Dr najih gulpy

‍ مۉبەد-موغ واچێوەی کوٙنەنە، ئەوامەنیٛو زوانو ئەویٛستای و پەهلەوینە. ئا کەسؽ کە پلەی بەرزی ئاینیشا بیەن جە ئاینو زەردەشتینە. نامیٛو موبەدی زوانو پەهلەوینە (magopat) مەگوپەت، دماتەر واڕیان پەی (mopat) موٛپەت-موغ یانی پیای ئاینی زەردەشتی. فارسی کوٙنەی هەخامەنشینە بە شیٛوەو (مەگوش-magush) تۉمارکریان، یانی کەسێوی ژیرو هوٙشمەند. دماتەر یوناینەکان بە شیٛوەی مەگوس-magos درکنانشان، زوانو لاتینیچنە بەهەمان شیٛوە (مەگوس) شا واتەن، هەمان واچیٛ زوانو لاتینیوە لوێنە دلیٛو عەرەبی و بە (مەجوس) وانیێنەوە. دماتەر بە هەڵە بییٛنە نامیٛ گردو پەیڕەوانو ئاینو زەردەشتی، پسەو ئایرپەرستی لەیەکدریێنەوە، چون (موغ) وریتی بیەن جە خزمەتکارو ئایرگای. مەغوپەت-مەگوپەت-مەگوپەد: مەگو یانی ئاسرەوان-ئایرەوان-خزمەتکارو ئارگای. پەد-پەت یانی هازی و تەوانا و دەسەڵات یام سەروٙک. مەگوپەتی مەگوپاتان یانی گەورەو گەورەکان، کە پلەی ئاینی هەرەگەورە بیەن سەردەمو ویٛشنە. ماگ-mag زوانو ئەویٛستاینە یانی پەرستەی، ئەوەلاڵیای، قوربانیکەردەی. هەرپاسە ماگە-maga یانی موغو پەرستگای. چەنی ئانەیچ چندەها واچیٛ تەریٛ هەنیٛ، کە ڕیٛخەشا هامبەشەن چەنی واچؽ موغ، ماغ، وەلێم جە ویاری تەرنە بەکارشابەردەن بەمانای جیاوازەوە. N. G

‍ ئاژەڵؽ و زوانو ئانزانی Animals and Human language ڕازؽ و ئەوەگؽڵنایؽ فرؽ هەنؽ واتەنشا ئاژەڵؽ قسؽ مکەرانؽ، وەلێم ئانزانەکؽ ئئینەشا بە خەیاڵ نیانرە، یام پەلەوەرؽ، ئاژەڵؽ چەنی یەنگؽ کەسێوی مەکەرانؽوە کاتێو قسەکاشا مەژنەوانؽ. وەلێم ئانزان باوڕش پاسنەن کە ئاژەڵؽ، پەلەوەرؽ یام هەر خەلقکریایێوی تەر، تەوانو پەیوەندی گؽرتەیشا هەن میانو هەنترینینە، جەهەمان ڕەگەزی و هامشؽوەو وؽش. یانی هەروؽشە چەنو هەروؽشەی، توتە چەنو توتەی، گاوە چەنو گاوؽ، ئەسپ چەنو ئەسپی، هەر چەنو هەری، ژەرەژی چەنو ژەرەژؽ، سوسکی چەنو سوسکؽ، کەرگی چەنو کەرگؽ ... ئینە هەرمانؽ خالەقی تاک و تەنیاینؽ. پەرسێوە چؽگەنە قوتە مەبۉوە، ماچۉ ئایا ئاژەڵەکؽ، پەلەوەرەکؽ، یام هەر خەلقکریێوی تەر متاوۉنە چەنو ئانزانی پەیوەندی بگؽرۉ، زوان بەکاربارۉ؟ پەرسێوەی تەرە ئایا زوانو ئانزانی ئاندە خاسیەتؽش هەنؽ کە تایبەت بۉنە بە وؽش و پسەو هیچ سیستەمێوی پەیوەندی نەبۉنە، کە خەلقکریاکؽ تەرؽ نەتاوانؽ مۉچناش؟ پەی ئانەی پەیواچو ئی پەرسا بدەیمؽوە سەرەتا خاسیەتەکاو زوانو ئەنزانی ، دماتەر بڕێو ئەزمونؽ پەیوەندی ئاژەڵی و ئانزانی مەوزمؽ ڕووە. پەیوەندی Communication دوؽ واچەزێو پەیوەندی زوانو ئەنزانی هەنؽ مەشۉ بژناسمؽشا و جە یۉترینیشا جیا بکەرمؽوە. یۉ- ئانارؽ پەیوەندی Communicative signals ئاماژؽ پەیوەندی هۉرزونیشتێون (رەفتار) کە بە مەبەست مەکەرمؽشا پەی بەخشای و پەنەدای زانیاری بە وەرانوەرەکەیما. دوؽ- ئاماژؽ زانیاری پەنەدای Informative signals ڕەفتارێون پەی بەخشای زانیاری بە وەرانوەرەکەیما، وەلێم بؽ مەبەستەن. پەی نمانی، کەسێو هەن نزیکتەنە، گوشش داران پەی ڕەفتارەکات، بؽ ئانەی قسؽت چەنی بکەرۉن، ئیجا پژمێوە مەکەری، مەکفی، کابرا پانەیرە مزانۉ سەردت بیەن، ئینە ئاماژؽ زانیاری پەنەداینؽ، بە بؽ مەبەست. نمانؽ تەرؽ پەی Informative signals، چەنی هامڕێوەم سەرو سەندەڵیێوە نیشتؽنمؽرە، ئاد ڕووش هۉرگؽڵنا پەولارە. سیپالەکؽش ڕؽکوپؽکؽ نیەنؽ، قژؽش دژیێنؽ، پینەیرە پؽخامؽت دەس مەگنۉ کە هامراکەت ئاژەش خاس نیەن، گیرۉدەن، یام کەسێو مەیۉ لاتەنە قسؽ مکەرۉ، تۉ تەنیا گۉشداری پەیش، بە لەهجەکەیشرە مزانی خەڵکو کامە یاگؽو هەورامانین، ئینؽ گرد بە گۉش گؽرتەی ئانارؽت مداپەنە، زانیاریت مداپەنە. وەلێ ئانارؽ پەیوەندی Communicative signals ،پسەو ئانەی کە تۉ ملی پەی نەوەشخانەی، پەرسگەنە وؽت مشناسی پەنەشا ماچی من فڵانە کەسنا، دکترو کۉئەندامو هەرسینا، چؽگەنە تۉ مەبەستتەن زانیاریەکات بیاونی بە وەرانوەرەکەیت، بەقسؽ. هەرپاسەیچ ئەگەر کەرگەسیاوێوە، یام قاڵاوە سیاوێوە، قشقؽڕێوە سەروو لەقو تفێوە نیشتەبۉوە، ئایا هیؽچ ئاماژێ میاونۉ پەی تۉ؟ نەخەیەر، وەلێم ئەگەر قشقؽرەکە پڕا یام دەسش کەرد ژڵؽویای و وانای، ئانە ئانارؽ خەتەری مکیانۉ پەی هام شؽوەکاش، پەی قشقؽرەکا تەری، چون ماچۉ ئانا ئانزانێو ئاما ڕەنگا بکشۉما. پەوکای پەی ئەنەیاوای جە زوانو ئاژەڵی، پەلەوەری مەشۉ مەبەستما بۉ، تایبە چەمداری و سەروکاری بکەرمؽ تا ئاماژؽ مکیانا پەی هامڕەگەزەکاشا. زوانو ئاژەڵی Animal Language کەردەوەو کیاستەی ئانارەو پەیوەندیەکان میانو ئاژەڵێونە پەی ئاژەڵێوی تەری. ئانە، کە ئانارە مەکیانۉ پەنەش مەواچان(کیاناsender)، ئونەیچ، کە ئانارەکەی هۉرمەگیٛرۉنە پەنەش مەواچان (گیرا receiver)، چی حاڵەنە کیانا ئاژەڵێو هامڕەگەزو ویٛش دیاریمەکەرۉنە و ئانارەش پەیمەکیانۉ، هامڕەگەزەکەش (گیرا) ئانارەکەی مەگیٛرۉنەو کارش پەنەمەکەرۉنە، پەی نمانی توتە ئانارە مەکیانۉ پەی توتێوی تەری، کە هامڕەگەزو ویٛشەن، ئانارە نمەکیانۉ پەی کتیٛ، یام گۉرەکەی، چون جە زوانو یوی نمەیاوانیٛنە. پاسە بۉ گیاندریٛ، ئاژەڵ و پەلەوەر تواناو پەیوەندیشان هەن چەنی هامڕەگەزو ویٛش، جە هەنگەری میاوانیٛنە. ئەپی زوانو ئاژەڵیە مەواچان ئاماژیٛو پەیوەندی Communicative Signals، کە ئازانیچ ئەپاسە پەیوەنەی مەگؽرۉ بە دوای و چەنای. کەچی ئاژەڵ هەر بە هامکاری ئانارەکا متاوۉ زانیاریچ ببەخشۉ، یانی ئاژەڵ و پەلەوەر و خەلقریاکای تەرینە مەشۉ دەنگ بکەرانؽ و بەمەبەست زنیاریەکان ببەخشان، چەپەوانەو ئانزانی بؽ قسیچ زانیاریت دەسمەگنۉ Informative Signals . مەنەنش ناجح گوڵپی 25/4/2025

‍ یاوەرنامیٛ نیشانیٛ Demonstrative Adjective وەختیٛو، کە سیفەت مەفهومو نیشاندای بەنامیٛوە مەبەخشۉنە، پەنەش مەواچمیٛ یاوەرنامیٛ نیشانیٛ، وەسفو نامیٛ کەسێو یام چیٛویە مەکەرۉ، هەمیشە دلیٛ هامشیٛوەکاشەنە دیاریەش مەکەرۉنە. یانی هەرنامێوە دلیٛو واتچنینە بە یاوەرنامیٛ نیشاندای دەسپەنەبکەرۉنە بە نامێوە ئەژناسیێ منریۉرە. پاسەبۉ یاوەرنامؽ نیشانؽ ئەرکو (نیشانؽ ئەشناسەی-مۉرفیمو ئەشناسەی هەرمانە مەکەرۉ). ئی باخە وەشەن. پەی تاکی نیٛری نزیکی. ئا باخە وەشەن. پەی تاکی نیٛری دوری. ئو باخە وەشەن. پەی تاکی نیٛری دورتەری. چی نمونانو سەریوە پەیمان بەرمەگنۉ زوانو گۉرانی/ دایلەکتو هەورامانینە یەریٛ یاوەرنامیٛ نیشانیٛ هەنیٛ: 1- ئی، پەی نزیکی . 2- ئا، پەی دوری. 3- ئو، پەی دورتەری. یاوەرنامیٛ نیشانیٛ، نیٛر و ما بە زەریفی چەنیش بەرمگنۉنە: ئی یانە وەشەن. تاق و نیٛر و نزیک. ئا یانە وەشەن. تاق و نیٛر و دور. ئو یانە وەشەن. تاق و نیٛر و دورتەر، فرە دور. ئی هەوشیٛ وەشەنە. تاقە و میٛڵیٛ و نزیکە. ئا هەوشیٛ وەشەنە. تاقە و میٛڵیٛ و دورە ئو هەوشیٛ وەشەنە. تاقە و میٛڵیٛ و دوورتەرە هەورامینە یاوەرنامیٛ نیشانیٛ یەریٛ پلیٛش هەنیٛ، زیاتەریچ ملۉ، وەلیٛ زوانەکای تەرینە تەنیا دویٛ پلیٛ نیشانیٛشان هەنەن "نزیک و دور" کوردی {ئەم، ئەو}، ئینگلیزی {here - there}. عەرەبینە پەناشان مەواچان اسماء الاشارة. هذا: پەی تاکی نیٛری نزیکی. هذە: پەی تاکی مێڵیٛ نزیکی. هذان: پەی مثنى، جۉتی نیٛری نزیکی. هاتان: پەی مؤنثی، میٛڵیٛ جۉتیٛ نزیکی. هؤلاء پەی جەمع مذكر و جمع مؤنث نزیکی. ذالك پەی تاکی نیٛری دوری. تلک: پەی تاکی میٛڵیٛ دوری. اولئك پەی جەمعی مذكر سالم, مؤنث سالمی دوری. یانی زوانو عەرەبیچ هەر دویٛنیٛ، وەلێم موئەنس و مزەکەر و جەمعەکە فریٛشان مەکەرۉنە. یاوەرنامیٛ نیشانیٛ چەنی ژمارەی و جەمی هەمسانەنە، متابیٛقەنە، ڕؽککەوتەی هەن میانشانە. سیفە و مەوسوف پێوەرە هامتێ مەبان، یانی هەردوی نیشانیٛ کۆی هۉرمەگیٛران، نیٛر و ما گم مەبۉنە چی تەشکەنە: ئی باخیٛ، یانیٛ وەشیٛنیٛ. ئی هەوشیٛ وەشیٛنیٛ. ئا باخیٛ، یانیٛ وەشیٛنیٛ. ئا هەوشیٛ وەشیٛنیٛ. ئو باخیٛ، یانیٛ وەشیٛنیٛ. ئو هەوشیٛ وەشیٛنیٛ. یاوەرنامیٛ نیشانیٛ، سازەو ئەژناسەی و نەژناسەی هۉر مەگیٛرۉنە، وەلێم بنەڕەتنە هنەو ویٛش نیەنە هنەو نامەکێنە. گجیە سورەکە، درەختە سەوزەکە، گجیەکە سورەن، درەختەکە سەوزەن. چی بارەنە سازەو (ە) مەگنونەمیانشان. نیشانیٛ گولانەکەردەیەو مەلۉنە سەرو یاوەرنامیٛ نیشانیٛ، چەنی؟ سەرنجە بدەیمی نیشانەکیٛ "ئی...ە ،ئا...ە ، ئو...ە"، "ە، یٛ" جە دویٛ بەشا وەشیٛ مەبانیٛ، وەختو گولانە کەردەیۆنە یاوەرنامەکیٛ نیشانیٛ گولانەکەردەکەی هورمەگیٛرۉ: ئی باخڵە وەشەن. ئی باخڵیٛ وەشیٛنیٛ. ئی باخڵە وەشڵەن، ئو باخڵیٛ وەشڵیٛنیٛ. ئا زەمینلە تەختەن ئا زەمینلیٛ تەختیٛنیٛ. ئو باخچڵە ڕەنگینەن. ئو باخچڵیٛ ڕەنگینیٛنیٛ. نیشانیٛ ئیزافەی هۉرمەگیٛران، وەلیٛم هەکە کریا بە کۉ، نیشانیٛ ئیزافەکەی گمە مەبۉ چون دویٛ نویسیٛ بیٛگیریٛ نمەیان شۉنەو یۉترینیرە (وەلێم جەڕاسینە مەشۉ بنویسیۉنەو بواچیۉنە، چون بڕێ یاگیٛو هەورامانی هەنیٛ درکناشn). ئی کوڕو سیروانی کریٛکارەن. ئی کوڕیٛ سیروانی کریٛکاریٛنیٛ. ئی کوڕیٛو سیروانیە کریٛکاریٛنیٛ. ئا کناچیٛو منە مامۉسێنە. ئا کناچیٛو منە مامۉسێنیٛ. ئو باخو لالۉیمە وەشەن. ئو باخیٛ لالۉیمە وەشیٛنیٛ. ئو باخیٛو لالۉیمە وەشیٛنیٛ. مۉرفیمو"یچ" هورمەگیٛرۉنە: یانی ملۉ سەرو ئانامیٛ کە وەسفش مەکەرۉنە: ئی باخیچە وەشەن. ئی باخیٛچە وەشیٛنیٛ. ناجح گوڵپی ١٤/٤/٢٠٢٥

‍ کەشماڵ واچێوەی ڕەسەنەی هەورامیەنە.ماناو گؽڵای شۉنیر مەبەخشۉ. ئەگەر چؽوێو گم بکەری یاگێوی پانو پوڕەنە، پسەو کەش و کۉی، دەشت و دەری، ماچا کەشماڵێو بکەردؽ بەشکیم بؽزدؽشەوە. کەشماڵ، واچێوەی ئامؽتؽنە جە یۉگؽرتەی (کەش+ماڵ) پەیدابیؽنە. کەش یانی کۉ، کۉسار، وەروپەشتو دەگای، ماڵ-ڕؽخەو چەمەو (ماڵای)، ڕؽخە بەشداری کاراش هەن جە سازنای واتؽنە، پسەو (دەسماڵ، پەشتەماڵ، جۉماڵ، ماڵە). سورانینە ماچا (کێوماڵ). ماڵ بەماناو پاککەردەی و گزیدای یاگێو، چؽوە زیادەکەی و خراپەکەی، زوؽڵەکەی ماڵی، سەورۉکەی ماڵی، گیواو دلؽوجوەکؽ ماڵی، تا ئا یاگؽ پاکە ببۉوە، ئەگەر چؽوێوی تەرش چەنە بۉنە بەئاسانی بەرمەگنۉ، چون ساف بیەن، بژراش چەنەنەمەنەن تا وەرچەمات بگؽرۉ نازۉ چؽوەکەی بؽزیوە. هەر یاگێو کە ماڵە مەدریۉ، ئتر ساف و پاک مەبۉنە، گردچؽوت وەنەدیارەن، هیچت گم نمەبۉوەنە. پاسەبی ئەگەر کەشت ماڵا، بەهەمان شؽوە هەرچیت گەرەکەن وەنەت پؽویۉ، دیارەن و پؽوارنیەن. ئەگەر جۉماڵت کەرد، جوەکؽ پاکەنە و ئاویش بەئاسانی مەلۉپۉرە، گردچؽوت وەنەدیارەن، هیچ پؽوار نمەبۉ وەنەت. پەوکای کەشماڵ یانی ئؽستەیەو، کاتێو مەگؽڵی شونیشرە، ئەگەر یاگێو بوشکنی پەیت ئاشکرا مەبۉنە هەرچیش چەنەبۉنە. زوان هەمیشە کەلکش جە واتەکا گؽرتەن پەی ئانەی، جە ویاری جیاوازەنە بەکارشابارۉنە پەی مەبەست و مانای جیاوازی، جا ئی واتؽچە ئؽمە متاومؽ جە ویارە جیاوازەکاو فەرهەنگی، ئەدەبی، زوانی و زانشتینە بەکاربارمؽ، کە ماناش فرە خوؽشەنە چەنی (جۉیای-وشکنای -هۉروشکنای، گؽڵای شۉنیرە، ئؽستەیەو، دیایپەی-پەیدیای) کە جە مانا کۉنەکؽش جیاوازتەرە بۉ. تۉ گەرەکتەن چؽوێو بؽزیوە کە گمتکەردەن، یام چؽوێو کەشف بکەری. جە ویارو زوانینە، ئەدەبینە، تاریخینە، فەرهەنگینە. متاوی واتؽ کەشماڵی بەکار باری پەیش. عەرەبینە پەنەش ماچا (تمشیط)، فرەتەر جە ویارو سەربازینە بەکارمەیۉنە، کاتێو سپا مەگؽڵۉ شۉنەو کەسانێو یاخیؽ بیؽبان جە یاسای و دەوڵەتی. ناجح گوڵپی ٦/٤/٢٠٢٥

‍ ئەسڵو زوانی Origin of Language بەپاو دیامانو داروینی پەی ئەسڵو زوانی، واتەنش ئانزانەکؽ زوی وەڵؽ ئانەینە، کە زوانشا گەشەبکەرۉ خدؽشا دێنە گەشەو دەنگە موسیکیەکاشا، پی جۉرە یوترینشا هاگادارکەردەن، سەرنجەو یۉترینیشا کؽشتؽنە، یانی تەوانا موسیکیەکؽشا بەکارئاوردؽنؽ میانو یوترینینە. جۉرە ئاوازێوی تایبەتەشا بەکارئاوردؽنە بەپاو پەیوازەکاشا، پەی ئەرەنیشەی دەنگێوی تایبە، پەی ڕاوؽ، دەنگێو، پەی پەیوەندی میانو ژەنو پیای ئاوازێوەی تایبەتە... رەنگە ئی پەیلوایچە هامرا نەبۉ چەنی پەیلوای فرێوە جە ئؽمە، چون باوانی وەڵینمان ڕوتؽ بیؽنؽ ئەگەر پۉسو ئاژەڵیشا دەسکەوتەبۉ کوچێشا پؽچنابۉ یاگە هەستیارەکاشارە. ئی پەیلوایە پؽسەنە زەندؽ، شکەو، گومانؽ، تا ئیسەیچ هەر پاسە مەنەنوە، کابرا زەندیش پاسنؽنە کە زوانو بەشەری ئەپؽسە پەیدا بیەن. زندی چەنی زانشتی یۉنمەگؽرۉوە، چون مەشۉ بەڵگەی سەلەمیا وەردەسەنە بۉ (Yule, 2017). ئؽمە نمەزانمؽ زوان چەنی پەیدابیەن، هەر ئی پەیلوایؽ هەنؽ کە وارۆ باسما کەردؽنؽ. وەلێم هازهەنتەرین پەیلوای ئانەن، کە خودای خەلقؽ کەردؽنمؽ و زوانیچش پەنە بەخشێنمؽ. خەڵکانێو، کە جە قودرەتو خوادی ناهاگێ بیؽنؽ ئی پەیلوایشا نیێنؽرە و واتەنشا باوانو ئانزانی مەیمون بیەن، ئیجا گەشەشکەردن. زانیان کە تەوانو بەرهەمئاوردەی دەنگە جیاوازەکا هەن مەژگو ئانزانی و گرد بڕبرەدارەکانە، ئاژەڵەکانە، پسەو ماساوؽ، قڕواقی، مانگاوە، پەلەوەرؽ، مەشۉ بزانمؽ ئی دەنگؽ زوانو ئانزانی نیەن. پەیلوای، گومانە هەنە دؽرینتەرین زوانو چەنای مەردمی پەنجا تا سەد هەزارؽ چێوەڵی دەسش پەنەکەردن، هەنؽچ ماچا نەخەیر کەمتەرەن، مەزندە مەکریۉ بە چل هەزارساڵؽ، دماو حەزرەتو ئادەمیوە. زوانو نویستەی نزیکەو پەنج هەزار سالان تەمەنش هەن، یانی ئانزان وەڵؽنە فؽرو دوای بیەن ئیجا دماتەر فؽرو نویستەی. بەڵگە نیەن دەسماوە کە باوانی هەرە وەڵینما چەنی قسؽشاکەردؽنؽ، هەرچی بواچیۉ، پەیلوایەن، زەندینە. کەسما نمەزانۉ حەزرەتو ئادەمی بە چ زوانێو قسؽشکەردؽنؽ. ئانەیچ بزانمؽ کە عەرەبؽ ماچا بەعەرەبی قسؽش کەردؽنؽ، یەهودؽ ماجا بە عبری، بڕێو جارؽچ هەورامیؽ مەکؽشاش لاو وؽشارە، ماچا حەزرەتو ئادەمی بە هەورامی دوان. هەر زوانێو پەیوؽش کؽشۉش بؽ ئانەی بەڵگەش بۉ. فرەتەرین بەڵگؽ جە قورئان و کتؽبە ئاینیەکاوە ئامێنؽ پسەو تەوراتی و ئینجیلی، گرد باسو پەیدابیەی زوانی مکەرانؽ ، کە خودای بەخشان بە ئانزانی و گرد پەساکؽ تەرؽش پەی ئامادەکەردەن جە لاشەو ئانزانەکانە. وەرو نەبیەی بەڵگەی، کە ئانزانە وەڵینەکؽ، باوانی وەڵینما چەنی دواینؽ، هەر بە زەندی و پەیلوای و شیمانە مەنەنوە. زوان چؽوێوی ئاڵۉزەن، ئەداو تاتە بە زوانو هەورامی قسؽ مکەرانؽ، کەچی نەوەکؽشا هەورامی نمەزانانؽ، چون یانەشا لوان (تاران، سنە، سلؽمانی، هەولؽر، ئەمریکا، ئینگلاند، فرانس...هەر وەلاتیوی تەر)، زوانە ئەپؽسە مەفاڕیۉن، ئەی هەزارن ساڵؽ چێوەڵتەری بە بؽ بەڵگە چەنی بزانمؽ زوانو باوانیما چەنین و چؽش بیەن. ئؽمە مەشۉ پەیلواما، شکەو گومانەما پەی جۉرو زوانەکەیما بۉنە، کە باوانما بە چ زوانێو قسؽشاکەردؽنؽ، نمەبۉ زەندیما پەی ئانەی بۉ، کە باوانی وەڵینما یام ئانزان زوانش جەنی گؽرتەن، ئەسڵو زوانی چکۉوە ئامان، ئینە کارو خوداین بؽئیلاو ئەولا، شکەو گومانەش نیەنە. چی دمایەو چومسکی تاکیدش کەردنوە کە ئانزان، زاڕۉ پەیدابی مزانۉ قسؽ بکەرۉ، بەهرێوی خوداین بەخشانش بە ئانزانی. چەنی ئیسە دەزگێو وەشمکەرانؽ گردچؽوش هەن، ئانزانیچ بە کامڵی و ئامادەکریای مەیۉنە ژیوایەو. ئؽمە مەشۉ پەیجۉرؽ ئانەی بیمؽ چەنی ئی زوانو ئانزانیەن فرؽ بیؽنؽ، خۆ زەمانو حەزرەتو ئادەمی یەک زوان بیەن، ئەی حکمەتش چؽشەن ئیسە نزیکەو حەوت هەزار زوانا هەنؽ سەرو زەمینوە؟ بنەڕەتو زوانی، یانی زوان ئەسڵەنە چەنی پەیدا بیەن؟ چکوۉوە ئامان؟کیٛ ئاردەننە؟ سەرچەمە و ڕیٛخەش جە چیٛشیوە ئامان؟ سەرچەمەکیٛ مەواچان مەزندە مەکریوۉنە، کە سەدهەزار ساڵیٛ چیٛوەڵتەر ئەفریکانە زوان بیەن، ئانزانە کوۉنەکیٛ زوانشا پیٛسەو عادەتی بەکارئاوردەن، دماتەر ئی عادەتە بیەن بە دەسور-قاعدە (rule) و یاسا پەی ئەرەنیای دەنگی و واتیٛ، هەر پی بوۉنەوە جە هەریاگیٛو سەرزەمینینە واتیٛ جیاوازیٛ پەی چیٛوەکان نریێنیٛرە، وەروئانەی زوانەکیٛ بە پاو ناوچەی و سەرزەمینی پیٛسەو یوی نیەنیٛ، جیاوازیٛنیٛ و ویٛسەریٛنیٛ ( Aitchison, 2010: 22)، ئینەیچ نونگەو پەیدابیەی زوانە جیاوزەکان. درؽژەش هەن.

وەرو نەبیەی بەڵگەی، کە ئانزانە وەڵینەکؽ، باوانی وەڵینما چەنی دواینؽ، هەر بە زەندی و پەیلوای و شیمانە مەنەنوە. زوان چؽوێوی ئاڵۉزەن، ئەداو تاتە بە زوانو هەورامی قسؽ مکەرانؽ، کەچی نەوەکؽشا هەورامی نمەزانانؽ، چون یانەشا لوان (تاران، سنە، سلؽمانی، هەولؽر، ئەمریکا، ئینگلاند، فرانس...هەر وەلاتیوی تەر)، زوانە ئەپؽسە مەفاڕیۉن، ئەی هەزارن ساڵؽ چێوەڵتەری بە بؽ بەڵگە چەنی بزانمؽ زوانو باوانیما چەنین و چؽش بیەن. ئؽمە مەشۉ پەیلواما، شکەو گومانەما پەی جۉرو زوانەکەیما بۉنە، کە باوانما بە چ زوانێو قسؽشاکەردؽنؽ، نمەبۉ زەندیما پەی ئانەی بۉ، کە باوانی وەڵینما یام ئانزان زوانش جەنی گؽرتەن، ئەسڵو زوانی چکۉوە ئامان، ئینە کارو خوداین بؽئیلاو ئەولا، شکەو گومانەش نیەنە. چی دمایەو چومسکی تاکیدش کەردنوە کە ئانزان، زاڕۉ پەیدابی مزانۉ قسؽ بکەرۉ، بەهرێوی خوداین بەخشانش بە ئانزانی. چەنی ئیسە دەزگێو وەشمکەرانؽ گردچؽوش هەن، ئانزانیچ بە کامڵی و ئامادەکریای مەیۉنە ژیوایەو. ئؽمە مەشۉ پەیجۉرؽ ئانەی بیمؽ چەنی ئی زوانو ئانزانیەن فرؽ بیؽنؽ، خۆ زەمانو حەزرەتو ئادەمی یەک زوان بیەن، ئەی حکمەتش چؽشەن ئیسە نزیکەو حەوت هەزار زوانا هەنؽ سەرو زەمینوە؟ بنەڕەتو زوانی، یانی زوان ئەسڵەنە چەنی پەیدا بیەن؟ چکوۉوە ئامان؟کیٛ ئاردەننە؟ سەرچەمە و ڕیٛخەش جە چیٛشیوە ئامان؟ سەرچەمەکیٛ مەواچان مەزندە مەکریوۉنە، کە سەدهەزار ساڵیٛ چیٛوەڵتەر ئەفریکانە زوان بیەن، ئانزانە کوۉنەکیٛ زوانشا پیٛسەو عادەتی بەکارئاوردەن، دماتەر ئی عادەتە بیەن بە دەسور-قاعدە (rule) و یاسا پەی ئەرەنیای دەنگی و واتیٛ، هەر پی بوۉنەوە جە هەریاگیٛو سەرزەمینینە واتیٛ جیاوازیٛ پەی چیٛوەکان نریێنیٛرە، وەروئانەی زوانەکیٛ بە پاو ناوچەی و سەرزەمینی پیٛسەو یوی نیەنیٛ، جیاوازیٛنیٛ و ویٛسەریٛنیٛ ( Aitchison, 2010: 22)، ئینەیچ نونگەو پەیدابیەی زوانە جیاوزەکان.

ئەسڵو زوانی The origin of language زانشتو زوانی Linguistics زانشتو زوانی، زوانئەشناسای، زوانەوانی، متاومیٛ جیاتی لەنگویستکسی بەکارش باوەرمیٛ، بە عەرەبی علم اللغە، اللغویات، بەفارسی زبانشناسی، بە کوردی زمانەوانی، زانستی زمان. ئەژناسەو زانشتو زوانی، زوانئەشناسای: وریتین جە وەنتەی زانشتیانەو زوانی، چون مەگنوۉنە شوۉنەو چندە ڕیٛبازێوی زانشتیانەی پەی ئەوەوەنەیش، پیٛسەو چەمداری ، گریمانیٛ ، ئەزمون ، ئاقیبەت . مەکوۉشوۉ پەیواچو دویٛ پەرسان بدوۉوە، زوان چیٛشەن؟ چەنی کار مەکەروۉنە؟ وەنەی زانشتیانەو زوانی یانی وەنەی ساختار و سازندەو زوانی، پیٛسەو فنەتیکس، فنەلۆجی، موۉرفۆلۆجی، گرامەری، واتچنسازنای، ماناسازی، هەرپاسە لزگە جیاوازەکانو زوانی، زوانئەشناسای کۆمەڵایەتی، زوانئەشناسای دەروونی، زوان ئەشناسای کەمپیوتەری، زوانئەشناسای کارپەنەکەردەی، زوان ئەشناسای بەرئاورد و تاریخی... هنؽ تەرؽچ. زوان سیستەمێن پەی پەیوەندیکەردەی میانو مەردمینە، ئی سیستمە، خوداکەردەن، خودای پەنە بەخشێنمیٛ، یام دەسکەردەن کە ویٛمان (مەردمی) وەشکەردەن پەی پەیوەندی. زوان پیٛسەو زوانە جیاوزەکانو جەهانی کە قسیٛش پەنە مەکریانیٛ، نمونەو زوانو عەرەبی، ئینگلیزی، فەرەنسی. جا پی بوۉنەوە دویٛ لەیەکۆداییٛ هەنیٛ جەلاو زانایانوە: یوەم لەیکدای (ساپیر)ی: مەواچونە زوان ڕیٛبازیٛوی پوختەی ناغەریزین، تایبەن بە ئانزانی، نە ئاژەڵی، پەی ئەرەیاونای ویر و ئەندیٛشەیش، حەز و ئارەزویش، سوۉچ و وەشەسیایش بەهام فەردەکانش جە ڕاو بڕێ نیشانان، سازانوە، کە ویٛشان سازنێنیٛ پەی ئی کاریە، کە پەیوەندیگیٛرتەین. دووەم لەیەکۆدای (هاڵ)ی: هاڵ واتەنش زوان پیٛسەن دەزگایێو، کە میانو ئانزانەکانەنە هەن، هەمیشە مەیوۉ و مەلوۉ، جە ڕاو بڕێو سازانوە یام نیشانانوە، واتیٛوە، کە مژنەویانیٛ، موینیانیٛ، یام پەیوەندیشان نیەن بە ساخت و مانایشانوە (arbitrary) کە پەیوەسیٛنیٛ بە هوۉرز و نیشتیوە (عادەت) دلیٛو مەردمینە.(Hm. English, You-Tube). ناجح گوڵپی بنەڕەتو زوانی Origin of Language بەپاو دیامانو داروینی پەی ئەسڵو زوانی، واتەنش ئانزانەکؽ زوی وەڵؽ ئانەینە، کە زوانشا گەشەبکەرۉ خدؽشا دێنە گەشەو دەنگە موسیکیەکاشا، پی جۉرە یوترینشا هاگادارکەردەن، سەرنجەو یۉترینیشا کؽشتؽنە، یانی تەوانا موسیکیەکؽشا بەکارئاوردؽنؽ میانو یوترینینە. جۉرە ئاوازێوی تایبەتەشا بەکارئاوردؽنە بەپاو پەیوازەکاشا، پەی ئەرەنیشەی دەنگێوی تایبە، پەی ڕاوؽ، دەنگێو، پەی پەیوەندی میانو ژەنو پیای ئاوازێوەی تایبەتە... رەنگە ئی پەیلوایچە هامرا نەبۉ چەنی پەیلوای فرێوە جە ئؽمە، چون باوانی وەڵینمان ڕوتؽ بیؽنؽ ئەگەر پۉسو ئاژەڵیشا دەسکەوتەبۉ کوچێشا پؽچنابۉ یاگە هەستیارەکاشارە. ئی پەیلوایە پؽسەنە زەندؽ، شکەو، گومانؽ، تا ئیسەیچ هەر پاسە مەنەنوە، کابرا زەندیش پاسنؽنە کە زوانو بەشەری ئەپؽسە پەیدا بیەن. زندی چەنی زانشتی یۉنمەگؽرۉوە، چون مەشۉ بەڵگەی سەلەمیا وەردەسەنە بۉ (Yule, 2017). ئؽمە نمەزانمؽ زوان چەنی پەیدابیەن، هەر ئی پەیلوایؽ هەنؽ کە وارۆ باسما کەردؽنؽ. وەلێم هازهەنتەرین پەیلوای ئانەن، کە خودای خەلقؽ کەردؽنمؽ و زوانیچش پەنە بەخشێنمؽ. خەڵکانێو، کە جە قودرەتو خوادی ناهاگێ بیؽنؽ ئی پەیلوایشا نیێنؽرە و واتەنشا باوانو ئانزانی مەیمون بیەن، ئیجا گەشەشکەردن. زانیان کە تەوانو بەرهەمئاوردەی دەنگە جیاوازەکا هەن مەژگو ئانزانی و گرد بڕبرەدارەکانە، ئاژەڵەکانە، پسەو ماساوؽ، قڕواقی، مانگاوە، پەلەوەرؽ، مەشۉ بزانمؽ ئی دەنگؽ زوانو ئانزانی نیەن. پەیلوای، گومانە هەنە دؽرینتەرین زوانو چەنای مەردمی پەنجا تا سەد هەزارؽ چێوەڵی دەسش پەنەکەردن، هەنؽچ ماچا نەخەیر کەمتەرەن، مەزندە مەکریۉ بە چل هەزارساڵؽ، دماو حەزرەتو ئادەمیوە. زوانو نویستەی نزیکەو پەنج هەزار سالان تەمەنش هەن، یانی ئانزان وەڵؽنە فؽرو دوای بیەن ئیجا دماتەر فؽرو نویستەی. بەڵگە نیەن دەسماوە کە باوانی هەرە وەڵینما چەنی قسؽشاکەردؽنؽ، هەرچی بواچیۉ، پەیلوایەن، زەندینە. کەسما نمەزانۉ حەزرەتو ئادەمی بە چ زوانێو قسؽشکەردؽنؽ. ئانەیچ بزانمؽ کە عەرەبؽ ماچا بەعەرەبی قسؽش کەردؽنؽ، یەهودؽ ماجا بە عبری، بڕێو جارؽچ هەورامیؽ مەکؽشاش لاو وؽشارە، ماچا حەزرەتو ئادەمی بە هەورامی دوان. هەر زوانێو پەیوؽش کؽشۉش بؽ ئانەی بەڵگەش بۉ. فرەتەرین بەڵگؽ جە قورئان و کتؽبە ئاینیەکاوە ئامێنؽ پسەو تەوراتی و ئینجیلی، گرد باسو پەیدابیەی زوانی مکەرانؽ ، کە خودای بەخشان بە ئانزانی و گرد پەساکؽ تەرؽش پەی ئامادەکەردەن جە لاشەو ئانزانەکانە.

‍ بنەیانەو زوانە سامیەکان Semitic family languages بنەیانەو زوانە ئەفرۆئاسیەکان بە بنەڕەتو زوانە سامیەکان مەنریوۉرە، زوانئەشناسەکیٛ ماچا ئی زوانە جە سامو کوڕو نوحیوە پەرەشئەسان پەوکای ئی نامیٛشە نریێنە. نزیکەو چوارسەد ملوێنیٛ و نیم خەلکی قسیٛ پی زوانە سامیا مەکەرانیٛ جە وەرکەوتی دلیٛڕاسینەنە و سەری و وەرکەوتو ئەفریکاینە. زوانە سامیەکیٛ پانەی مەشناسیانەوە کە نویستەیشان بە شیٛوەی ئەبجدی بیەن، کە جە میسریە کوۉنەکانوە هوۉرشان گیٛرتەن، پەی نمانی جوۉرە نویستێو بە زوانو ئەکەدی ئیٛزیانەوە کە ویەردەش مەگیٛڵۉە پەی یەرێ هەزار ساڵان وەڵیٛ میلادی، یانی پەنج هەزار ساڵیٛ چەیوەڵی. وەڵتەر بە خەتی بزماری نویسیان جە لاو سومەری و بابلی و هیتیەکانوە. یاگیٛ سەرهوردای سامیەکان (هامش بر دانش زبانشناسی. باباشیخ حسینی). پەی ساقکەردەیەو یاگیٛو سەرهوردای زوانە سامیەکان چوار پەیلواییٛ هەنیٛ. یوە: (نولدکە) وەرکەوتئەشناسی نامیو ئەڵمانی واتەنش، یاگیٛو پەیدابیەی و پەرەسانای عەرەبەکان کیشوەرو ئافریقاین. دوەم: ئەرمەنستان و کوردستان: وەرکەوتئەشناسی فەرەنسی(رنان) چەنی بڕێو دانشمەندانی واتەنشان بنەڕەتو سامیەکان جە ئەرمەنستانەن بیەن، شونیەرە(نولدکە) هەمتەر واتەنش مادام کەشتیەکەو نوحی چی ناوچەنە، کە مەرزو ئەرمەنستانی و کوردستانین، لەنگەرش گیٛرتەن دماو نیشتەیەو لافاوەکەی، هەڵبەت کوڕەکیٛ حەزرەتو نوحی(حام، سام، یافس) هەم ئەچیٛگەنە نیشتیٛنؽوە سەرو زەمینی، پاسەبوۉ خەڵکو ئیٛگەینیٛ. یەرەم: وەکەوتئەشناسیٛ پیٛسەو (ئەگناتیسو گیدی) و (فریتز هومل) یاگیٛ سەرهوۉردای زوانە سامیەکان بابل بیەن، وەلێم ئی پەیلوایە لاوازەن، بەڵگەکیٛشان دوریٛنیٛ جە ڕاسیوە. چوارەم: دانشمەندیٛ و وەرکەوت ئەشناسیٛ چون (ئەسپرنگر) و (کاتیانی)(موسکاتی) چندێ تەریچ واتەنشان یاگیٛ سەرهوردای زوانە سامیەکان نیمە دورگەو عەرەبین. فرەتەرین زوانئەشناس و دانشمەندیٛ وەرکەوت ئەشناسیٛ و ویەرینئەشناسیٛ هەنیٛ چەنی ئی پەیلوایە، مەواچانە زوانە سامیەکیٛ دورگەو عەرەبیوە سەرشان هوردان و وەڵاویٛ بینیٛوە. زوانە سامیەکیٛ پی جوۉرە دەسبەندیشان پەی کریان(ویکپیدیا. ئۆرگ). زوانە سامیەکیٛ وەرکەوتی و وەرپڕی... زوانە سامیەکیٛ وەرکەوتی: پیٛسەو زوانو ئەکەدی، هەکە (بابلی، ئاشوری، ئەکەدی) چەنە مەبانوە. زوانە سامیەکیٛ سەریو وەرپڕی: مەبانیٛ بەیەریٛ لزگیٛوە (زوانو ئوگاریتی، زوانو ئارامی، زوانو کەنعانی) زوانو ئوگاریتی دلیٛو کەنعانیەکانو فەلەستینینە قسیٛش پەنە کریێنیٛ، هەرپاسە جە دەگاو ئوگاریتینە وەرکەوتو دەریاو دلیٛڕاسەینە، نویستەی پی زوانی کەشف بیەن کە مەگیٛڵونەوە پەی قەرنەو 12 و.ز. زوانو کەنعانی ئی پەل و پوۉشە چەنە بیەنوە (زوانو عبری کوۉنە، عبری تازە) کە مەگنانیٛ کەنارەکانو ئیسەو لوبنانی، نویستەی پی زوانیە تاریخش مەگیٛڵونوە پەی 1500 ساڵیٛ و. ز. زوانو تل عمارنەی، کە بە (زوانو ئاموری) نامین، ئیجا زوانو فینیقی، بیونکی، ئانومیتی، ئادموتی، کە ئەردەنو ئیسەینە قسیٛشا پەنەکەردەن. ئی زوانیٛ گرد دەورو پەشتو دەریاو دلیٛراسەینە قسیٛشان پەنەکەردەن. زوانو ئارامی: هەزار ساڵیٛ وەڵیٛو میلادی بەرکەوتەن، وەرکەوتی دلیٛڕاسەنە پیٛسەو خەتی رەسمی بەکارئاومان تا یاوان لاو هەخامنشیەکایچ. زوانو ئارامی پەل و پۆی فرەش هەن پیٛسە (زوانو مەندائی، زوانو نەبەتی، زوانو سریانی، سامری، ترجم، فەلەستینی، فیلە، تەوراتی، دولتی، نقوش). زوانە سامیەکیٛ وەرپڕی واری: زوانو عەرەبیش چەنە مەبوۉوە، ئیدیچ چند پەلیٛش چەنە مەبانوە پیٛسە(زوانو عەرەبی، زوانو عەرەبی فەسیح، چەنی زوانو عەرەبی وارینی کە زوانو سەبەئی و عەمیری و مەعینی مەگیٛروۉنوە) ئیجا زوانو حەبەشی کە زوانەکانو (ئەمهاری، تیگرە، جعزی) مەگیٛروۉنوە. هەرپاسە بڕێو تەرؽ زوانؽ هەنیٛ کە پەنەشان مەواچانە زوانە سامیەکیٛ واری وەرکەوتی پیٛسەو زوانو (مهری، شەحری، سەقتەری، بەتحەری) وەلیٛ بڕێ پەیلوای هەن کە ئی زوانوٛ سامییٛ نەبانیٛ. ناجح گوڵپی ٢٦/٣/٢٠٢٥

‍ بڕێو واچەزێ زوانی زانشتو زوانی زانشتێوی ئاڵۉز و وردەن، پەی ئەشناسنای زوانی مەشۉ وردەکاریؽ فرؽ بزانی، تا جۉرو زوانەکەی، دایلەکەتکا-لەهجەکا بزانی، کە سەرەمەکؽشۉ بە زوانەوانی کۆمەلایەتی، پەلەکاو زوانی پەی جیاوازی ناوچەیی و جیاوازی چینەکاو کۉمەڵی. پیدجین Pidgin پیجن زوانێون پەیدابیەن جە ئەنجامو تؽکەڵبیەی دوؽ زوانان. بەکارئامان پەی پەیوەندی میانو ئا دووە تاقمەینە وەرو خاترەو پەیوازەکاو ژیوای، پسەو بازرگانی. وەڵتەر ئی دووە تاقمە پی زوانیە قسؽشا نەکەردؽنؽ. پەی نمانی فلیؽینیؽ و هیندیؽ جە وەلاتو عەربسانی بە عەرەبیێوی شەقوشڕ قسؽ مکەرانؽ، ئینە نمونەن پەی زوانو پیدجنی، کە وەڵتەر ئی دووە تاقمە قسؽشا پەنەنەکەردەن. نمانؽ فرؽنؽ سەرو زەمینوە، پسەو پیجنی کە وەلاتو گینیای و جامایکاینە هەن. پیدجن بنەیانە زوانش نیەن، زوانو ئەداو هیجکام جە دووە تاقمەکەی نەبیەن، گرامەرش نیەن. یانی ئی زوانە ئەچی سەردەمەنە پەیدا بیەن و سەرەمڕە پەیش هەن چندە وەلاتؽوی تەرو جەهانینە پەیدا ببۉوە. کریۆڵ Creole جە زوانو پیدجنیوە پەیدابیەن، یانی ئەداش زوانو پیدجنینە، بیەن بە زوانو ئەدای-زوانی یوەم پەی کۉمەڵێو مەردمی. زاڕۉڵؽ ئا خەڵکیە کە وەڵتەر بە پیدجن قسؽکەرؽنؽ ئیسە زوانشا فاڕیان پەی کریۆڵی، پەرەش ئەسان و وؽش ڕؽکوستەن، گرامەرش هەن و ملوؽنان کەسؽ پەنەش مەچەنانؽ. دایلەکت Dialect بیچمێن جە زوانی، کە کۉمەڵیو خەڵک قسؽش پەنەمکەرانؽ جە ناوچێوی دیاریکریانە. واچؽ و واچەزێ، گرامەرش جیاوازەن جە دایلەکتەکا تەری، هەرپاسە درکنایش-تلفظ جیاوازەن. لەهجە Accent ئەکسنت بیچمێن جە زوانی تەنیا جە درکناینە، یانی درکنای دەنگەکاو زوانینە جیاوازەن و جە یۉترینی میاوانؽنە. ڤێرناکولەر Vernacular بیچمێن جە زوانو خەڵکی، زوانی شەعبی، زوان یام دایلەکتی بومی- نەتەبەیی ئا خەڵکینە، کە فەرمی نیەن، چەپەوانەو زوانی ستانداردین، چون کۉمەڵێو خەڵک یاگێوی دیاریکریانە پەنەش مەدوانؽ، زوانو ئەدەبیاتی و نویستەی نیەن. سلانگ Slang بیچمێن جە زوانی تایبەتەن بە تاقمێو جە کۉمەڵی، پسەو گەنجا، کناچا، ژەنا، پیایا، کە واچؽ و واچەزێ تایبە بە وؽشا بەکارمارانؽ. کۆلۆکیوڵ Colloquial بیچمێن جە زوانی کە وەربەسو تەمەنی و تاقم و ناوچەی و سیاسەتی مەترازنۉ. یانی گرد پسەو یۉی بڕێو واچؽ و واچەزێ بەکارمارانؽ جە تەمەنی جیاوازنە، ناوچە و تاقمی جیاوازنە. پەی نمانی، واچؽ ساردی، کۉکە، نوشئابە گردما بەکارشمارمؽ. جەرگۆن Jargon واچەزاو جەرگۆنی بەکارمەیۉ پەی ئەشناسەو کۉموڵیو خەڵکی، گروپێو، دەسێو کە واچؽ و دەسەواچؽ تایبەت بە کسمێو بەکارمارانؽ، بڕێو جارؽ خەڵکی تەر چەنەشا نمەیاوانؽنە. پسەو قسؽکەردەیو دکترا میانو وؽشانە، خەڵک چەنەشا نمەیاوۉنە. ئی بیچمە زوانە تایبەتەن بە کسمی، پسەو ئەندازیاری، میکانیکی ماشینی، هیتیار، کرؽکار کە بە زوانێوی تایبە و دەسەواچؽ تایبەتؽ بەکارمارانؽ، خەڵکی سادە سەخت چەنەشا میاوۉنە. ئاقیبەت بیچمە زوانو(سلانگ، ڤؽرناکولەر، کۆلۆکیولسم، جەرگۆن) گرد ملانؽنە چؽرو چەترەو زوانو خەڵکی، زوانی شەعبی، کە چەپەوانەو زوانی ستانداردین-زوانی پیمانە. واچەزا- term مستەلەح ناجح گوڵپی 13/3/2025

منتشر شد: کتاب "?falsafa  češā= فلسفه چیست؟" به زبان گورانی منتشر شد. این اثر دست کم به سه دلیل نقطه عطف مهمی در تاریخ زبان و ادبیات گورانی است: ١) نخستین کتاب فلسفی به زبان گورانی است. در واقع، مٶلف با انجام این کار برای نخستین بار، این زبان را با فلسفه آشنا کرده است و نشان داده است که گورانی زبانی است که می‌توان مفاهیم پیچیده فلسفی را با آن بیان کرد. ٢) نخستین کتاب به زبان گورانی است کە با خط علمی زبان‌شناختی نوشته شده است. این خط را نخستین بار مٶلف برای زبان گورانی پیشنهاد داده است و از آن استفاده کرده است. از این خط تاکنون برای هیچ کدام از زبان‌ها و گویش‌های ایرانی استفاده نشده است و از این رو، می‌توان از آن به عنوان خط زبان گورانی نام برد. ٣) از آن جایی که مٶلف خود زبانور بومی زبان گورانی و دکتری تخصصی زبان‌شناسی است، این کتاب از جنبه آموزشی و پژوهشی بسیار معتبر و قابل اعتمادی هم برخوردار است. ✅ رویکرد مورد استفاده در این کتاب برای زبان گورانی، رویکرد زبان گورانی معیار است: در عین حال که بر اساس چهار اصل از همه گویش‌های زبان گورانی مبتنی بر ویژگی‌های زبانی زبان گورانی استفاده شده است که بازتاب‌دهنده هویت زبانی این زبان هستند اما به گویش خاصی محدود نشده است. (توضیحات بیشتر و مفصل در این باره در مقدمه کتاب آمده است). این ویژگی زبان گورانی معیار از دیگر ویژگی‌های این کتاب است که برای نخستین بار در این کتاب مطرح، عملیاتی و اجرا شده است. ✅ قواعد و مزایای این خط زبان گورانی (الفبا و حروف آن، مطابقت آنها با الفبا و حروف خط موسوم به عربی (فارسی و کردی)، شیوه استفاده از آن، مزایای آن نسبت به خط موسوم به عربی (فارسی و کردی)، ...) به تفصیل در مقدمه کتاب آمده است که خطی قاعده‌مند و آموزش و یادگیری آن بسیار ساده و آسان است. ✅ در پایان کتاب (پیوست ١)، واژه‌نامه‌ای مشتمل بر بیش از ١٢٠٠ واژه و اصطلاح فلسفی همراه با برابرنهاد گورانی آنها آمده است. ✅ مایکل ام. گونتر از شخصیت‌های علمی بین‌المللی است که پژوهش‌های برجسته‌ای در زمینه گوران‌شناسی و کردشناسی دارد. کتاب "Historical  Dictionary  of  the  Kurds= فرهنگ‌لغت تاریخی کردها" از جمله آثار اوست. ✅ روی جلد: تصویر سهروردی "sōravardi: filsufi  gōrāni= سهروردی: فیلسوف گورانی" ✅ پشت جلد: بخش پایانی مقدمه پروفسور دکتر مایکل ام. گونتر درباره کتاب ✅ شایان ذکر است که به این کتاب در ایران مجوز چاپ داده نشد. مجوز چاپ آن از کشور دیگری گرفته شده است. ✅ این کتاب هم اکنون و فعلا در کتاب‌فروشی هرمس (مریوان، پاساژ عدالت) در دسترس علاقمندان قرار دارد. https://t.me/+Hn1Zjtdde5szZjZk

منتشر شد: کتاب "?falsafa  češā= فلسفه چیست؟" به زبان گورانی منتشر شد. این اثر دست کم به سه دلیل نقطه عطف مهمی در تاریخ زبان و ادبیات گورانی است: ١) نخستین کتاب فلسفی به زبان گورانی است. در واقع، مٶلف با انجام این کار برای نخستین بار، این زبان را با فلسفه آشنا کرده است و نشان داده است که گورانی زبانی است که می‌توان مفاهیم پیچیده فلسفی را با آن بیان کرد. ٢) نخستین کتاب به زبان گورانی است کە با خط علمی زبان‌شناختی نوشته شده است. این خط را نخستین بار مٶلف برای زبان گورانی پیشنهاد داده است و از آن استفاده کرده است. از این خط تاکنون برای هیچ کدام از زبان‌ها و گویش‌های ایرانی استفاده نشده است و از این رو، می‌توان از آن به عنوان خط زبان گورانی نام برد. ٣) از آن جایی که مٶلف خود زبانور بومی زبان گورانی و دکتری تخصصی زبان‌شناسی است، این کتاب از جنبه آموزشی و پژوهشی بسیار معتبر و قابل اعتمادی هم برخوردار است. ✅ رویکرد مورد استفاده در این کتاب برای زبان گورانی، رویکرد زبان گورانی معیار است: در عین حال که بر اساس چهار اصل از همه گویش‌های زبان گورانی مبتنی بر ویژگی‌های زبانی زبان گورانی استفاده شده است که بازتاب‌دهنده هویت زبانی این زبان هستند اما به گویش خاصی محدود نشده است. (توضیحات بیشتر و مفصل در این باره در مقدمه کتاب آمده است). این ویژگی زبان گورانی معیار از دیگر ویژگی‌های این کتاب است که برای نخستین بار در این کتاب مطرح، عملیاتی و اجرا شده است. ✅ قواعد و مزایای این خط زبان گورانی (الفبا و حروف آن، مطابقت آنها با الفبا و حروف خط موسوم به عربی (فارسی و کردی)، شیوه استفاده از آن، مزایای آن نسبت به خط موسوم به عربی (فارسی و کردی)، ...) به تفصیل در مقدمه کتاب آمده است که خطی قاعده‌مند و آموزش و یادگیری آن بسیار ساده و آسان است. ✅ در پایان کتاب (پیوست ١)، واژه‌نامه‌ای مشتمل بر بیش از ١٢٠٠ واژه و اصطلاح فلسفی همراه با برابرنهاد گورانی آنها آمده است. ✅ مایکل ام. گونتر از شخصیت‌های علمی بین‌المللی است که پژوهش‌های برجسته‌ای در زمینه گوران‌شناسی و کردشناسی دارد. کتاب "Historical  Dictionary  of  the  Kurds= فرهنگ‌لغت تاریخی کردها" از جمله آثار اوست. ✅ روی جلد: تصویر سهروردی "sōravardi: filsufi  gōrāni= سهروردی: فیلسوف گورانی" ✅ پشت جلد: بخش پایانی مقدمه پروفسور دکتر مایکل ام. گونتر درباره کتاب ✅ شایان ذکر است که به این کتاب در ایران مجوز چاپ داده نشد. مجوز چاپ آن از کشور دیگری گرفته شده است. ✅ این کتاب هم اکنون و فعلا در کتاب‌فروشی هرمس (مریوان، پاساژ عدالت) در دسترس علاقمندان قرار دارد. https://t.me/+Hn1Zjtdde5szZjZk