فرهنگ روش

فرهنگ روش ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ روزنوشت‌های فرهنگ مهروش در نیم‌سال جاری یک دوره درس تفسیر تطبیقی با دانشجویان دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه آزاد اسلامی گرگان داشتم. در این درس یک دوره تفسیر سورۀ دهر بر اساس متن تفسیر صافی فیض کاشانی گفتم و پابه‌پای مرور مطالب این کتاب، مباحثی تکمیلی را با مرور آراء دیگر مفسران دنبال کردم. پانزده جلسه کلاس این درس را تقدیم علاقه‌مندان می‌کنم. فقط لازم است یادآوری کنم که فایل چهار جلسۀ آخر مربوط به تدریس همان مباحث در دوره‌های پیشین است؛ چون فایل چهار جلسۀ اخیر ضبط نشده بودند مجبور شدم آن‌ها را جای‌گزین کنم. @FarhangeRvesh

این‌گونه، تفاوتِ رویکردِ شیعیان سنتی و نوگرایان را می‌توان هم در شیوۀ اشک‌ریزی‌ها در مجالس روضه‌خوانی و هم در زبان بدن دو گروه در ضمن دیگر آیین‌ها مشاهده کرد (ص 159). شیعیان نواندیش ــ مثل طرفداران محسن امین که در محلۀ «حَیّ الامین» دمشق مراسم برگزار می‌کنند ــ بر گریه تأکید ندارند و آموزش می‌دهند برگزاری این جلسات مذهبی را باید نه با هدف برون‌ریزی عاطفی، بل‌که با هدف تربیت معنوی اشخاص دنبال کرد (ص 160). آن‌ها با شیوه‌های عزاداری خشن‌تر مثل زنجیرزنی و قمه‌زنی هم مخالف اند (ص 161). مروین در ادامه مراسم قمه‌زنی را توضیح می‌دهد (ص 162) و سپس می‌افزاید حتی اگر چنین مراسمی سبب گسترش گردش‌گری و ورود ارز به کشور سوریه شود باز حکومت آن را تشویق نمی‌کند (همان‌جا). بااین‌حال، به‌وضوح گرایش به برگزاری این آیین‌ها بیش‌تر شده است؛ چنان‌که پیش از این تنها افرادی منتسب به رفتارهای ناپسند اجتماعی پی‌گیر برگزاری آیین‌های قمه‌زنی بودند؛ اما اکنون حتی می‌توان روحانیانی را دید که این آیین را به‌جا می‌آورند (همان‌جا). مروین در ادامه کارکردهای مراسم را برمی‌شمارد: این ابراز احساس گناه در کشته‌شدن رهبر جامعه فرصتی است برای رام کردن خشونت و احساسات و زمانی است برای اعلام وفاداری به رهبران کنونی جامعۀ شیعی، و بهره‌برداری‌های سیاسی. چنین استفادۀ سیاسی‌ای خاصّه در لبنان رایج است. راه‌پیمایی‌های عاشورا بعد از حضور موسی صدر در لبنان (1338-1357ش) به فرصتی برای اعلام حضور شیعیان، کوشش برای اقتداریابی، و طلب حقوق‌شان تبدیل شد. این کوشش‌های برای اقتداریابی غالباً به درگیری‌هایی مکرر میان پیروان دو جنبش اَمَل و حزب‌الله می‌انجامد (ص 162-163)؛ درگیری‌هایی که در آن نیز می‌توان تمایز میان دو گروه سنت‌گرا و گرایندگان به فهم مدرن تشیع را مشاهده کرد: پیروان حزب‌الله از قمه‌زنی نهی می‌کنند؛ اما گرایندگان به جنبش امل که تشیع سنتی‌تری را ترویج می‌کنند از آن طرف‌داری می‌نمایند (ص 163). از پیشوایان و مراجع فکری شیعیان نوگرا می‌توان سیدعلی خامنه‌ای (مقام معظم رهبری)، محمدحسین فضل‌الله و محمدمهدی شمس‌الدین را یاد کرد (همان‌جا). این‌گونه، حرف‌های محسن امین در خصوص حرمت قمه‌زنی و رفتارهای مشابه ــ که با تأکید بر مفهوم فقهیِ حرمتِ اِضرار به نفس بیان می‌شوند و وقتی برای نخستین بار مطرح‌شدند مخالفت‌های جدی درپی داشتند ــ اکنون طرف‌داران متعددی یافته است (همان‌جا). اینان ــ به جای قمه‌زنی ــ خون دادنِ روز عاشورا و رفتارهایی مشابه را ترویج، و نوشته‌جاتی دربارۀ هدف جنبش حسینی می‌پراکنند؛ جزواتی که میان مبارزات مردم فلسطین برای احقاق حقوق‌شان با کوشش‌های امام برای دفاع از دین ارتباط برقرار می‌کنند. این‌گونه، به باور مروین، در مرام ایشان شاهد توسعۀ مراسم عمومی نیستیم؛ بل‌که فرایند عقلانی و به‌طبع فردی‌شدن دین را می‌بینیم (ص 164). به‌هرحال، هنوز بسیاری از مردم به مراسم سنتی اقبال دارند و علمائی نیز به حلیت آن و حتی استحبابش فتوا می‌دهند. جوانان هم در آن ذوق جوانی می‌جویند و زنان هم که منفعلانه حاضر اند و قمه نمی‌زنند، به بدن مردانی می‌اندیشند که ازیک‌سو خونین شده، و ازدیگرسو احترام یافته، و «مردانگی»شان [در برابر زنانگی که عورت بود] آشکار شده است. به‌هرروی، کل جامعه در این آیین بزرگ‌داشت امام حسین (ع) با هم‌دیگر می‌پیوندند (ص 164). مروین در پایان هم تحلیلی از آیین‌های اطعام مؤمنان در انتهای مراسم ارائه می‌دهد: افراد با هر طرز فکری غذاهایی را که پخته‌اند میان همگان توزیع می‌کنند و امر مقدس از طریق نوشیدن و خوردن [غذاهای متبرک] هم به همۀ بدن‌ها منتقل می‌شود [و این‌گونه باز هم اعضاء جامعه به هم‌دیگر پیوند می‌خورند] (همان‌جا).

مکان قبر او نیز احترامی ویژه دارد: به زیارتش می‌روند، قطعاتی از خاکش را مهر نماز برمی‌گیرند، این خاک را در آب حل می‌کنند و برای دوا می‌نوشند، و برهمین‌اساس، رفتن به زیارت قبر امام و طلب شفاعت از او برای شیعیان آرزوی بزرگ است (همان‌جا). کسانی هم که نمی‌توانند خود را به کربلا برسانند به زیارت مکان‌هایی دیگر مثل قبر زینب (س) در دمشق می‌روند و برای چنین زیارتی، سفر خود را از مکان رأس الحسین (ع) در مسجد اموی یا مقبرۀ رقیه دختر امام حسین (ع) آغاز می‌کنند. خیل بزرگ جمعیتی که خود را با پای پیاده یا حتی پای برهنه به این مکان‌ها رسانده‌اند بالاخره به هم‌دیگر می‌پیوندند و جمعیت بزرگ‌تری را در اطراف حرم زینب (س) شکل می‌دهند (همان‌جا). مروین می‌گوید برپایۀ گزارش‌های موجود، رفتارهایی مثل شبیه‌خوانی که در این عزاداری‌ها صورت می‌گرفت از اواخر سدۀ 19م و از ایران وارد این سرزمین‌ها شد. برخی مجتهدان مثل محسن امین (د 1592م/ 1331ش) با این‌که در ضمن شبیه‌خوانی‌ها چهرۀ امام حسین (ع) تمثیل شود یا مردی لباس زنانه بپوشد و نقش زینب (س) را مثلاً ایفاء کند مخالف بودند و از اوائل دهۀ 1920م/ 1300ش در جاهایی مثل دمشق که تحت نفوذشان بود اجازۀ برگزاری چنین مراسمی را نمی‌دادند. بااین‌حال، وی اشاره می‌کند چنان‌که در مقالۀ دیگرش با عنوان «سیده زینب: حومۀ دمشق یا شهر مقدس جدید شیعیان؟» توضیح داده است، با گسترش مهاجرت‌ها از عراق به سوریه در دهه‌های اخیر این مراسم در سوریه پی گرفته می‌شود. در مناطقی مثل نبطیه در جنوب لبنان هم از اول هرگز افرادی مثل محسن امین از این قدرت برخوردار نبودند که بتوانند مانع اجراء مراسم شوند و بدین‌سان، اجراء مراسم شبیه‌خوانی در نبطیه به جاذبۀ گردش‌گری پرسودی برای منطقه تبدیل شد. به‌تدریج این مراسم اَشکال بومی‌تری نیز با حمایت برخی روحانیان نبطیه به خود گرفت: مشارکت‌جویان و تماشاچیان تعزیه‌خوانی به شمر می‌تاختند و دشنام و سقط می‌گفتند و سنگ‌اش می‌زدند. مروین می‌افزاید این شیوه همان است که ژاک گودی می‌گفت: «سرگرمی‌های تقلیدی گاه مثل اصل زندگی جدی می‌شود» (ص 157). به‌هرحال، باز اجراءکنندگان مراسم ترجیح می‌دهند از تمثیل پیکر امام حسین (ع) خودداری کنند تا به مخالفت علماء نینجامد و ازهمین‌رو معمولاً به جای این‌که فردی نقش امام را بازی کند، از شیئی بهره می‌جویند که تداعی‌گر امام باشد؛ درست مثل همان تابلوی استاد فرشچیان که اسبِ بی‌سوارِ امام را در میان اهل حرم‌اش نقاشی کرده است (ص 157-158). مروین توضیح می‌دهد که در ضمن جلسات روضه‌خوانی سنتی تفکیک جنسیتی ضروری است؛ زیرا زن را «عَوراء» ــ یا به زعم او همانند شرم‌گاه ــ می‌دانند و معتقد اند باید پنهان بماند (ص 158). افزون بر حضورِ روضه‌خوانانِ ماهری که مراسم را پیش می‌برند و همه را می‌گریانند، صدای روضه‌خوانان بزرگ و مشهوری که رکوردهای صوتی‌شان در سراسر جهان تشیع مشهور است بر میزان اشک‌ها می‌افزاید. صدای این مراسم به‌قدری در همه جا بلند است که گویی زمان و فضا تغییر کرده، [به زمان شهادت امام حسین (ع) بازگشته]، و بر همه چیز رنگی از قداست پاشیده شده است. بلندگوهای قوی نیز به این تغییر فضا کمک می‌کنند. هیچ کس احساس نمی‌کند که فضا و زمان در عاشورا مثل همۀ روزهای دیگر است (ص 159). مراسم هر روزِ دهۀ نخستِ محرم به یاد یکی از قهرمانان عاشورا برگزار می‌شود (همان‌جا). پیام مهم مراسم نیز تأکید بر لزوم استحکام پیوندهای خانوادگی و ظلم‌ستیزی است (همان‌جا). مرثیه‌خوان‌ها گاه کشتگانِ جمعِ حاضر در جنگ با اسرائیل را فرایاد می‌آورند و هم‌دردی بیش‌تر همگان با مصیبت‌های زینب و حسین (ع) را موجب می‌شوند (همان‌جا). زبانِ بدنِ زنانِ سنتی در آیین‌های دیگر نیز مشابه است: اینان که ژست پشیمانی و توبه از اهمال‌کاری در واقعۀ یاری حسین (ع) به خود گرفته‌اند گاه ممکن است خود را در مراسم سینه‌زنی محتاطانه بزنند و گاه ممکن است ضربات‌شان شدید باشد (همان‌جا). زنان عراقی با حرکاتی موزون گرد هم‌دیگر می‌چرخند و با نواختِ سرودها هم‌آهنگ می‌شوند و نوحه‌ها را درونی می‌کنند. هرچه به عاشورا نزدیک‌تر شویم ضربات آن‌ها شدیدتر و نواخت آهنگ‌ها تندتر می‌شود؛ آن‌سان که گاه سینه‌های خود را کبود می‌کنند. همواره جلسات با تقسیم غذا (اطعام) پایان می‌یابد (همان‌جا). شیوه‌های عزاداری مردان هم کمابیش مشابه است؛ جزآن‌که مردان فراتر می‌روند و افزون بر سینه‌زنی، زنجیرزنی و قمه‌زنی (تطبیر) هم دارند و مراسم‌شان در فضای باز برگزار می‌شود و زنان هم می‌توانند مراسم ایشان را خواه از نزدیک خواه بر صفحۀ تلویزیون ببینند (ص 160-161).

فرهنگ روش ــــــــــــــــــــــــــــــــ روزنوشت‌های فرهنگ مهروش تحلیل سابرینا مروین از عاشورا فرستۀ اول از پنج فرسته. محقق دیگری که دربارۀ مراسم عاشورایی در بوم‌های شیعه‌نشین مطالعۀ مردم‌شناسانه کرده، سابرینا مِروین پژوهشگر دفتر بیروت از مؤسسۀ فرانسوی خاورنزدیک است. وی در مقاله‌ای با عنوان «اشک و خون شیعیان: آداب مراسم عاشورا در لبنان و سوریه» می‌کوشد عزاداری‌های عاشورایی شیعیان در این دو بوم را قوم‌نگاری کند. سبب توجه مروین به عاشورا برگزاری مراسم بزرگ اربعین در سال‌های بعد از فروپاشی حکومت صدام حسین در سال 2003م/ 1382ش و پس از پانزده سال وقفه است؛ مراسمی که از نگاه او توقف پانزده‌سالۀ آن در دوران حکومت صدام صرفاً سبب گسترش بیش‌تر شوروشوق‌ها را درپی داشت (مروین، 154). مروین با اشاره به این‌که بازتاب رسانه‌ای گستردۀ مراسم سبب تأثر مردم جهان گردیده، بیان می‌دارد گرچه آیین‌های عاشورایی سابقه‌ای کهن دارند، رشد گستردۀ آن‌ها بعد از فروپاشی حکومت صدام نتیجۀ سه عامل است: یکی آزادی حاصل از این سرنگونی، و دو دیگر، توسعۀ رسانه‌ها و واکنش شیعیان سنتی به گسترش اندیشه‌های روشن‌فکرانۀ دینی (همان‌جا). مروین می‌خواهد بداند چه پیوندی میان مناسک دینی با بدنِ گزارندگانِ آیین می‌توان جست. می‌خواهد بداند شیعیان چه رابطه‌ای میان جسم خود با امر مقدس برقرار می‌کنند که سبب می‌شود ــ به زعم وی ــ در مراسمی عمومی هم‌دیگر را بزنند، خون خود را بریزند، با پای برهنه بسی راه بروند و مجروح شوند، میان جمعیتی متراکم و انبوه آزار بینند، یا زنان و کودکان‌شان شیون کنند (ص 153). مبنای قوم‌نگاری او نیز مشاهدات شخصی‌اش از رفتارهای شیعیان در نواحی جنوبی لبنان، حومۀ جنوبی شهر بیروت، و اقلیت شیعیان عراقی ساکن دمشق، در خلال سال‌های 1993م-2002م/ 1372-1381ش است. مبنای انتخاب سه جامعۀ یادشده برای مطالعه نیز همین است که می‌خواهد رابطۀ میان مراسم ویژۀ هر گروه را با خاستگاه جغرافیایی، و با میزان تأثر هرکدام‌شان از مراجع مذهبی و احزاب سیاسی مختلف را دریابد (ص 154). مروین پس از مروری مختصر بر حادثۀ عاشورا (ص 154-155) به گفتار محمود ایوب استناد می‌کند که شیعیان در عزاداری برای امام حسین (ع) نوعی هم‌ذات‌پنداری با قیام توّابین (سال 65ق) می‌جویند و این عزاداری را همان امانتی می‌دانند که خدا از انسان تعهد گرفت بدان ملتزم باشد (ص 155). به باور او مراسم عاشورا برای شیعیان فرصتی است برای گرامی‌داشت ایثار، احیاء دین، مبارزه با شر و بی‌عدالتی، و دفاع از آرمان اسلام (همان‌جا). او می‌گوید مراسم شیعیان ــ که از اول محرم آغاز می‌شود، تا دهم ادامه می‌یابد، و دوباره در چهلم امام (اربعین) سرگرفته می‌شود ــ چهار شکل مختلف دارد: مجالس [همان روضه‌خوانی در اصطلاح ما ایرانیان]، مواکب [دسته‌روی]، شبیه‌خوانی، و زیارت (ص 155). او با استناد به مقالۀ پیش‌گفتۀ اسحاق ناکاش می‌گوید این آیین‌ها ترکیبی است از آیین‌های عزاداری رایج در دوره‌های پیشااسلامی و شیوه‌های رایج در میان دیگر اقوام، و البته دائم در حال بازتعریف و تحول است (ص 155-156). مروین در اظهارنظری ناشیانه می‌گوید «شیعیان به امامان خود ارادتی مشابه ارادت صوفیان به اولیاء دارند» (ص 156). بااین‌حال می‌افزاید از نگاه شیعیان ائمه (ع) موجوداتی بی‌نقص، دارای ولادتی شگفت‌انگیز، برخوردار از ویژگی‌های جسمانی خارق‌العاده، و حتی مخلوقاتی پیش از خلقت جهان بوده‌اند. از میان این ائمه حسین (ع) سرور شهیدان و برخوردار از احترامی ویژه است.