ادبیات سئونلر

یازار: استفان سوایگ ترجمه: آزاد یاشار کوچورن:ویدا حشمتی حاضیرلایان:ادبیات سئونلر گؤرکملی اتریش‌ ناثری، شاعری، دراماتورقو،  ژورنالیستی و ادبی تنقیدچیسی‌دیر ۱۸۸۱-۱۹۴۲-جی ایللر آراسیندا یاشاییبدیر.   باخیشلاری کلیسا ساعتینا ساتاشینجا، درسه گئجیکدییی‌نین فرقینه واردی. کیتابلارینی قولتوغونون آلتینا وورموشدو. همین آندان اعتباراً تنبل-تنبل یئرینی بوراخیب، آددیملارینی قسماً یئیینله‌تدی. یایین بو بورکوسو اونو عجب ده ارینگن بیریسینه چئویرمیشدی. اصلینده یاخشی بیلیردی کی، یونان دیلی درسینه گئجیکسه بئله، دونیا-عالم داغیلماز. اودور کی، نفس‌کسن بورکودن قوورولان سکی‌یله لاقئید حالدا، جان‌دردی بیر یئریش‌له مکتبه طرف اوز توتدو. اورا چاتاندا درسه دوز اون دقیقه گئجیکمیشدی و بیر آنلیغا آغلینا گئری قاییتماق فیکری گلدی. آنجاق بو گون یئمک سوفره‌سینده ائوده‌کی‌لردن بیر خئیلی اؤیود-نصیحت ائشیتمیشدی و بونلاری تکرار دینله‌مه‌یی اؤزونه هئچ جور سیغیشدیرمیردی. بونا گؤره ده ایناملا صینیف اوتاغینا طرف یؤنه‌لدی و سرت بیر حرکتله قاپینی آچدی. اونون غفلتاً قاپی آستاناسیندا پئیدا اولماسی بوتون صینیف یولداشلارینی کاریخدیردی. آرخا اوتوراجاقلاردان ریشخند دولو هیریلتی‌لار یوکسه‌لدی. اؤن جرگه‌لرده اوتورانلارین اوزلرینده ایسه تکبّر دولو ایفاده‌لر یاراندی.  نسبتاً یوکسکده، کورسوده دایانان پروفسور دا اؤزوندن‌راضی بیر تبسّم‌له اونو سوزدو و گوجله ائشیدیلن، آمّا آشکار کنایه سئزیلن بیر سسله دئدی: «بیرجه کره گئجیکمه‌سه‌یدینیز  هر حالدا بونو اصل معجزه‌ سایاردیق. "لیبمان" گئجیکمه‌لرده سرگیله‌دییینیز بو یوکسک عزم‌کارلیغی کاش باشقا ایشلرده ده گؤستره بیله‌یدینیز». بوتون صینیف اوغونوب گئتدی، یولداشلاری‌نین بعضیلری بونا اوجا سسله، دیگرلری ایسه خیسین-خیسین گولدو.  هامیسی‌نین دا باخیشلاری او آرا لیبمانا دیکیلمیشدی‌، آمّا او نه بیر تپکی وئردی، نه ده اوزونده‌کی ایفاده ديیشدی. شوخلوقلا گولوشنلرین آراسی‌یلا اؤز یئرینه طرف گئدرکن حوصله‌سینی گوجله جیلولاییردی. هر دفعه‌ بو غدّار صحنه‌‌نی یاشایارکن قلبینده درین بیر سیزیلتی‌یلا یاناشی، دلی بیر حدّت حسّی ده باش قالدیریردی. کئچیب یئرینده اوتوردو. کیتابینداکی هانسی‌سا صحیفه‌‌نی آچیب، گؤزلرینی اوراداکی حرفلره دیکدی و گؤزلری اؤنونده لنگر ووران او سطرلر قاپ-قارا بیر بورولغان عمله گتیره‌نه قدر اونون بو اوقاتی ديیشمز قالدی. او اثنادا صینیفده قولاغینا دگن بوتون سؤزلر و سسلر اونا معناسیز، ات اؤرپه‌دن بیر کویو خاطیرلاتدی. اطرافیندا اولوب-بیتن هر شئیه قارشی بسله‌دییی بیگانه‌لیک اونا آغیر بیر یوک کیمی گؤرونوردو. قاباق سیرالارین اوزه‌رینده بیر نئچه گونش حالقاسی عکس اولونوردو. عینی ایله سئوینجدن چیغیریشان اوشاقلار کیمی، بو رنگلی حالقالار دا اورا-بورا سیچراییر، گؤز قاماشدیریجی رنگلر ایسه، سانکی یومشاق و گؤز گؤرونمز اللرین کؤمه‌گیله جرگه‌لر شکلینده مکتب اوتوراجاغی‌نین اوزه‌ریندن سسسیزجه، هم ده سرعتله اورا-بورا آدلاییردیلار. ایندی ماراقلا تاماشالارینا دوران لیبمان اصلینده اونلاری دقیق گؤروب، ائله‌میردی. چونکی اؤز خیال عالمینه قاپیلمیشدی او. دونن راستلاشدیغی بیر حادثه‌‌ اونون گؤزلرینی یاشادیغی بو حیاتا داها گئنیش شکیلده آچمیشدی. الینده درس کیتابلاری‌یلا ائوه قاییتدیغی واخت اؤز یاشیدلاری‌یلا راستلاشمیشدی. اونلاردان کیمیسی اونیوئرسیتی طلبه‌‌سی، کیمیسی ده ضابط ایدی آرتیق. بیر واختلار صمیمی اولدوغو بو یاشیدلاری ایندی آرتیق جدّییه آلمادیقلاریندان اونونلا آچیق-آشکار ریشخندله سلاملاشیردیلار، چونکی او هله ده ال بویدا اوشاق-موشاقلا عینی اوخول اوتوراجاغی‌نین آرخاسیندا اگله‌شیردی. معلّم‌لرین ده معناسیز علّامه‌لییینه قولاق وئرمه‌یه مجبور ایدی. حدّت و چاره‌سیزلییین ده قاریشدیغی آجی قهر حسّی بئله آنلاردا بوغازیندا ایری بیر دویونه چئوریلیردی. اؤزونو اورا-بورا چیرپیب، اوشاق کیمی چیرپینمادیغینا و یا قاباقلارینی کسیب، اونلارا حدّلرینی نییه بیلدیرمه‌دییینه  دوزو، ائله اؤزو ده حئیرت‌لنیردی. ایچینده‌کی اضطراب قلپه‌لندیکجه، او دا داخلاً معيّن بیر تسکین‌لیک تاپیردی. دئمه، ان درین اضطرابین آردینجا گلن گؤرونمه‌میش لاقئیدلیک حسّی، ان خیردا ذرّه‌‌لره بؤلوبموش اونون غرورونو. بو ساده‌جه  اونون‌مو بختینه یازیلمیشدی کی؟!  آخی مینلرله اینسانین دا عینی شرایطده یاشادیغیندان خبردار ایدی او. بوتون بو یاشانتیلارین هر گون باشقالاری‌نین دا بختینه یازیلان قاچیلماز بیر فاجعه‌‌ اولدوغونو دقیق بیلیردی. اوسته‌لیک هئچ کسین بونو اؤزو قدر درینله‌مه‌سینه یاشامادیغیندان دا امین ایدی.

م. خوشنام اؤزۆمۆزده اؤز آختاردیق! اوْلماسایدیق، نه یاپاردیق! بیز بیله بیر یولا واردیق نه یوْل بیتر، نه ده یولداش. بوْیوْل بیزی دره - دره چاتدیرار کنده ، شهره گۆنش دوْغار کؤلگه لره نه یوْل بیتر، نه یوْلداشلیق. گۆندۆز گئدر، گئجه گلر بولودلار گؤزیاشی الر گۆل داشی دلیب یۆکسه لر نه یوْل بیتر، نه یوْلداشلیق. یاز یاشیلا  آداقلانار یایی ، پاییزا جالاقلانار بار باغلارا قوناقلانار نه یوْل بیتر، نه یوْلداشلیق. آنجاق دوْغار قیشین گۆنۆ یئل داغلارا سالار اۆنۆ دوی یاسانی، دوی اؤلچۆنۆ نه یوْل بیتر، نه یوْلداشلیق. یوْل بیزه اسگی تانیشدیر آچی ائله فیرلانیشدیر دانیش، یولونو دانیشدیر نه یوْل بیتر، نه یوْلداشلیق. https://t.me/Adabiyyatsevanlar

سونرا هرنه، هرنه‌يي ايشه سالدي. حيات داملا-داملا ساعاتا قاريشدي و آداملاري يويوب آپاردي. هرنه هميشه عيني جور اولمور آمما الوان توزلارين هجومو وار و دونيا فيرلانير. رنگ‌لر، قوخولار و خاطره‌لر احاطه‌سينده‌ کؤلگه‌لر سماعا کئچيرلر. «عالم دولانير باشيما. گل بري. گل بري. گل بري». قيامت اولاجاق. - بلکه بير ايکي گون ايتي ساخلاسين.- دئيه رؤيا منه باخير.- گؤزله‌رم ائوي باتيرماز. بو نئچه ايلده نه قدر يورموشام بو قيزي. هرنه‌يي اؤزو اوچون يوخ باشقالاري اوچون ايسته‌ييب. سن وارسان جيني نئيليرم کي. رؤيانين اؤزونه بونو ايضاحلاييرام. گولور: - پس ساخلاسين؟ هردن قلبيري گؤتوروب ناغيلداکي دئو کيمي سو گتيرمه‌يه گئتمه‌ييميز لازيم اولور. بو؛ بيزه چوخ واجيب‌دير. بئله اولماسا ناغيل‌لارين دويونو آچيلماز. دنده‌لي چرخ‌لر دولانماز و دونيا دايانار. قوي دونيا دايانماسين. - اولدو. ساخلاسين. رؤيا سئوينير و داها گؤزل‌له‌شير. - آدي جيني‌دير- شاهين دئيير- يوخ يوخ اوندان وئرمه. قوورولموش تره ياخشي‌دي آمما بونون سوغاني‌دا وار. سوغان ايته زيان‌دي. عؤمرونو آزالدار. - نه بیله‌یديم آخي. نئجه ده بالاجادي.‌ ایندی بو ائرککدی یوخسا دیشی؟ - جینی ده ائرکک آدی اولار؟- دئیه تام اینام‌لا رؤیایا باخیر. -نه بیلیم؟ ايندي يئمه‌يينه نه وئره‌جه‌ييک؟- رؤيا سوروشور. - حيوان یئمه‌ييي ده. بازاردا توکانی وار. هله بير ايکي گونلویه وار. بیزلرده ایت ساخلییان اولماییب. ائله بير بويوموز چاتيشميردي. رؤيا گؤزآلتي منه باخير. بيرجوره‌لر دئمک اولار کي گؤزونو آغاردير. بير سؤز دئميرم. سونرا بولودلو بير هاوادير. شاهين درسده‌دير، رؤيا ايشه گئديب و من بازارا گئتمکده‌يم. ائوه بير شئي‌لر آلمالي اولاجاغام. ماشيني بولواردا ساخلاييرام. بازاردا درس دوستلاريمين بيري‌له تاپيشيرام. باهاليقدان، سياست‌دن و قديم‌لردن دانيشيريق. هميشه عيني سؤزلري تکرار ائديريک. خوداحافيظ‌له‌شيريک و هئچ واخت گؤروشمه‌ين عايله‌لريميزه سالام گؤندريريک. هاوا چيسه‌له‌مه‌يه باشلايير. آداملار تله‌سيرلر. آلديقلاريمي ماشينا ییغیب يولا دوشمه‌يه باشلاييرام. بير ايت هوروشمه‌سي گلير. اويان-بوياني آختاريرام. اؤزودور. جيني. شاهين، ايتي ايسلانماقدان قوروماق اوچون پالتوسونا کئچيريب و تلسه-تلسه تانيماديغيم بير قيزلا آدديملايير. سيقنالي سسلنديريرم. توولو گئديرلر و ائشيتميرلر. ايره‌لي سوروب يئنه سيقنالي سسلنديريرم. دوروخوب آختاريرلار. شاهينين اورکک باخيشلاريني تانييرام. شيشه‌ني يئنديريرم. - ايسلانارسيز. سيزي بير يئرلره چاتديرا بيله‌رم. سس‌سيز-سميزسيز ماشينا مينيرلر. - هارا گئدجکسينيز؟ قيز آدرسی دئيير. سسينده سيخينتي وار. داها صمیمی دانیشماغا چالیشیرام. - اوزاق اولسا چاتديريم. ياغيش بترله‌شير. ايسلانارسيز. - ساغ اولون ائويميز ائله اوردادير. آدرسه  چاتيريق. قيز- تشکور ائله‌ييرم.- دئيه جيني‌ني شاهین‌دن آلير. دئمک ایت بو قیزینکی ایمیش. - جيني‌ني آپاريرسينيز؟ - البته نئچه گونو ده زحمت اولوب. - يوخ نه زحمتي. بير لحظه دايانين. ماشيندان ائنيب، دال صانديقدان دولو پلاستيکي گتيريرم. آليب ايچينه باخير. - واي «ايت قيداسي»، بونلار هامي‌سي جيني اوچون‌دور؟-دئيه، گؤزلرینده جين اوينايير. گؤز قاپاقلاريمي ائنديريب، تأييد ائديرم. خوداحافيظله‌شيب، آيريليريق. ماشيندا شاهين، داملالارين شيشه‌يه چيرپماسينا باخير و اصلا دينمير. رنگ‌لر، قوخولار ايشه دوشورلر و بيليرم کي نئچه خيابان فاصيله‌ده کيچيک آپارتمانيميزدا رؤيا ائوه چاتيب و بولودلو هاوانين ياري قارانليغيندا دامجي دامجي سو سسي‌نين ساعات سسينه قاريشماسينا قولاق آسير. 96/7/24 https://t.me/Adabiyyatsevanlar

جين‌سيزليک دامجی‌لاری محمد صبحدل سو دامجي‌لار‌ي‌نين سسي گئجه‌ده؛ داها آيدين ائشيديلير. گوندوز ايسه، هرنه‌يي اؤرت-باسدير ائدير. ساعات سسينه قاريشان دامجي سسي، مطبخ‌دن آخيب، ائوين قيراق-بوجاغينا دولور. سونرا قولاقدان، بئييندن کئچيب، جانيميزا، روحوموزا قونور. - بلکه بير جينيم اولسايدي.- رؤيا دئيير و هانسي نامعلوم يوزومدان‌سا آرينماغا چاليشير.- ايش‌لره چاتا بيلميرم اوندان. جانينا بير اينه کئچيريب، ايش‌لريمي گؤردوررديم. پيچيلتي‌لا دانيشير. بللي اولان ايشغين آزليغي سسه ده تأثير ائديرميش. ائله بير بويوموز چاتيشميردي. ساعاتا باخيرام. اوغلوموز شاهين اوتاقدا ياتير. - ايندي روبوت سازلاييرلار. جينه احتياج قالمير. واختيم اولسا اؤزوم شيرلره باخارام. ‌رؤيا آغزيني آچير آمما سونرا واز کئچير. گولومسه‌يير و آجي خط‌لر اوزه چيخير. بو واز کئچمه بوتون دئييله‌سي سؤزلردن آغيردير. سونرا يئنه او قوخولار گلير. قوورولموش تره ايي‌سي و بئييينين هاراسينداسا گيزلنميش الوان توزلارين هجومو. قارانليق؛ رنگلي توزلارلا، ايشيقلانير. آرادا الوان گئييملي باش اؤرتولو بير قيز اوينايير. «عالم دولانير باشيما. گل بري. گل بري. گل بري». قيامت اولاجاق. کؤلگه‌لر سماعا کئچيرلر. هرنه فيريلدانير و دنده‌لي چرخ‌لر کيمي، دايره‌لرين توخونما نؤقطه‌لري، بيربيريني ايشه ساليرلار. شپه؛ قيزين ساغ الي‌نين بارماقلاري اوجوندان باشلايير، بيلک‌دن، ديرسک‌دن آخير و چييينده دالغالانير. دالغا سول چيييندن بوشالماغا باشلايير، ديرسک‌دن بيله‌يه و بيلک‌دن بارماقلارين اوجونا ساري. بوراخيلان شپه‌نين گوجونو ترپه‌نن هاوادان دويماق اولار. بارماقلارين استقامتينده اولسان سني حتي بوغا بيله‌جه‌ييني ده دويا بيلرسن. بونلار هارادان گلير؟ موحاريبه چاغي، بيز اوشاقلارا اويون کيمي بیر شئي گليردي. قول‌لاريميزي آچيب طياره‎لر کيمي اوچوردوق. اؤزوموزدن کيچيک اوشاقلارين، اويناديقلاري يئره چاتاندا اوووجوموزو آچيب قومو بوشالديرديق. بمبارديمان ائديرديک. سونرا اوجايا چيخيب، هلي‌کوپترلره ال ترپه‌ديب سس چيخاريرديق. وضعيت قيرميز اولاندا دا زئرزمي‌يه قاچيرديق. بو، اويونوموزون بؤيوک‌لرين بيزه قاريشديقلاري حيصه‌سي ايدي. ائله بو اويونلارين ايچينده درس دوستلاريمين نئچه‌سي‌نين آتاسي جبهه‌دن قاييتمادي. شهنازخالاگيلين ائولرينه بمب دوشدو و اري اؤلدو. شهناز خالانين چنه‌سي‌نين ياري‌سيني ايسه قلپه آپاردي. سونسوز ايدي و ياخيندان تانيديغيم ايلک اوخويان قادين او ايدي. قلپه، سسيني و گؤزل‌ليييني بير يئرده آپارميشدي. سونرا ايت‌لرين هوروشمه سسي گلير. جيرتدان دئيير: - ايت سسي گلن طرفه يوخ ايشيق يولا دوغرو گئتمه‌لي‌ييک. شاهين- دئوين ائوي اولان طرفه؟- دئيه سوروشور. - هه دئوين ائوي اولان طرفه. - بيردن بو دئو آخماق دئو اولماسا؟ قورخونو اوشاق گؤزلريندن جانيما توشلايير. - آخماق دئو اولاجاق. - هاردان بيليرسن؟ - هميشه آخماق دئو اولوب. اوندان. - هرنه هميشه عيني جور اولور؟ «يوخ هردن فرق ائدير.» بونو شاهينه دئميرم. شاهين بؤيويور. اؤز علاقه‌لريني تاپير و دانيشگاها گئدير. بير جينيم اولسايدي نه ايسترديم اوندان؟ جين نه ائده بيلردي کي بيزه؟ رؤيا دئيير: - بيريسي بو تلوزيونو ائودن چيخاراردي. دلي اولدوق اؤلوم خبري ائشيتمک‌دن. سون واختلار تلوزيونا دا سس‌سيز باخيرام. هاراداسا موحاريبه وار و آداملار ايستر سسلي، ايستر سس‌سيز، اؤلورلر. شاهين بؤيويه‌ندن بري دئييشمه‌ييميز چوخاليب. هر نه اوسته سؤزلشمک اولور. چوخو پول اوسته اولور، آمما پولون باهانا اولماسيني ايکيميز ده بيليريک. بو سيميتنليک هارادان ياراندي منده؟ هرنه‌يين ديبينه گئدن دئييلديم آخي. - بلکه بو قدر اوشاغي اوزمويه‌سن. –رؤيا دئيير.-دوستونون ايتي‌دير. بير ايکي گون ساخلاييب حؤصله‌دن دوشر. گؤزونون يورغون ايشارتي‌سي هله ده گؤزل‌دير. ايل‌لر آداملاري گؤزل‌له‌ده بيلرميش. ايشين آغيرطرفي اونا دوشوب. ائو ايشي، ائشيک ايشي و شاهينين ده قايغي‌سي. سو سسي ساعات سسينه قاريشير. هئچ ايشه چاتا بيلميرم. نه‌يي‌سه ايتيرميشم. رؤيا: - چوخ سؤزه باخانيديق بيز؟-دئيه سوروشور. يوخ دئييلديک. هامي دئدي اولماز. بيز دئديک اولار و ائولنديک. هامي‌ني محضره چاغيرساق دا هئچ کيم گلمه‌دي. شاهيدلري کيرايه توتمالي اولدوم. ايش قورتارانا ياخين شهناز خالا گلدي. خالا؛ اصلينده خالام يوخ، آنامين باجيليغيدي. بوينوندان بويون باغي‌سيني آچيب رؤيانين بوينونا کئچيرتدي. ايکيميزي تبريکله‌يه‌نده فيسيلتي‌لي پاسلي سس آرخاسيندا اوزاق زامانلاردا ايتيردييم سئحيرلي بير سسي آختاريرديم. چادراسين بئلينه دويونله‌دي چيلتيک چالدي و اوينادي، آمما اوخومادي. اوخوماسي موحاريبه ايله گئتميشدي. - په‌ي توْهوندا آهلاماز اوْهول. هَحمَتليح هانان دا هوْلسايدي... آغلاميرديم. تکجه بو قادينين اوره‌يينه گؤره کؤوره‌لميشديم.

جوادی-پارس آباد مغان جیغالی تئل لر(قوشما شعری) جیغالی تئل لرین ،آییر بیر یانا گونش تک جامالین ،نور ساچا بلکه گول اوزوندن؛ چیچک له نه باغچالار بنفشه دیسگینه ؛ گول آچا بلکه چشمه یِ چشمیندن چای لار آخالار اورمان کیمی کیرپیک لرین،  باخالار هیلال لانمیش قاشین، اوخون  تاخالار اولکه میزدن ظولمت، بیر  قاچا بلکه جئیرانا بَنزَرسن موغان چولونده ائلین اوره یینده،هَمده دیلینده جوشاندا آرازین، جوشغون سئلینده قاناد وئر قوشلارا،بیر اوچا بلکه فخر ائدر ساوالان سنه باخاندا دالغالانار خزر، سنلن آخاندا شیمشک کیمی؛چالخالانیب چاخاندا وطن بئل باغلییا،نر قوچا بلکه گوی لرده چیرپینان ،پارلاق اولدوزسان یانان اورک لره، سویدوجو بوزسان اورمونون گولونده؛داش اولموش دوزسان جوادی؛ داش لاردان،یول آچا بلکه https://t.me/Adabiyyatsevanlar

✍:«مدینه_گولگون» اینانما دئسه‌لراؤله‌جه‌یم من داغلارین باشیندا بیتن چیچه‌یم، هر اَسَن کوله‌یه باش اَیمَرَم من. شیرین آرزولارلا چارپان اوره‌یم، اؤلرم، دؤنمرم بو عملیمدن. وطن تورپاغیندا قاینار بولاغام، آرخام اوجا داغلار، اؤنوم گؤی مئشه کیم دئییر دونیادا من بیر قوناغام؟ گله‌جک نغمه‌لی سسم همه شه. تزه دنه دولموش ساری سونبولم، اَیَرَم باشیمی آنا تورپاغا سئویلندیر کؤنلوم، سئوندیر کؤنلوم، سئوگی‌دن اوره‌ییم دؤنوبدور داغا. شیرین بیر لایلایام، دوغما بیر سسم ایستی بئشیک‌لردن اوجالاجاغام من نغمه دئمه‌سم، اؤته بیلمه‌سم او زامان، او زامان قوجالاجاغام بیر ائوین گلینی، آناسی‌یام من بیر ائوین اوجاغی، اودویام دئمک همه شه، همه شه یاناسی‌یام من همه شه چیراغیم شُعله‌لنه‌جک اینانما سوسدورا زامان قلبیمی اینانما دئسه‌لر اؤله‌جه‌یم من! بو ائله، بو یوردا کؤرپه قوش کیمی همه شه باهارلا گله‌جه‌یم من!

سئویملی صنعتکارلار« ملکه خانیم انعامی»سئویل خانیم هلال» ادبیات سئونلر گوزگوسونده موضوع: کلاسیک و باله رقص لری زمان: سه شنبه1402/12/22 ساعات: 10 آپاریجی: کریم قربانزاده https://t.me/Adabiyyatsevanlar

اثر دونيانين نئچه¬سسلي و مورككب ووجودونا ياخينلاشا بيلميشدير. دوغروسو، نئچه¬سسلي¬لييي مورككب¬ليكده تاپا بيلميشدير. «ائلچين افندي¬يئو» اينسان¬لارين نئجه اؤزلري ده خبرلري اولمايان اولاي¬لاردان ائتکي¬لنمه¬لريني اوغورلا اوزه چكيب، اينسان¬لارين حتتا اؤزلرينه گيزلي اولان بعضي حيصصه¬لريني اوخوجونون گؤزو اؤنونه گتيرير. مورككب اينسان ياراتماق اوچون مورككب اينسانا اينانماق لازيم¬دير. بو ايكي اثر، گونئي و قوزئي اينسان¬لاري¬نين ايجتيماعي سيياسي فلسفي دوروم¬لاريني ايضاح ائده بيله¬جك قابيلييت¬لره ماليكديرلر و اونلار حاقدا اطرافلي بحث لازيمدير. «رازهاي سرزمين من» آنا ديليميزده يازيلماسادا ان آزي پوئتيك پروبلئملريميزي آناليز ائتمه¬ده ان ايشه گلن متن¬لردن دير. ـ آذربايجان ادبيياتيندان دانيشديقدا، يالنيز و يالنيز آذربايجان ديلينده يازيلميش ادبيياتدان دانيشيريق. آنا ديللي تحکييه ادبيياتيميزي اساس توتوب اونا گؤره دانيشيغينيزي ايسترديم. https://t.me/Adabiyyatsevanlar

بير ادبييات، بلکه ده بير  منطقه¬ده داها چوخ اينكيشاف ائتدي. قوزئي ادبيياتي¬نين اينكيشافي بو جينسدن¬دير. آيري ادبييات¬لاردا دا، بئله حاديثه-لر آز اولماميشدير. اؤرنك اوچون فارس ادبيياتي اورتا آسيادا اينكيشاف ائتدييندن نئچه  عصير سونرا، ايرانين مركزي شهرلرينه يول آچماميشديرمي؟ سيز دئميشکن قاييداق ايرانين آذربايجان ادبيياتينا. دئديييم كيمي اساس بحثيميز توركجه يازيلان ادبيياتدا اولمالي¬دير، لاكين اينديكي ميللي پوئتيك تفككوروموزون اساس بير پايي فارسجا يارانان ادبيياتدا كئچميشدير. بو ادبيياتين آراشديرماسييلا، چوخلو جيددي پروبلئم¬لريميزي آراشديرميش اولوروق. ادبيياتيميزين قوزئي و گونئي بؤلوم¬لرينده گئدن اينكيشافيني، فرق¬لريني و اوخشارليق¬لاريني دوشونمك اوچون، «ريضا براهني»¬نين فارسجا يازيلميش «رازهاي سرزمين من» آدلي روماني¬نين «ائلچين افندي-يئو»ين «اؤلوم حؤكمو» روماني ايله توتوشدورماغي فايدالي گؤرورم. منجه بونلار ياخشي نمونه¬لردير. هر ايكي اثرده آذربايجان پروبلئمي واردير. هر ايكي اثرده موسللط سيياسي سيستئم ايفشا اولونور. هر ايكي اثر موختليف يوللارلا اولسادا فورمادا يئني ده‌ييشيك¬ليك¬لره ال آلتما دغدغه¬لري واردير. هر ايكي اثرده آذربايجان طالئعينه حاكيم اولان تانينميش شخص¬لرين عئيني حضورلاري واردير. بو اثرلرين يازيلما تاريخ¬لري ده ياخين¬دير. هر ايكي اثرده باخيش بوجاغي ايله معلومات دايره¬سي¬نين آراسيندا اولان ستروكتورال رابيطه¬يه ووقوف واردير. پوئتيكا باخيمدان نئچه¬سسلي¬ليك حدودونو و نائلييت¬لريني، اوبرازلارين معلومات داييره¬سييله اوخوجونون معلومات داييره¬سي آراسيندا اولان موناسيبت تعيين ائدير. دئديييم كيمي، سون ايل¬لرده، ايراندا فارس ادبيياتي، تاريخي ايجتيماعي سيياسي ضرورتلره گؤره نئچه¬سسلي¬لييه دوغرو آدديم آتمايا جهد گؤسترميشدير. بونون، دونيا ادبيياتي كيمي، خاريجي عاميل¬لري اولسا دا، گوجلو داخيلي موحرريك¬لري واردير. «رازهاي سرزمين من»ـي، بو جهدين ايلك نمونه¬لريندن سانماق اولار. آمما بو حركت هله اؤز اينكيشاف ائتميش نمونه¬لريني اوزه چيخارماميشدير. «رازهاي سرزمين من» راوي¬لرين موختليف¬لييينه اساسلانسا دا، نئچه-سسلي¬لييي اوبرازلارين ايچ دونيالارينا چكه بيلمه¬ميشدير. يعني اينسان پسيخولوگيياسينا ضعيف ياناشاراق، بؤحراني اؤز زامان و مكانيندان آيري زامان و مكان¬لارا ضعيف توللاماقلا، بؤحراني اينسانين ابدي-ازلي بؤحران¬لارينا قووشدورا بيلمه¬ميشدير. عئيني فاكت¬لارين آلت¬قات¬لاريندا گئدن دونيانين سسي يوخدور. اثرده «پهلوي» رژيمي ايفشا اولونور. بو ايفشا، درين¬لره دالمير يعني رژيمين آرخاسيندا دايانان فلسفي-تاريخي تفككورون قورولوشونا و بو قورولوشون دئوريلمه ضرورتينه ياناشمير. اثر بو سيستئمي ياراديب، اونو قبول ائدن اينسان ذئهنييتينه توخونمور. بو ايش، اينسان آنلاميندا اساس باخيشين جينسي¬نين دئوريلمه¬سيني طلب ائديردي و منجه روماندا و رومان ائتکي¬لنن عئيني زامان و مكاندا، بو ضرورته ووقوف يوخ ايميش. بو، «ريضا براهني»¬نين يوخ، بوتون ايراندا گئدن تفككورون اؤزللييي كيمي ده قلمه آلينا بيلر. آنجاق بيز تحكييه حددينده دانيشيريق. اثرين بعضي سطيرلري ژورناليستيك معروضه¬لره اوخشايير. ايجتيماعي سيخينتي¬نين و اينسان روحونون ابدي ازلي ووجودو روماندا غاييب¬دير. «اؤلوم حؤكمو» ايسه عومومن ايلاهي باخيش بوجاغييلا يازيلسا دا، بو ايلاهي¬ليك اوبرازلارلا محدودلاشان بير ايلاهي¬ليك¬دير. تكجه اون آلتينجي فصلي، «مورشود گولجهاني» آدلي فرعي بير اوبراز ريوايت ائدير. بيلدييينيز كيمي، آيري آيري راوي¬لرين مونولوق كيمي ايفا ائتديك¬لري ريوايت، تك¬¬اوبراز سيستئمي¬نين علئيهينه¬دير و عومومن موختليف راوي-لرين ريوايت¬لري¬نين يئكونلاشماسيندان، اوخوجو بير جوره ايلاهي باخيشا ياخينلاشا بيلير. «اؤلوم حؤكمو»نون محدود ايلاهي باخيش بوجاق¬لاري، اوبرازلارين بير بيريندن نئجه خبرسيز اولدوق¬لاري بير آتموسفئري، چوخ عئيني بير شكيلده گؤستره¬ بيلير. واختييله «عبدول غاففارزاده»¬نين قارداشي «خيدير موعلليم»، «خسرو موعلليم»له بير مكتبده درس دئميش، اورتاق بير مسله اوزره «خيدير موعلليم» گولل‍ه¬له¬نيب،  «خسرو موعلليم» ايسه سورگونه گئتميشدير. بونو، «عبدول غففارزاده»، «خسرو موعلليم»له اوزلَشنده بيلمير. «خسرو موعلليم» ده بيلمير. اونلارين موستقيل موناسيبت¬لري اولور. طلبه «موراد ايلديريملي»نين دايي¬سي «موراد ايلديريملي»، واختييله «هاردروت» طاعونوندا «خسرو موعلليم»له بير حاديثه¬ده اولموشلار. («خسرو موعلليم»ـين بوتون عاييله¬سييله «موراد ايلدريملي» همين حاديثه¬ده اؤلورلر.) طلبه «موراد ايلديريملي» ايله «خسرو موعلليم» ده بو كئچميشدن موستقيل موناسيبت¬لر قورموشلار. رومان بئله¬سي حاديثه¬لرله دولودور. اوبرازلار آچيقجا بير بيرلرينه و حتتا اؤزلرينه بلد دئييل¬لر. «ائلچين افندي¬يئو» سانکي بير علاقه¬لر شبكه¬سي يارادا بيلميشدير.

بو بؤلمه¬لر، هاميسي واحيد مخاطبين يارارلانا بيله¬جك ديل، آتالار سؤزلري، تاريخي ذئهنيت¬لر و اورتاق فونكسييونال قيرامئرين اورتاقليغي¬نين گوجلولويو اوزره آذربايجان توركجه¬سي¬نين ادبيياتي سيرالارينداديرلار. سؤزو اوزالتماغيمدان بونو دئمك ايسته¬ييرم كي، آذربايجان جمهوريتينده گئدن ادبيياتين بيزله اولان موناسيبتي مثلن آنادولودا گئدن ادبيياتين بيزله اولان موناسيبتي¬له عئيني دئييل. تورك ادبيياتي بحثينه گيرديكده، اونلارلا (و ها بئله بوتون باشقا تورك ميللت-لرله) بيرگه تورك ادبيياتي سيراسيندا اولساق دا، آذربايجان جمهوريتي ادبيياتي ايله بير ادبييات ايچينده ياشاييريق. بيزيم شئعرلريميز اونلارين درس كيتاب¬لاريندادير و اونلارين متن¬لري بيزيم ادبيياتچي¬لاريميزين ايل¬لرله دايانديق¬لاري ادبي نمونه¬لر ساييلير. كيپ بير ادبي علاقه واردير و بو ادبي علاقه تاريخي اينكيشافيميزين جانينا ساريليبدير. هئچ حيصصه-نين ادبيياتي، او بيري تايين ادبيياتيندان موستقيل و تك¬جانينا كاميل دئييل. بوتون تضييق ائديجي سيياسي-ايجتيماعي عاميل¬لر، ايل¬لر بويو بو آيريليغي ديكته ائده ¬بيلمه¬ييب، بو علاقه¬لري آرادان قالديرا بيلمه¬ميشلر. آذربايجان رئسپوبليكاسي ياراناندان بري، بو ادبي آل¬وئرلر داها دا آرتميشدير. «قوزئي ادبيياتي» و «گونئي ادبيياتي» تئرمين¬لري، سيياسي تاريخي ايجتيماعي فاكت¬لارا اساسلاناراق، دوغرو بير عئلمي آراشديرما آپارماق اوچون تئرمين حددينده¬ديرلر. بس قوزئي ادبيياتي¬ني توركييه توركجه¬سي¬له توتوشدوروب، بير شراييطده ترجيح و يا سئچمه مرحله¬سينه گتيرمك بوتونلوك¬له يانليش¬دير. توركييه¬نين چوخ ياخين اولان اؤنجول ادبيياتيندان اولدوقجا فايدالانمالي¬ييق. دؤوره¬سينه دووار چكن اؤزو حبسده قالاجاق، آمما متن¬لريميزين آذربايجان متني اولماسيني اونوتمامالي¬ييق. بعضن گنج¬لريميزين اثرلرينده يارانان بو ناقيص توركييه-لشمه¬ني ادبيياتيميزين اينحيرافي مسيرلريندن بيليرم و اونون ادبييات تاريخيميزين آرخالانا بيله¬جه¬يي بير حركت ياراتما قابيلييتينه اينانميرام. قويون «آنار»ين «اوتئل اوتاغي» اثريندن نئچه سطير اوخويوم: «... آمما کريمي ان چوخ تعجوبلنديرن، حتتا بير آز پريشان ائدن او ايدي کي، بوردا، آنکارادا دا، معروضه¬سي بؤيوک رئاکسييا دوغورمادي. چيخيشيندان سونرا، يالنيز چوخ قوجا بير کيشي - بو مشهور قورقودشوناس فخرالددين به‌ي ايدي – چَلييينه داياقلاناراق، کريم¬ـه ياناشدي، تبريک ائتدي - بئن عؤمروم بويو ائثئرلئريمدئ تورک¬لرين بو توپراک¬لاردا ميلاددان چوخ اؤنجه يئرلئشديک¬لئريني کانيتلاميشيم - دئدي. صديارين معروضه¬سي قات-قات داها بؤيوک اوغور قازاندي. اليفبا مسله¬سيندن دانيشيردي، «خ»، «اَ» حرف-لري¬نين آذربايجان ديلينده هئچ بير اهمييته ماليک اولماديغيني ايثبات ائديردي. «بو حرف¬لر عايني ديل اولان آذري لهجه¬سيني تورکييه تورکجه¬سيندن آييرير، بو حرف¬لر بيزه گرک دئييل» - دئييردي. بو سؤزلردن سونرا، سالوندا گورولتولو آلقيش¬لار قوپدو. آنکارادا «ستاد» اوتئلينده صديارلا بير نؤمره ده قاليرديلار. کريم صدياري اوغورويلا تبريک ائله¬يندن سونرا، سوروشدو: - دئييرسن ديل¬لريميز آراسيندا هئچ بير فرق يوخدور؟ صديار: - البتته، - دئدي. - نه فرقي وار کي، سن¬جه؟ کريم: - ايندي آشاغي¬دايديم، - دئدي. - وئستيبولده . باکيدان توريست¬لر گليب. بيزيم بو اوتئلده يئرلَشيرلر. بئله بير ديالوق ائشيتديم. اينضيباطچي بيزيم توريست قادين-لاريميزين بيرينه: - سيزه ايکي کيشي¬ليک اودا وئرييوروم، - دئييردي. قادين حيددتله: - منه اؤزگه کيشي¬لرله نؤش اوتاق وئريرسن، - دئييردي، - اؤز اريمه نه گليب به¬يَم. اينضيباطچي: -ائر نه، کوجامي؟ - دئييردي. قادين داها آرتيق غئيضله: - قوجا نؤش اولور، - دئييردي، - لاپ جاوان، بيغي بورما جئييلدو. صديار شاققاناق چکيب گولدو. - بوشلا، سن آللاه،- دئدي. - بوردا بئله چيخيش ائله-مک لازيمدي، برات. گؤردون نئجه قارشيلاديلار؟ آيري جور دانيشارسان بير ده چاغيرمازلار. آمما اؤز آراميزدي، او بارداکي قيزي گؤردون. عنتيقه شئي¬دي هه... حؤکمن تانيش اولاجام اونونلا. ياخشي سنين ايش¬لرين نئجه اولدو؟...» (آنار اثرلري 4- جو جيلد، سون اون ايلين يازي¬لاري (1903-2003)، شئعرلر، نورلان نشرياتي، باكي 2004) اثري بوتونلوك¬له اوخوماق لازيمدي. بورادا عوام آراسيندا گئدن بيزيم ضيالي¬لاريميزدا گئدير. گاهدان گؤرورسن بيري «كيشي¬سل» دئيير، آنلامي دا «فردييت»دير. هله «سل»و «سال» سونك¬لري¬نين آذربايجانجانين قرامماتيكاسيندا يئرلي اولوب اولماماسي بحثينه وارميرام. اونونلا دا، بئله منجه بو سؤزجويون آنلامي آذربايجان توركجه¬سينده فارسجا «مردانه» سؤزجويونون قارشيليغي اولا بيلر. بئله سؤزجوك¬لر و بئله داورانيش¬لار چوخدور. بو سؤزجويو ده سؤز چكيب تأكيد دورومونا گتيردي.

وادبييات، هر نه¬دن اؤنجه!  اوچونجو بؤلوم ادبييات، هر نه دن اؤنجه!محمد صبحدل ايله تحكييه ادبيياتي حاقدا دانيشيق دانيشيغی آپاران:« ريضا کاظمی» ـ گنج¬لرينه گلديکده، يئنه بئله آلقيشلا ياناشيرسيز؟ بورادا گنج¬لر دئديييمده، اؤرنه¬يين، «آزاد يازارلار بيرلييي» يازيچي-لاريندان دانيشيرام. ايلک باخيشدا، اونلارين يازي¬لاريندا فورم و مؤحتوا يؤنوندن کلاسيک جيزيق¬لاريندان چيخماق جهدلري گؤرونور...  چيخارديق¬لاري «آلاتوران» آدلي درگيني گؤروب¬سن کي؟ : گؤرموشم... آمما نئچه آددان كئچندن سونرا، «يازيچي¬لار بيرلييي» قارشيسيندا موقاويمت بايراغي قالديران گنج يازارلارين ال¬لرينده، هله 60-90-جي ايل¬لرين ادبيياتي اؤنونده بوشقابا قويمالي بير اثر يوخدور. رسمي ادبييات (و صنعت) اورقانلاري¬نين سيمووللاشمالاريندا سؤز يوخ. بؤيوك يازارلارين كؤلگه¬سينه گيرن ادبيياتدا، گنج يازارلارين اوزه چيخماسي داها چتين¬دير. آمما جسارت گوجدن دوغماسا، نادانليقدان¬دير. يعني بو نسيل هله اؤيره¬نمه¬لي¬دير. اونلارين نثرينده عصبي¬ليك وار. نثرين سورعتيني اله آلا بيلمه¬ييب¬لر. و بيز، بورادا، اونلارين سولطه¬دن قورتولما ايستك¬لريني بير حق دانيشيق كيمي دينله¬سك ده، اونلاردان ادبي اثر اوموروق. سؤز ايستيلاچي¬لاري تأييد ائتمه¬ده دئييل، مسله حقدن كئچمه-مكده¬دير. همين ايستيلاچي آدلانديرديق¬لاريميزين ايستيلاسييلا موباريزه آپارساقدا، اونلارين آذربايجان ادبيياتينا گؤردوك¬لري ايش¬لري و ان موترققي سطيرلريني يازمالاريني اونوتمامالي¬ييق. دونيانين باشقا ادبييات-لاريندا دا بئله¬دير. ها بئله فارس ادبيياتيندا دا. 1340-1350 ايل¬لرينده يارانان نسيل، ايللر بويو (هله رسمي اورقانلارا بئله آرخالانمادان) مطبوعات عالمينده حؤكمرانليق ائتمه¬ميشدي¬مي؟ هر نسيل اؤزونه گؤره چاليشمالي¬دير و ان سون قضاوت، اولاي¬لار اوزره يوخ، اثرلر اوزره گئده-جك¬دير. ـ بورادا نئجه؟! ... بيزيم ادبي گئديشيميز بير نئچه عاميلدن تأثير آلاراق، باغا ساياغي ايره¬لي گئتمکده¬دير. بير آز گئندن باخاندا، ايرانين تورک ادبيياتي دانيشديغيميز مبحث¬لرين هئچ بيري¬له اوست اوسته دوشمور.¬   : ايراندا گئدن تورك ادبيياتي حاققيندا دئمه¬لي¬يم كي؛ مسله¬يه نئچه يؤندن ياناشماق اولار. مدني-ايجتيماعي تضييق¬لره باخماياراق، ان دانيلماز مسله، ادبي پروسه¬سي¬نين دايانديريلماماسي¬دير. ادبي پروسه ايستر فارسجا، ايستر آنا ديليميزده داوام ائتميشدير. (فارسجا دئديييمده فارسجا يازان آذربايجانلي¬لارين ادبيياتي¬ني دئييرم.) سؤز يوخ كي، آنا ديلده يارانان ادبيياتين ديليميزين اينكيشافي مسئولييتيندن باش قاچيرماماغي، اونو بيزيم بحثيميزين و هر بير جيددي موباحيثه¬نين اساس داياناجاغينا چئويره¬جكدير. يعني ادبيياتين اساس ميقياسي ديل¬دير. آمما فارسجا يارانميش آذربايجان ادبيياتي، او دؤور ضيالي¬لاريميزين ياراديجيليغيندا، اساس فايز آلديغي ادبي-فلسفي پروسه¬ميزين اؤنملي بير پاييني اؤزونده ساخلاديغي اوچون آراشديريلمالي و موباحيثه¬يه قويولمالي¬دير. آنا ديليميزه گلديكده، چوخ¬لاري¬نين سؤيله¬دييي کيمي، بو ديلده اولان ايكي ادبيياتين اولماسينا اينانميرام. ايكي ادبيياتين اولماسينا فيلولوژي و ديلين ستروكتورال نيظامي باخيميندان اساس فرقلنمه¬لر اولمالي¬دير. بير ديلين ايكي ادبيياتي اولا بيلمز. بير منطقه¬نين آيري منطقه¬لرله تاريخي، ايجتيماعي، سيياسي تجروبه¬لري¬نين فرقلنمه¬سيندن ادبييات آيريليغي يارانمير. ايل¬لر اؤنجه، فارس تحكيه¬چيلييي¬نين دؤرد اساس منطقه¬يه بؤلوندويو حاقدا بير مطلب اوخوموشدوم: 1- آذربايجان و ايرانين شومال غربينده يارانان ادبييات 2- خوزيستان و ايرانين گونئيينده (جنوبوندا) يارانان ادبييات 3- ايرانين مركزي شهرلرينده (ايصفهان، شيراز و ...) يارانان ادبييات 4- ايرانين شومال شرقينده، اؤزلليک¬له خوراساندا يارانان ادبييات. يازي اوسلوبو باخيميندان اولان اوخشارليق¬لار و ايچ قورولوش¬لاريندا بعضي يئك¬نسق¬ليك¬لره گؤره، بيرينجي¬له ايكينجي بؤلومو بير دسته¬ده، اوچونجويله دؤردونجو بؤلومو ايسه آيري بير دسته¬ده يئكونلاشديرماق اولوردو. يعني ايكي اساسي دسته¬ده يئرلَشه¬ بيلن دؤرد ادبيياتدان صؤحبت گئديردي. بو بؤلمه¬لرين بؤلونمه¬ فلسفه¬سي نه جينسدن¬دير؟ فارس ادبيياتيندا نئچه ادبييات ياشايير؟ منجه، بو بؤلمه¬لر تام عئلمي¬دير، آنجاق بونلارين هئچ بيري ادبييات آيريليغيني يارادا بيلمز. بس بو آدلانديرمالار يانليش¬ديرمي؟ منجه يوخ. بونلارا ادبي تنقيدين ايشلك لوازيماتي كيمي باخمالي¬ييق. تبريز ادبيياتي، اورمو ادبيياتي، اردبيل ادبيياتي، زنجان ادبيياتي و باشقالاري. بونلارا آرتيرين گونئي ادبيياتي، قوزئي ادبيياتي، بورچالي ادبيياتي، دربند ادبيياتي، قازاقيستاندا يارانان آذربايجان ادبيياتي و باشقالاري.

زهره ایله طاهیر میرزه نین ناغیلی ادبیات سئونلر کانالیندا 1402/12/14 آلتینجی بؤلوم حاضیرلاییب سسلندیرن:«نیره اردلانی» https://t.me/Adabiyyatsevanlar

یک روز مناظره خیلی طولانی شد و بچه ها هرچه شعر در چنته داشتند، خواندند. و دیگر شعری برای خواندن نداشتند. یکی از فارس زبانها گفت: - آقا شعر محلی هم میتوانیم بخوانیم. - چرا که نه؟ یکی از آنها شعری از سنگسر و یا سمنان خواند. از او خواستند که شعر را به فارسی ترجمه کند. شعری زیبا و غنایی بود. از جمع ماها هم من گفتم: - می توانیم ما هم شعر ترکی بخوانیم؟ فخرالدینی کمی سکوت کرد و بعد چون از پانزده بیست جفت چشمی که به او دوخته شده بود، خجالت می کشید، گفت: - البته بخوانید. ولی نباید سیاسی باشد. باید غنایی باشد. من شنیده ام که اکثر اشعار آذربایجانی سیاسی هستند!! الان شما یک شعر بخوانید که اولش با «گ» شروع بشود. نگاه بچه ها به من دوخته شد. من با آرامش خواندم: گئچمه نامرد کؤرپوسوندن قوی آپارسین سئل سنی یاتما تولکو دالداسیندا قوی یئسین اصلان سنی بعد شعر را به فارسی ترجمه کردم: از روی پلی که توسط آدم نامرد ساخته شده، گذر مکن حتی اگر با گذشتن از سیلاب غرق بشوی پشت آدم روباه صفت پناه مگیر حتی اگر شیر ترا بدرد. فخرالدینی و بچه ها سر تا پا گوش بودند. بعد یکی از آنها شعرگیلکی را که با «ی» شروع می شد، خواند. شعر با «خ »تمام می شد و ما باید «خ » می آوردیم، باز نگاهها به طرف من بود. فخرالدینی گفت: ـ همیشه که یک نفر نمی شود. یکی دیگری باید جواب بدهد. یکی از ما که یادم نیست کی بود، به صدا آمد: خوبان شهری بیز دئییریک تاری ساخلاسین مقصودوموز بودورکی ، بیزیم یاری ساخلاسین (اگر ما می گوییم که خدا خوبان شهر را حفظ کند منظور مان این است که خدا یار ما را حفظ بکند) این دفعه اون طرف باید «ن» می آورد. یکی که نمی دانم کرمانشاهی و یا بختیاری بود، یک شعر خواند. الان ما باید «ش» می آوردیم. همه به هم نگاه کردند. ناچاراً باز من بصدا در آمدم: شب هجران یانار جانیم تؤکر قان چشم گریانیم اویادیر خلقی افغانیم قارا بختیم اویانماز می این دفعه کسی ترجمۀ شعر را نخواست. مثل اینکه فارس و ترک همه آن را فهمیده بودند. حاضران در کلاس دست به قلم برده و می خواستند که آنرا یادداشت کنند. فخرالدینی وقتی این را دید، گفت: " مشاجره بس است. " بعد پرسید: - شعر از چه کسی است؟ - " شعر از فضولی است." ولی نمی دانستم که شاعر کی زندگی کرده و کدام اثرها را نوشته است. کسی این را به ما یاد نداده بودند. حتی خود شعر را و این که از فضولی است را یک روز در نانوایی وقتی که نان می خریدم از دوست صمیمی و برادر صیغه ای پدرم شنیده بودم. توضیحات: 1- اشاره به سیستم ترور و وحشتی است که بعد از شکست جنبش 21 آذر و سرنگونی حکومت ملی آذربایجان، توسط نیروهای نظامی ارسال شده از تهران، بزرگ مالکان و لومپنهای قداره بند طرفدار سلطنت در آذربایجان بر قرار شده بود. 2- تاریخ دانشسرای تربیت معلم تبریز با مبارزۀ ملی- دمکراتیک ملت آذربایجان در ایران گره خورده است. در این دانشسرا - که اکثراً فرزندان خانواده های بی بضاعت تبریزی و شهرستانی که بخاطر فقر مالی از رفتن به دانشگاه صرف نظر کرده و با تحصیل در آنجا شغل معلمی را انتخاب می کردند- نسلی از انقلابیون که در محیط فرهنگی و اجتماعی آذربایجان نقش بی بدیلی بازی کردند، تربیت شدند. از همنسلان زنده یاد فرزانه که در این دانشسرا تحصیل کرده و شغل معلمی را انتخاب کرده بودند، می توان به محقق مشهور پروفسور حمید محمد زاده و نقاش برجستۀ آذربایجانی پروفسور علی مینائی اشاره کرد. این دو از فعالان نسل اول جنبش 21 آذر بودند. از فارغ التحصیلان نسل بعدی این موسسه می توان به پداگوک و نویسندۀ مشهور آذربایجان صمد بهرنگی اشاره کرد. 3- تا انقلاب بهمن 1357 شمسی که با پیروزی آن مشروب فروشی در ایران قدغن شد، اکثر میخانه های شهر تبریز در محلۀ «پاساژ» مستقر بودند. این محل در نوع خود شاید نظیری در تمام شهرهای ایران نداشت. پاساژ به غیر از چند خانوار ارمنی و مسلمان که کار اکثر آنها نیز اساساً تهیۀ مواد اولیه برای میخانه ها بود، سکنۀ دیگری نداشت،. تا چند سال قبل از انقلاب که چند بار و میخانۀ مدرن در گوشه و کنار شهر احداث شد، برای تبریزی ها «پاساژ» محلی برای خوشگذرانی محسوب می شد. https://t.me/Adabiyyatsevanlar

ما بومی ها، سال اول را با این وضعیت و در چنین شرایط اختناق پشت سر گذاشتیم. برتری دادن بی مورد و حمایت از بچه های فارس زبان باعث می شد که بعضی وقتها با این بچه ها اختلاف نیز پیش بیاید. این بحثها خیلی وقتها در محیط درس از مسائل کوچک شروع شده و به مسائل عمومی کشیده می شد. هر نتیجه ای که این بحثها داشت و یا نداشت، آنها بعد از آن در جائی جمع شده و سرود می خواندند. اکثراً آنها این سرود را می خواندند: پر از مهر شاه است ما را روان بدین کار داریم شاها توان که جاوید بادا سر تاجدار خجسته بر او گردش روزگار ولی هنوز سال دوم دانشسرا شروع نشده بود که اوضاع کاملاً بهم خورد. در سوم شهریور سال 1320 شمسی قسمتهای شمالی و جنوبی آذربایجان از طرف قوای متفقین اشغال شد. آنهایی که پرچم شوونیزم را بلند کرده و هل من مبارز می طلبیدند، در یک چشم بهم زدن با چمدانهایشان فرار کردند. پایه های استبداد شل شده و ناله هایی که بیست سال در سینه ها حبس شده بود، تبدیل به فریاد شد. وضع سیاسی مملکت کاملاً عوض شده بود. در سال دوم که شروع شده بود، بجز پنج شش نفر از بچه های فارس، بقیه فرار کرده و رفته بودند. آنهاییکه مانده بودند، این دفعه از تهران نه با شعار «مهر شاه» بلکه با نغمۀ دیگری برگشته بودند. آنها بعضی وقتها پنهانی یا آشکار این نغمه را سر می دادند: از چه ای پست دون همت/ای مایۀ ننگ ملت/اکنون نداری بجز خواری و گرفتاری و غم/ مال ملت خوردی/جان عجب در بردی... الان برای شبانه روزی نکردن بچه های آذربایجانی هیچ بهانه ای نمانده بود. ولی در دانشسرای تبریز هم مثل خیلی از موسسات دیگر هنوز هم فضای شوونیستی حفظ شده بود. مسئولان دانشسرا مدتی منتظر آنهایی که هرچه به دستشان رسیده بود برداشته و رفته بودند، ماندند. وقتی از برگشتن آنها نا امید شدند، به فکر تعطیل کردن قسمت شبانه روزی افتادند. چون روزنامه های بومی با این مسئله مشغول شدند، بالاخره مجبور به قبول کردن بچه های بومی در قسمت شبانه روزی شدند. بعد از اینکه به این کار مجبور شدند، تصمیم گرفتند که جهت قبول کردن چهل نفر برای قسمت شبانه روزی که ظرفیت پنجاه نفر را داشت، کنکوری بگذارند!! چون این مسئلۀ کنکور بیخود و بی جا بود، داوطلبان اول تصمیم گرفتند که در آن شرکت نکنند، بعد هم تصمیم گرفتند که در آن شرکت کرده ولی ورقه ها را یا سفید برگردانند و یا به سوالها جوابهای غلطی بدهند. از بقیه خوب اطلاعی ندارم، ولی من در اکثر ورقه ها صفر گرفته بودم... در سالهایی که ما در دانشسرا بودیم مدیر دانشسرا (و یا آنطوری که در آن سالها مد شده بود رئیس) علی دهقان بود. دهقان به روحیۀ شوونیزم که در آن سالها در همه جا و بخصوص در دانشگاه تهران حاکم بود، عادت کرده بود و سعی هم داشت که آن را به مرحلۀ عمل برساند. دهقان بین تمام مدیرانی که تا آنوقت دیده بودم، ازهمه لایق تر بود ولی با تمام قوا خودش را به شوونیزم فارس چسبانده بود. او با اینکه در آذربایجان بدنیا آمده بود و در گهواره با لالاییهای شیرین مادرش خوابیده و از بدو تولد با زبان مادری اش الفت گرفته بود، ولی از مدیری مدرسه گرفته تا مقام استانداری اش در هر جا که بود بر علیه زبان مادری و هویت ملی اش عمل کرده و از آنهایی شده بود که در رویاهایش خواب فارس زبان کردن آذربایجانی ها را میدیدند. مسئلۀ دهقان و روشنفکران آذربایجانی که مثل او بودند، همیشه فکر مرا بخود مشغول می کرد. چطور می تواند امکان داشته باشد که انسان به خونی که در رگهایش جاری است، به زبانی که با مادرش، با دختر و پسرش و با شریک زندگی اش صحبت می کند، اهانت کند و آنرا زبانی بنامد که فلان دولت یا حکومت برای ما به ارمغان آورده است. اگر دهقان در سالهایی که استاندار آذربایجان بود، به علت زیادی کار و یا به هر علت دیگری نتوانسته بود مناطق قره داغ، سراب، ساوالان، خلخال و یا جاهای دیگر آذربایجان را بگردد و لذا نتوانسته بود در آنجا انسانهائی را که نسل اندر نسل به این زبان صحبت کرده اند و در طول تاریخ آرزوهایشان، غمهایشان، خوشحالیشان و حسرتهایشان را در قالب بایاتیها، نغمه ها و مثلها بیان کرده اند، ببیند، حتماً در بچگی در سالهایی که در اطراف مراغه و ارومیه می گشته، از دور و نزدیک شاهد نمونه هایی زنده از این انسانها بوده است. از مطلب دور شدم. از سالهایی که در دانشسرا درس می خواندم و از وقایعی که در آنجا اتفاق افتاد، صحبت می کردم. اولین سال تحصیلمان در دانشسرا، مسئول قسمت شبانه معلم فارس زبانی بود بنام فخرالدینی. تدریس درسهای ادبیات و پداگوژی هم به عهدۀ او بود. اگرچه او هم اخلاق خاصی داشت، ولی صد بار بهتر از عدیلی بود. یکی از عادتهای او این بود که بین بچه ها در کلاس مناظره می گذاشت. چون در کلاس فارس زبانها در یک طرف و ترکها در طرف دیگری می نشستند، طبعاً مناظره بین این دو گروه انجام می گرفت.

بخشی از کتاب خاطرات استاد محمد علی فرزانه کتاب *سالهای سپری شده* شرح خاطرات با ارزش استاد محمدعلی فرزانه از دوران کودکی و مبارزاتش در سال‌های پر آشوب دهه بیست و سی شمسی در شهرهای تبریز و تهران است. مرحوم استاد فرزانه، ادیب، پژوهشگر، محقق و فولکلور شناس آذربایجانی در سال ۱۳۰۲ شمسی در تبریز به دنیا آمد. شصت سال از عمر پر بارش را صرف تحقیق، ترجمه و تألیف کرده و حدود چهل جلد کتاب و دهها مقاله در باره فرهنگ، تاریخ و زبان ترکی آذربایجانی به رشته تحریر در آورد. Axar.az بخشی از خاطرات استاد را که در سایت تریبون درج شده است، تقدیم خوانندگان گرامی مینماید. در سال 1319 شمسی، مدتها قبل از امتحان کلاس نهم که ضمناً امتحانی برای انتخاب شغل معلمی هم بود، من تصمیم گرفته بودم که در دانشسرا2 اسم نویسی کنم.در آن زمانها دانشسرا پناهگاهی بود برای بچه هایی که امکان تحصیل آزاد را نداشتند. اینها برای اینکه بتوانند در مدت کوتاهی کاری پیدا کرده و به خانواده شان کمک کنند، در دانشسرا اسم نویسی می کردند. من از زمانی که در کلاسهای پایین تر درس می خواندم با حال و هوای دانشسرا آشنایی داشتم. جوانهایی که از تبریز و یا دیگر شهرهای آذربایجان در اینجا قبول می شدند، بعد از اتمام تحصیل بر اساس تعهدی که داده بودند، می بایستی در شهرها و یا قصبه های دور و نزدیک به معلمی مشغول می شدند. می توان گفت که در این سالها اگر چه سیاست فارس کردن آذربایجان در اینجا کم کم خودش را نشان می داد، اما هنوز خیلی شدید نشده بود. جوانهایی که دانشسرا را تمام کرده به شهرهای دیگر آذربایجان می رفتند، برای تفهیم کردن بهتر مطالب، حتی درس فارسی را هم به زبان ترکی توضیح می دادند. ولی دانشسرایی که من در سال 1319 شمسی در آن اسم نویسی کردم، از این لحاظ و لحاظ دیگر با دانشسرای قبلی فرق داشت. این فرق از زمانی شروع شد که دانشسرا از ساختمان کهنۀ چهار اطاقه به ساختمان مفصل و مجهز تازه اسباب کشی کرد. از آنجایی که این ساختمان به قسمت شبانه روزی مجهز بود، آنهایی را که شبانه روز در آذربایجان در آرزوی تسلط شوونیزم بودند، به خیال دیگری انداخته بود. آنها عوض دادن امکان مسکن به جوانان فقیر شهرستانی آذربایجانی، به جوانانی که از شهرهای مختلف فارس نشین آمده بودند، جای می دادند. در سالهایی که در دانشسرا مشغول به تحصیل بودم، دو نوع شاگرد در آنجا درس می خواندند. شاگردان فارس زبان که در قسمت شبانه روزی دانشسرا می ماندند و شاگردان آذربایجانی که روزها در دانشسرا درس می خواندند و شبها به خانه هایشان بر می گشتند. البته جوانانی که از مناطق فارس نشین آمده بودند، اکثراً از خانواده های فقیر بودند که از بد حادثه به اینجا پناه آورده بودند. برای همین بین آنها و بچه های آذربایجانی فرق چشمگیری وجود نداشت. لاکن مسئولین دانشسرا با سیاستی که در پیش گرفته بودند، باعث بوجود آمدن سوء تفاهم و تضادهایی بین این دو گروه می شدند. در کارهای روزانه به فارس زبانها برتری داده، با آنها مثل بچه های تنی و با آذربایجانی ها مثل بچه های ناتنی رفتار می کردند. از عیب و ایراد فارسها چشم پوشی کرده، مرتب سعی در پیدا کردن عیب و ایراد جوانان آذربایحانی بودند. حتی در خیلی از موارد آنها را غیر اجتماعی خوانده و با آنها رفتار زشتی داشتند. این رفتارها همان قدر که زشت بود، دور از حقیقت هم بود. خیلی از جوانان آذربایجانی از لحاظ اخلاق و رفتار نمونه و لایق معلم شدن بودند. در حالیکه بین دانشجویان فارس زبان تعداد کسانی که رفتار ناشایست داشتند، کم نبود. اگرچه بین اینها بعضی ها درس خوان بودند ولی خیلی هاشان به هیچ قانون و نظامی پایبند نبوده و حتی خیلی وقتها در میخانه های پاساژ3 و یا خانه های عمومی آنروز تبریز که «قره دام- داش»4 نامیده می شد، پلاس بودند. با اینکه در آذربایجان برای ثبت نام در دانشسرای تبریز به اندازۀ کافی داوطلب وجود داشت، معلوم نبود به چه علت این جوانان را از نقاط مختلف ایران از یزد، کرمان، کاشان و کرمانشاه به اینجا می آوردند. با توجه به رفتار این جوانها، بی شک و شبهه هدف از آوردن اینها به تبریز نمی توانست صادر کردن اخلاق باشد. هدف اصلی کمک به سیاست فارسیزه کردن جوانان آذربایجانی بود. این جوانان از دانشسرای تبریز فارغ التحصیل شده، با معلم شدن در مناطق دور و نزدیک آذربایجان، سعی در عوض کردن زبان مردم و بخصوص زبان بچه هایی را که درس می خوانند، می کردند. لاکن خنده دار بود که این کار در عمل نتیجۀ عکس داد. اینها بلافاصله بعد از تمام کردن دانشسرا از اینجا فرار کردند. رفتند و موقع فرار کردن هم نه دلخوشی فارس کردن آذربایجانیها، بلکه دلخوری ترکی یاد گرفتن خودشان را برای آنهایی که سعی در فارس کردن آذربایجان داشتند، باقی گذاشتند.