M.R. Nikfar

منطق پرتناقض رخدادها محمدرضا نیکفر − «چه می‌خواستیم، چه شد» و «نفهمیدیم از کجا خوردیم»، عبارت‌هایی هستند پراستفاده در برخورد با رخدادها. قضیه چیست؟ بر سیر رخدادها چه منطقی حاکم است؟ −−−−−−−−−−− مشخصه‌ی وضعیت در ایران، خلاف‌آوری (Counterproductivity) است، خلاف‌آور بودنِ رخدادهایی پرتأثیر، چه آنهایی که درونی‌اند، چه آنهایی که ضمن ربط به درون از بیرون بر آن حادث می‌شوند. از این دسته‌ی دوم، جنگ یک نمونه‌ی اخیر است. آمریکا و اسرائیل با هدف سرنگون کردن حکومت، یا دست کم کنترل وضعیت در ایران، به جنگ رو آوردند. نتیجه، خلاف آن چیزی شد که گمان می‌بردند. جمعی از ایرانیان هم، به ویژه آنانی که طرفدار سلطنت بودند یا به یکباره «پادشاهی‌خواه» شدند، بر این گمان بودند که ترامپ و نتانیاهو حکومت را سرنگون کرده و سپس رضا پهلوی را در یک کاخ سلطنتی در تهران مستقر خواهند کرد. تلاش‌شان نتیجه‌ی عکس داد. کنترل حکومت بر کشور مستحکم‌تر شد. از سوی دیگر، پشتیبانی از حمله‌ی خارجی به کشور، آبروباختگی‌ای برای رضا پهلوی و پشتیبانان و پیروانش به بار آورد که در گزارش تاریخی از این دوره، میزان آن از میزان آبروباختگی محمدرضاشاه به خاطر کودتای ۲۸ مرداد پیشی خواهد گرفت. یک وضعیت زمانی خلاف‌آور می‌شود که اثر خالص یک اقدام یا برنامه نسبت به اثر هدف‌گذاری شده‌ی آغازین منفی باشد، یا طراحان برنامه را به جای نزدیک‌تر کردن به هدف، از نتیجه‌ی مطلوب دورتر کند. این حالت اغلب شامل موردهایی است چون پیش‌بینی نکردن پیامدها و ریسک‌ها، تمرکز بر کنش ضربتی یا دستکاری‌های سطحی به جای راهکارهای سیستمی، یا ناهمخوانی میان هدف با شیوه‌ها و امکان‌های گزینش شده برای رسیدن به آن. احتمال اینکه خلاف‌آوری در وضعیت پیچیده بُروز کند، معمولاً بیشتر از حالتی است که وضعیت به نسبت ساده است، یعنی می‌توان در آن عامل‌های دخیل در موقعیت را تشخیص داد و تصوری به نسبت روشن از وزن و پویش هر یک داشت. در وضعیتِ پیچیده است که در صورت شکست می‌گوییم «نفهمیدیم از کجا خوردیم». خلاف‌آوری، پدیده‌ای ثابت در موقعیت ایرانی به ضد خود تبدیل شدن، یا ضد خود را تولید کردن، پدیده‌ای است که در تاریخ معاصر ایران مدام با آن روبرو می‌شویم. این امر مختص جامعه‌ی ایران نیست. رشد و پویش اجتماعی تضادمند است، اما نحوه‌ی پدیداری و شدت خلاف‌آوری، بسته به وضعیت و موقعیت است. ایران معاصر از آن گونه جامعه‌هایی است که خلاف‌آوری در آن، پیاپی و با تأثیر شدید رخ می‌دهد و معمولاً به درس‌گیری و اصلاح بینش و سبک کار منجر نمی‌شود. حکومت، خلاف‌آور بالفطره است. در هر دو رژیم اخیر دیده‌ایم: کنترل را تشدید می‌کنند، اما این باعث می‌شود که افق دیدشان محدودتر شود و در نیابند ممکن است از کجا بخورند. سرکوب می‌کنند، اما با این کار بر شدت نفرت از خود و مخالفت با خود می‌افزایند. از سوی دیگر، نیروهای مخالف حکومت‌ها در دوره های مختلف، مدام برنامه‌هایی پیش گرفته‌اند و دست به اقدام‌هایی زده‌اند که به نتیجه‌هایی خلاف انتظارشان راه برده‌ است. ساده نیست دسته‌بندی اِشکال‌ها و رسیدن به چند اِشکال پایه‌ای و تکرار شونده. اما رواست مطمئن باشیم که اگر یک دسته‌بندی دقیق صورت گیرد، این سه اِشکال در رأس آن دسته بندی قرار خواهند گرفت: ۱. توجه اکید بر یک عامل و ندیدن عامل‌های دیگر، ۲. بی توجهی به این که اگر یک عامل ضعیف شود یا از میدان خارج شود، آیا به جای اینکه عامل مطلوب میدان‌دار شود، آیا ممکن نیست قدرت به رقیب یا نیرویی واگذار شود که رفتار او در محاسبات ما منظور نشده است، ۳. در نظر نگرفتن یا جدی نگرفتن مخاطره‌ها و پیامدهای جانبی... https://www.radiozamaneh.com/899967