بامهای کاهگلی

💢 لزوم تبدیل وحدت از شعار به سیاست ✍ نور احمد بلند اختر 🔹️ فاصله ۱۲ تا ۱۷ ربیع‌الاول در ایران «هفته وحدت» نام گرفته است. اما به جای تکرار اینکه «وحدت خوب است»، شاید پرسش مهم‌تری مطرح کنیم: آیا در تاریخ، حاکمانی بوده‌اند که مدارا را از شعار به سیاست عملی تبدیل کرده باشند؟ 🔸️مردم را می‌توان آموزش داد و به تحمل و مدارا عادت داد؛ اما این کار از جایی آغاز می‌شود که رهبران سیاسی و مذهبی خود الگوی آن باشند. دو تجربه اکبرشاه در هند و نادرشاه در ایران، و حتی تجربه عثمانی‌ها، از این جهت آموزنده‌اند. 🕌 اکبرشاه؛ وحدت بدون یکی کردن مردم اکبر در هندِ چنددینی، به‌تدریج سیاست «صلح کل» (Sulh-i Kul) را در پیش گرفت؛ یعنی همزیستی گروه‌های مختلف بدون اجبار آنان به یک عقیده. مالیات زیارت هندوها و سپس جزیه را لغو کرد، هندوها و به‌ویژه راجپوت‌ها را به ارتش و حکومت وارد کرد و شماری از آنان به مناصب عالی رسیدند. همچنین در «عبادت‌خانه» گفت‌وگو را از علمای مسلمان به پیروان مذاهب و ادیان دیگر گسترش داد. 🔸️مدارا بدین ترتیب فقط سخن نبود؛ در مالیات، استخدام، ارتش، حکومت و روابط اجتماعی نمود یافت. «دیگری مذهبی» از کسی که صرفاً باید تحمل شود، به شریک جامعه و حکومت تبدیل شد. ⚔️ نادرشاه؛ خاموش کردن آتش یک نزاع تاریخی نادر پس از سقوط صفویه، ایرانِ گرفتار آشفتگی سیاسی، جنگ و شکاف مذهبی را تحویل گرفت. او برای ساختن دولتی نیرومند نمی‌توانست نزاع مذهبی گذشته را ادامه دهد. میرزا مهدی‌خان استرآبادی در «وثیقه نامه ای که در بغداد نوشته شد»، در توضیح ریشه این منازعه، پس از اشاره به سیاست مذهبی شاه اسماعیل می‌نویسد که با رواج سب و رفض، «اهل سنت و جماعت آغاز معادات و ترک مصافات» کردند و قتل و نهب و اسارت یکدیگر را مباح دانستند و سرانجام «از طرفین» فتنه و آشوب میان مسلمانان پدید آمد. نادر برای شکستن این چرخه، با سب و رفض مقابله کرد، از علما و بزرگان تعهد گرفت و پیشنهاد کرد مذهب جعفری در کنار چهار مذهب اهل سنت به رسمیت شناخته شود. اما به همین بسنده نکرد: در نجف در ۱۱۵۶ق/۱۷۴۳ـ۱۷۴۴م علمای شیعه و سنی را گرد آورد؛ عبدالله سویدی بغدادی نیز در این مذاکرات حضور داشت و گفت‌وگوها به وثیقه‌ای مکتوب انجامید. مذاکرات با عثمانی نیز سرانجام به عهدنامه کُردان در ۱۷۴۶ انجامید. 🕌 عثمانی‌ها نیز به گفت‌وگو رسیدند این تحول یک‌طرفه نبود. در همان دوره، علمای عثمانی نیز دریافتند که ادامه منازعه فرقه‌ای هزینه‌زاست و در مذاکرات ۱۷۴۳ با علمای ایرانی وارد گفت‌وگو شدند؛ تلاشی برای جدا کردن اختلاف مذهبی از دشمنی سیاسی. 📌 نسخه‌ای که تاریخ به ما می‌دهد از این تجربه‌ها می‌توان پنج اصل عملی استخراج کرد: ۱️⃣ وحدت را از رهبران آغاز کنید. مردم رفتار بزرگان را می‌آموزند؛ مدارا باید ابتدا در رفتار سیاسی و مذهبی رهبران دیده شود. ۲️⃣ توهین و تحریک مذهبی را متوقف کنید. نادر دریافت که نمی‌توان از وحدت سخن گفت و همزمان رفتارهای تحریک‌کننده مقدسات دیگران را نادیده گرفت. ۳️⃣ تفاوت را به رسمیت بشناسید. اکبر هندوها را مسلمان نکرد و نادر نیز در پی نابودی مذهب اهل سنت نبود. وحدت یعنی همزیستی با وجود تفاوت، نه اجبار به یکسانی. ۴️⃣ اقلیت را فقط تحمل نکنید؛ شریک کنید. درس مهم اکبر این بود که پیرو مذهب دیگر باید بتواند در آموزش، مدیریت، اقتصاد، ارتش و نهادهای عمومی سهم واقعی داشته باشد. ۵️⃣ وحدت را به قانون و نهاد تبدیل کنید. نادر اختلافات را به مذاکره، وثیقه و عهدنامه کشاند و اکبر «صلح کل» را به اصل حکمرانی تبدیل کرد. وحدتی که فقط به مراسم و سخنرانی وابسته باشد، با تغییر افراد از بین می‌رود. 🌱 مهم‌ترین درس تاریخ شاید این باشد: برای وحدت لازم نیست اختلاف عقیده را از بین ببریم؛ باید هزینه اختلاف را از «دشمنی» به «همزیستی» تغییر دهیم. جامعه‌ای که در آن هیچ‌کس به خاطر مذهبش شهروند درجه دوم نباشد، مقدسات یکدیگر محترم باشد، در اداره جامعه سهم واقعی داشته باشند و اختلافاتشان را در فضایی امن و محترمانه بیان کنند، به وحدت واقعی نزدیک‌تر است. مردم را می‌توان آموزش داد؛ اما نخست باید سران و بزرگان به آنان نشان دهند که مدارا در عمل چگونه است. 📚 برگرفته از منابع دوره اکبرشاه و نادرشاه، از جمله آثار ابوالفضل، میرزا مهدی‌خان استرآبادی و محمدکاظم مروی، و پژوهش‌های دانشگاهی درباره روابط شیعه و سنی و ایران و عثمانی در سده هجدهم.