اتحاد ایلات ترک بیچاقچی

آذربایجان، ایران و زبان تُرکی در خاطرات لیدی شیل مری شیل مشهور به لیدی شیل همسر جاستین شیل؛ وزیرمختار انگلستان در ایران بود. جاستین شیل یک دوره مُستشار نظامی در اردوی عباس میرزا و دو دوره وزیرمختار انگلستان در ایران بود. اولین مأموریت او در مقام وزیرمختاری انگلستان در ایران از سال ۱۸۴۴ تا ۱۸۴۷ در دروۀ سلطنت محمدشاه و دومین مأموریتش در این مقام از ۲۹ اکتبر ۱۸۴۹ تا اوایل آوریل ۱۸۵۳ در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه بود. لیدی شیل در مأمورت سفارت دوم همسرش، همراه با او به ایران آمد و کتاب خاطرات او از این سفر، یکی از منابع بسیار مهم حاوی اطلاعات جغرافیایی، سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی دربارۀ آذربایجان و ایران است. وی در سفرنامۀ خود دربارۀ موقعیت زبان تُرکی و آذربایجان چنین می‌نویسد؛ «تعجب‌آور است که در یکی از شهرهای مهم ایران، حتی یک کلمه فارسی هم شنیده نشود. در تبریز تنها زبانی که در خیابان و بازار به گوش می‌رسد، تُرکی‌است که به نظر من زبان خشن و ناهنجاری‌است. برای نشان دادن درجۀ خشونت این زبان و به کار گرفتن آن در موقع امر و تحکم، ایرانی‌ها مثلی را نقل می‌کنند: وقتی بنا شد حضرت آدم از بهشت اخراج شود، جبرئیل از این بندۀ گناهکار به زبان فارسی خواست که از بهشت بیرون برود اما آدم اعتنا نکرد. جبرئیل سپس به زبان عربی و آنگاه به زبان سانسکریت و بعداً به زبان‌های دیگر دستور خود را تکرار نمود اما نتیجه‌ای نگرفت تا آنکه غضبناک شد و به زبان تُرکی فریاد زد: کؤپک اوغلو چیخ بوردان. آدم با شنیدن آن بدون معطلی از بهشت بیرون رفت.  زبان تُرکی به  صورت زبان منطقه‌ای آذربایجان، به قدری در این ایالت اشاعه دارد که جز در شهرهای مهم و آن هم در بین جماعت طبقۀ بالا (سواددار)، اصولاً کسی قادر به فهمیدن زبان فارسی نیست. زبان تُرکی که در آذربایجان صحبت می‌شود، اختلاف زیادی با تُرکی رایج در استانبول ندارد، با این تفاوت که در زبان تُرکی استانبولی کلمات روان‌تر، لطیف‌تر و بدون صلابت تلفظ می‌شوند در حالی که در زبان تُرکی ایران، خشونت و صلابت اولیۀ آن حفظ شده است و در نتیجه؛ این دو ملت زبان یکدیگر را با اشکال درک می‌کنند.  زبان تُرکی در اغلب نقاط ایران  مورد استفاده قرار می‌گیرد، به طوری که تا حدود یکصد مایلی تهران یعنی حوالی قزوین، مردم به جای زبان فارسی به زبان تُرکی صحبت می‌کنند و حتی در بین خانوادۀ دربار، زبان فارسی جز در مواقع رسمی به کار برده نشده، اغلب اوقات تمامی اعضای دربار که شامل دو تا سه هزار نفر شاهزاده هستند، به همان زبان اجداد خود که از آن سوی دیوار چین (پکن) آورده شده، صحبت می‌کنند. چون در حدیث است که ایل قاجار از اولاد نهگبانان سلطنتی امپراطوری آسمانی چین بوده‌اند.  مناطق مرکزی و جنوبی ایران پر از عشایری‌است که به تُرکی صحبت می‌کنند. در ایالات ساحلی دریای خزر مانند گیلان و مازندران یک نوع زبان فارسی به صورت لهجۀ محلی رایج است و مردم کوه‌نشین متعلق به عشایر خالص پرشین مانند کردها و لک‌ها نیز دارای زبان مخصوص به خود هستند و به نظر می‌رسد آنها تنها مردم در ایران باشند که تُرک‌ها نتوانسته‌اند زبان آنها را تحت تأثیر خود درآورند.  با آنکه زبان چینی به وسیلۀ میلیون‌ها نفر صحبت می‌شود اما به علت اختلاف لهجه‌های متعدد آن، برای اغلب مردم قابل فهم نیست. در عوض خط آنها به صورتی‌است که همگان به وسیلۀ آن مقصد یکدیگر را در می‌کنند. زبان‌های انگلیسی، اسپانیولی و تُرکی از نظر تعداد مردمی که به آنها سخن گفته و از نیت هم آگاه می‌شوند، گسترش فراوانی دارد. مخصوصاً زبان ترکی که از بلگراد تا دیوار چین مورد استعمال داشته و مسافرانی که با زبان «یافث اوغلو» آشنا هستند، به خوبی می‌توانند در این مسیر رفع حاجت کنند. البته با در نظر گرفتن بعضی از اختلافات نسبی در قلمرو وسیع زبان تُرکی از تُرکی ملایم استانبولی گرفته تا لهجۀ تُرکمن‌ها، اوزبک‌ها، قیرقیزها و طوایف تُرک مغولستان.    آذربایجان که تبریز حاکم‌نشین آن است، یکی از ایالات پر ارزش ایران می‌باشد که از طرف شمال با روسیه، از سمت غرب با عثمانی همسایه است. آذربایجان از نظر آب‌وهوا، حاصل‌خیزی خاک، تعداد جمعیت و همچنین – به طوری که شنیده‌ام- از نظر قدرت نظام، رشادت و نیروی کار مردم بر سایر ایالات ایران برتری دارد» (لیدی شیل، ۱۳۶۸: صص۲۴-۲۳).  لیدی شیل، مری، خاطرات لیدی شیل؛ همسر وزیرمختار انگلیس در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه، ترجمۀ حیبن ابوترابیان، چ۲، نشر نو، تهران، ۱۳۸۶.  سیدمرتضی حسینی