروفسور بلو، دکتری خود را با راهنمایی ژیلبر لازار، ایران‌شناس مشهور فرانسوی انجام داد. بلو دکتری زبان‌شناسی کوردی دانشگاه سوربن پاریس و همچنین استاد مؤسسه ملی زبان‌ها و تمدن‌های شرقی بوده است. جویس بلو، گویش کوردی کرمانجی را از استادش دکتر کامران بدرخان کورد آموخت و سپس با شوق و علاقه فراوان به آموختن گویش کوردی سورانی پرداخت. این بانوی کوردشناس، چند ماهی در عراق و در میان کوردها زندگی کرد. وی پس از مرگ بدرخان، جانشین استاد خود در دانشگاه سوربن پاریس شد و سال‌ها در این دانشگاه به تدریس زبان کوردی (گویش‌های سورانی و کرمانجی) و تاریخ و فرهنگ کورد پرداخت. پروفسور بلو، یکی از بانوان دانشور کوردشناسی در فرانسه و اروپا بود. وی آثار ارزشمندی در زمینه زبان، فرهنگ و ادبیات کوردی منتشر نموده است. آثار پروفسور بلو جایگاه ویژه‌ای در پژوهش‌های کوردشناسی دارند که شایسته است تمامی آثارش به کوردی ترجمه شود. از جمله آثار وی: ــ مسئله کورد، ۱۹۶۳ ــ سه متن از فرهنگ عامیانه کوردی، ۱۹۶۵ ــ مشکلات یکپارچگی زبان کوردی، ۱۹۸۴ ــ فرهنگ واژگان کوردی، ۱۹۶۵ ــ کوردها، ۱۹۸۲ ــ و... وی در سال ۲۰۲۴ در سن ۹۲ سالگی در فرانسه درگذشت. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ منبع: ــ فصلنامه تخصصی گوهران، ویژه شعر کوردی، شماره ۱۵، ۱۳۸۶ ــ‌ دو ماهنامه فرهنگی، اجتماعی بیان، شماره ۳۷، ۱۴۰۳ #دپارتمان_پێپرسی_پێپاکی_چاپمەنی #ئەنستیتو_زانست_زاگروس @zanist2021