انجمن پرس | نهاد مستقل مطبوعاتی

«ماهنامه انجمن ـ شماره ۳۹ ـ شهریورماه ۱۴۰۵» را از طاقچه دریافت کنید https://taaghche.com/book/337022

■ نویسنده اختصاصی کودکان فرودست در آن زمان خواندنی‌های غیردرسی برای کودکان بسیار اندک بود. صمد بهرنگی اندک کتاب‌هایی را هم که منتشر می‌شد، اندرزگو و تعلیمی می‌دانست. معتقد بود که بچه‌ها به کتاب‌هایی با اندیشه و درونمایه‌های نو نیاز دارند. دوست نویسنده‌اش- غلامحسین ساعدی- به او پیشنهاد کرد که خود دست به قلم ببرد و شروع به نوشتن کند. صمد که دستی در نوشتن داشت، از ۱۹ سالگی به داستان‌نویسی هم پرداخت و برخی از مشهورترین و پرطرفدارترین داستان‌های کودک به زبان فارسی را نوشت؛ آثاری مانند اولدوز و کلاغ‌ها، بیست و چهارساعت در خواب و بیداری، و ماهی سیاه کوچولو. به فولکلور و ادبیات شفاهی نیز بسیار علاقه داشت، و بخشی از افسانه‌های آذربایجان را گرد آورد و بازنوشت و منتشر کرد. برخی داستان‌های صمد فانتزی و بعضی دیگر رئالیستی است. توصیف صمد از بچه‌های روستایی و کودکان حاشیه نشین زنده است. نثرش در فارسی نویسی لغزش‌هایی دارد، اما داستان را گیرا روایت می‌کند. نظام ارزشی بیشتر آثارش به افسانه‌ها می‌ماند؛ یک جانب شر مطلق است و جانب دیگر خیر کامل؛ فرودستان قربانیان نیک‌نهادند و فرادستان ستمگران بدنهاد. صمد این ارزشگذاری طبقاتی‌ را درباره مخاطبان آثارش یعنی کودکان نیز روا می‌دانست. در مقدمه‌ اولدوز وکلاغ‌ها قهرمان داستان از نویسنده، صمد بهرنگی، می‌خواهد: «... قصه‌ مرا برای بچه‌هایی بنویسد که یا فقیر باشند یا خیلی هم نازپرورده نباشند. پس، این بچه‌ها حق ندارند قصه‌های مرا بخوانند: ۱. بچه‌هایی که همراه نوکر به مدرسه می‌آیند. ۲. بچه‌هایی که با ماشین سواری گرانقیمت به مدرسه می‌آیند». به‌رغم این کاستی‌ها، در آثار صمد در هر دو حوزه گردآوری و آفرینش، نشانه‌هایی هست که بر پایه آن می توان این گزاره شرطی را مطرح کرد، که اگر صمد می‌ماند، چهره ای بس بزرگ و تاثیر گذار در ادبیات کودکان ایران می شد. اما در حالت حقیقی این فرصت از او گرفته شد. ■ مرگ صمد، زایش اسطوره «مرگ خیلی آسان می‌تواند به سراغ من بیاید، اما من تا می‌توانم زندگی کنم نباید به پیشواز مرگ بروم. البته اگر یک وقتی ناچار با مرگ روبرو شدم- که می‌شوم- مهم نیست، مهم این است که زندگی یا مرگ من چه اثری در زندگی دیگران داشته باشد...» این سطرها از کتاب ماهی سیاه کوچولو- مشهورترین اثرش- طنینی پیشگویانه یافتند و البته تعبیر شدند. صمد نیز چون ماهی سیاه کوچولو در آب‌ها جان داد. نویسندگان معترض و مبارزان آن دوران و پیشاپیش آنان جلال آل‌احمد نگذاشتند که مرگ او هدر برود و به این گمان دامن زدند که در غرق شدن او در ارس دست‌های ساواک در کار است. حساسیت نیروهای امنیتی درباره دوستی صمد با مبارزان سیاسی، تمایلش به مرام مارکسیستی و فعالیت‌های تاثیرگذار فرهنگی- سیاسی‌اش در تبریز در پروردن این شایعه بسیار موثر بود. بدین سان مرگش بسیار تاثیرگذار از آب درآمد و او بدل شد به یکی از اسطوره‌های مبارزه در ایران. ■ عصیان علیه فراموشی جلال آل احمد که یادداشت صمد و افسانه عوام را نگاشت و شایعه قتل او را پر و بال داد، بعدتر نوشت که در این باره افسانه ساخته بوده است. بنابراین به طور کلی ما دو صمد داریم، صمدی که به راستی بود و صمدی که سازوکارهای پیچیده اجتماعی از او ساخت. صمد در دهه چهل و در روزگار رویش جنبش چریکی ایران چهره شد. جنبش چریکی ایران، از جنبه معرفتی بیش از آن که بر اندیشه های عقلانی شکل گرفته باشد، برپایه آیین های اسطوره‌ای شکل گرفته بود. آیین های اسطوره‌ای چون بر پایه زمان گردان یا چرخشی استوار هستند، نیاز به نماد و نشان دارند تا در هر چرخش زمانی، انرژی آیینی خود را بازیابی کنند. این گروه‌ها، ابتدا صمد را شهید کردند و سپس از او مانند دیگر کشتگان، نماد و نشان جنبش چریکی ایران را ساختند. با این کارها بازشناسی صمد واقعی و صمد اسطوره‌ای برای نسل‌های بعد بسیار دشوار شد. کتاب ماهی سیاه کوچولو شد مانیفست جنبش مسلحانه. تعهد و خشم انقلابی‌اش را ستودند و آن را اثری نمادین درباره مبارزه قهرآمیز تفسیر کردند و مرگ صمد را به مرگ ماهی سیاه در گلوی ماهی‌خوار شبیه دانستند. دو سال بعد در ۱۳۴۹نخستین گلوله‌ها در جنگل‌های سیاهکل شلیک شد و جنبش مسلحانه به طور رسمی اعلام موجودیت کرد. بعدتر سازمان چریک های فدائی خلق تشکیل شد که برخی دوستان نزدیک صمد- مانند بهروز دهقانی -نیز به عضویت آن درآمدند. اکنون پس از بیش از نیم قرن از مرگ صمد بهرنگی، فرصتی است که ورای اسطوره‌، به واقعیت و اهمیت او نظر کنیم. کار بسیار بزرگ او، آموزگاری کودکان روستاهای محروم آذربایجان و بزرگ‌تر و باارزش‌تر از آن، الگودهی گونه ای از آموزش و پرورش به فرودستان بود که او را تا جایگاه پائولو فریره (نظریه‌پرداز تعلیم و تربیت انتقادی) ایران بالا می برد.

این بخشی از روایت حمزه فرهتی است در کتاب خاطراتش (از این سال‌ها و سال‌های دیگر)،‌ از لحظه‌ای که صمد بهرنگی در شهریور ۱۳۴۷ در رود ارس غرق شد. به همراه پیکر صمد، تصویر واقعی‌اش نیز با جریان تند رودخانه رفت و ناپدید شد. چند روز بعد که از آبش گرفتند دیگر آن آدم پیشین نبود، نویسنده متعهد کودکان و معلم دلسوز روستاهای آذربایجان، بلکه بدل شد به یکی از نمادهای مبارزه در ایران. شایعه دهان به دهان می‌رفت و دوستان سیاسی و نویسنده‌اش در آن می‌دمیدند که صمد را ساواک سر به نیست کرده است. از مرگ صمد بهرنگی بیش از نیم قرن می‌گذرد و او همچنان اسطوره تعهد و مقاومت به شمار می‌آید. اما او که هنگام مرگش تنها ۲۹ ساله عمر کرده بود، چه می کرد و چه در سر داشت؟ واقعیت و اسطوره‌ صمد چیست؟ ■ آقا معلم دلسوز و شاگردان محروم صمد بهرنگی فارغ التحصیل رشته ادبیات انگلیسی از دانشگاه تبریز در اواخر دهه سی قصه نویسی و ترجمه برای کودکان را شروع کرد. اولین داستان او با نام تلخون در سال ۱۳۴۲ در کتاب هفته منتشر شد و پس از آن با انتشار چند داستان دیگر از جمله الدوز و کلاغ ها آثارش مورد توجه قرار گرفت. در مردادماه سال ۱۳۴۷ کتاب ماهی سیاه کوچولو از سوی انتشارت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوان با تصویرگری فرشید مثقالی منتشر شد. ماهی سیاه کوچولو قصه ماهی کوچکی است که به عشق دیدن دریا خطر می کند و سفری دور و دراز را با تجربه های متفاوت برای رسیدن به رهایی آغاز می کند. این داستان در اواخر دهه چهل و سال‌های قبل از انقلاب به عنوان یک داستان علیه حاکمیت معرفی شد و بسیاری ماهی سیاه کوچولو را نماد نسل جوان انقلابی و روشفنکر می دانستند. صمد بهرنگی تیرمـاه ۱۳۱۸ در تبریز به دنیا آمد و بعد از اتمام تحصیلات ابتدایی به دانشسرای مقدماتی رفت و پس از آن در مدارس شهرها و روستاهای آذربایجان به تدریس پرداخت. چند ماه پس از فارغ التحصیلی از دانشسرای مقدماتی تبریز در ۱۳۳۶،‌ به معلمی در روستایی در آذربایجان فرستاده شد و تا پایان عمر کوتاهش آموزگار بچه‌های روستایی بود. خیلی زود دریافت که بسیاری از آموزه‌های دانشسرا به کار معلمی در مناطق دورافتاده و آموزش کودکان محروم و تهی دست ترک زبان نمی‌آید. در کتاب کندوکاو در مسائل تربیتی ایران می‌نویسد: «هرگز نگفته بودند که اگر برف سنگین آذربایجان ارتباط روستا را با خارج قطع کرد و نفت در ده پیدا نشد و خودت مریض و بی دوا و درمان افتادی و ماندی چکار باید بکنی. مرا گول زده بودند. این بود که وقتی به روستا رسیدم چنان شد که گویی در خوابی شیرین ناگهان دچار کابوس شده ام.[...] یکباره دریافتم که تمام تعلیمات مربیان دانشسرا کشک بوده. همه‌ش را به باد فراموشی سپردم و فهمیدم که باید خودم برای خودم فوت و فن معلمی را پیدا کنم و چنین نیز شد». صمد شیوه‌های ناکارآمد آموزش و پرورش را که برای دانش آموزان شهری طراحی شده بود کنار گذاشت. حق آموزش کودکان دور از مرکزی را که به زبان دیگری جز فارسی تکلم می‌کردند، به رسمیت شناخت و روش‌هایی مناسب حال آنان در پیش گرفت. به جست وجوی راه‌هایی برخاست که بتواند آن‌ها را به خواندن و آموختن علاقه‌مند کند. با پدران روستایی سروکله می‌زد که فرزندان را به چشم نیروی کار نبینند و آن‌ها را به مدرسه بفرستند. توصیه‌های آموزش رسمی را در نوشته‌هایش نقد کرد و پیشنهادها و تجربه‌هایش را در اختیار نهاد. برخی در آموزش و پرورش شیوه پیشرو و انتقادی او را نمی‌پسندیدند و گاه او را به مناطقی دورافتاده‌تر می‌فرستادند و یا از حقوقش می‌کاستند. این کارها که صمد می‌کرد در زمانه‌ای بود که تازه تلاش‌ها برای رسمیت‌ بخشیدن به کودکی و حقوق آن آغاز شده بود.

عصیان علیه فراموشی به مناسبت 9 شهریور، سالروز مرگ صمد بهرنگی ■ مجله هنروجامعه | شماره 2 | پاییز 1397 «ارس درست در پشت پاسگاه جریان داشت. در میان خنده و شوخی، لخت شدند و به آب زدند. [...] پنجاه متری شنا نکرده بود که صدای فریاد صمد را شنید: «دکتر! دکتر!» بلافاصله برگشت و دید که صمد تا بالای شانه‌هایش توی آب است و هراسان دست و پا می‌زند. بلافاصله چرخ زد و در خلاف جهت جریان آب، رو به سمتی که صمد بود، با تمام قوا دست‌ و پا زد. تقریبا نصف فاصله را طی کرده بود که صمد برای سومین بار صدایش کرد. [...] دید که جریان تند صمد را در خود بلعید. دید که صمد ناپدید شد. دید که جهان خاموش شد». 👤@anjomanpress 👇

عصیان علیه فراموشی به مناسبت 9 شهریور، سالروز مرگ صمد بهرنگی ■ مجله هنروجامعه | شماره 2 | پاییز 1397 «ارس درست در پشت پاسگاه جریان داشت. در میان خنده و شوخی، لخت شدند و به آب زدند. [...] پنجاه متری شنا نکرده بود که صدای فریاد صمد را شنید: «دکتر! دکتر!» بلافاصله برگشت و دید که صمد تا بالای شانه‌هایش توی آب است و هراسان دست و پا می‌زند. بلافاصله چرخ زد و در خلاف جهت جریان آب، رو به سمتی که صمد بود، با تمام قوا دست‌ و پا زد. تقریبا نصف فاصله را طی کرده بود که صمد برای سومین بار صدایش کرد. [...] دید که جریان تند صمد را در خود بلعید. دید که صمد ناپدید شد. دید که جهان خاموش شد». این بخشی از روایت حمزه فرهتی است در کتاب خاطراتش (از این سال‌ها و سال‌های دیگر)،‌ از لحظه‌ای که صمد بهرنگی در شهریور ۱۳۴۷ در رود ارس غرق شد. به همراه پیکر صمد، تصویر واقعی‌اش نیز با جریان تند رودخانه رفت و ناپدید شد. چند روز بعد که از آبش گرفتند دیگر آن آدم پیشین نبود، نویسنده متعهد کودکان و معلم دلسوز روستاهای آذربایجان، بلکه بدل شد به یکی از نمادهای مبارزه در ایران. شایعه دهان به دهان می‌رفت و دوستان سیاسی و نویسنده‌اش در آن می‌دمیدند ک

آنچه در این شماره می خوانید: ■ کانون [اتاق بازرگانی تبریز؛ ۱۷۰ سال پیشگامی] - وقتی تجارت به یک مکتب تبدیل می‌شود/ علی حامد ایمان - نهادهای تُجار تبریز در عصر قاجار/ اتاق بازرگانی تبریز؛ ۱۷۰ سال پیشگامی - تاسیس و تحول اتاق تجارت تبریز/ دکتر رضا طهوری - از بازار تبریز تا نهاد اقتصادی/ مهدی حمیدی شفیق - کارآفرینی و نهاد توسعه در تبریز/ جواد راستی - اتاق بازرگانی تبریز؛ ۱۷۰ سال پیشگامی میراث صنعتی و مکتب اقتصادی در قلب آذربایجان/ یونس ژائله - از تجارت تا تمدن/ گزارشی از آیین رونمایی کتاب «تاریخ اطاق تبریز» - از خاندان‌های تجاری تا نهادسازی/ بازخوانی تاریخ اقتصادی تبریز در نشست نقد ادبی «کتاب ماه تبریز» - تاریخ و ضرورت ثبت و تدوین آن/ قاسم ترکان ■ درنگ [نمایشگاه بین المللی تبریز؛ چهار دهه کارآفرینی، توسعه و ایستادگی] - اتاق بازرگانی و نمایشگاه بین‌المللی تبریز؛ دو بال توسعه - نقش نمایشگاه بین المللی تبریز در توسعه اقتصادی و دیپلماسی تجاری ایران/ دکتر رضا طهوری - جایگاه و اهمیت نمایشگاه‌ها در اقتصاد/ نویسنده: ظفر اوزجیوان/ ترجمه: مجتبی نهانی - روایتی از یک کارآفرین/ جواد راستی - برگزاری نمایشگاه/ برشی از کتاب «آقای استاندار» خاطرات علی عبدالعلی زاده - روایت چهار دهه کارآفرینی، توسعه و ایستادگی/ میزگردی با حضور: دکتر ابوالفتح ابراهیمی- دکتر علی جهانگیری- مهندس حبیب ماهوتی ■ افق [اندیشه، نظریه و چشم‌انداز] - اسلام‌گرایی نورالدین توپچو/ نویسنده: ارجان ییلدیریم- مترجم: میثم قهوه‌چیان - چرا هنوز باید کارل مارکس خواند؟/ محمود بنی‌آدم‌دیزج ■ آن‌سوتر [ترجمه و ایده‌های جهانی] - توسعه اقتصادی و نظریه مدرن نوآوری/ نویسندگان: دکتر مراد قاراقوز- دکتر مسعود آلبنی- ترجمه: مجتبی نهانی - صندوق برابر، کیف پول نابرابر؛ موانع مالی در مشارکت سیاسی زنان/ مترجم: نسیم یگانی ■ مسیر [توسعه و چشم انداز آینده] - توسعه اقتصادی فیلیپین (پیشگامان نوسازی در آسیا)/ دکتر رضا طهوری ■ در جریان [تحلیل مسائل اقتصادی] - وقتی کربن وارد قیمت، قرارداد و رقابت‌پذیری می‌شود/ حسین جلیل‌پور صابرجوی ■ برای خرید تک نسخه ای شماره 39 مجله «انجمن» می توانید مبلغ 400هزار تومان [با احتساب هزینه پست سفارشی] به حساب شماره اعلام شده در زیر واریز نموده و آدرس خود را برای ما ارسال دارید: کارت بانک تجارت: 5859831065829292 به نام: علی حامد ایمان ■ انجمن پرس ❘ نهاد مستقل مطبوعاتی - مجلات: انجمن ❘ غروب ❘ هنر و جامعه ❘ تجربه و شهر - (ID) شبکه های مجازی: @aniomanpress

■ شماره 39 مجله «انجمن» و بررسی تجربه تاریخی۱۷۰ ساله اتاق تبریز در تاریخ اقتصادی ایران، برخی شهرها فقط محل فعالیت اقتصادی نبوده‌اند؛ بلکه خود به بخشی از شکل‌گیری فرهنگ اقتصادی و تجربه نهادسازی تبدیل شده‌اند. تبریز یکی از این شهرهاست؛ شهری که موقعیت آن باعث شده برای قرن‌ها یکی از مهم‌ترین مراکز پیوند اقتصاد ایران با جهان پیرامون باشد. تجربه ۱۷۰ ساله اتاق تبریز، از این منظر تنها روایت یک نهاد اقتصادی نیست؛ بلکه روایت مسیری است که طی آن یک جامعه تجاری تلاش کرد روابط اقتصادی خود را به سمت ساختارهای سازمان‌یافته‌تر هدایت کند. کتاب «تاریخ اطاق تبریز» فرصتی برای بازخوانی همین مسیر فراهم کرده است. در سوی دیگر، نمایشگاه بین‌المللی تبریز قرار دارد؛ نهادی که طی چهار دهه گذشته تلاش کرده اقتصاد منطقه را از مسیر نمایش، معرفی، ارتباط و شبکه‌سازی به بازارها و فعالان اقتصادی داخل و خارج متصل کند. مجله «انجمن» در این شماره خود به مناسبت انتشار کتاب «تاریخ اطاق تبریز» نگاهی داشته به تجربه ۱۷۰ ساله اتاق تبریز و مسئله توسعه اقتصادی؛ و نیز ۴۰ سال بازارسازی از طریق نمایشگاه بین المللی تبریز. 👤@anjomanpress 👇

ارزیابی تعیین کننده های توسعه اقتصادی: عوامل اقتصادی نویسندگان: دکتر محمود اونسال شاشماز- یونس امره یایلا ترجمه: مجتبی نهانی

مجله انجمن ❘ شماره 38

توسعه اقتصادی یکی از بنیادی ترین اهداف کشورها، به ویژه کشورهای در حال توسعه، به شمار می رود. این مفهوم، فراتر از افزایش ساده تولید ناخالص داخلی یا درآمد سرانه، به مجموعه ای از تحولات ساختاری در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و نهادی اشاره دارد. به عبارت دیگر، توسعه اقتصادی زمانی محقق می شود که علاوه بر رشد کمّی تولید، شاهد بهبود کیفیت زندگی، افزایش رفاه عمومی، کاهش نابرابری ها و ایجاد فرصت های برابر برای همه آحاد جامعه باشیم. - نسخه کامل مقاله را در فایل PDF بخوانید ■ انجمن پرس ❘ نهادی برای اندیشه و فرهنگ - شبکه مجلات: انجمن ❘ غروب ❘ هنر و جامعه ❘ تجربه و شهر ■ (ID) شبکه های مجازی: @anjomanpress