محمد رضا رنجبر (۳) قرآن

حالا ببینیم اگر این آیه نازل نمی‌شد، چه چیزهایی نمی‌فهمیدیم و حالا که نازل شد چه چیزهایی فهمیدیم: ۱. اگر این آیه نبود... شاید فکر می‌کردیم دشمن همیشه از بیرون می‌آید؛ کسی که لباس دشمن پوشیده، کسی که از ما نیست، کسی که فاصله‌ای با ما دارد. اما این آیه یک هشدار تکان‌دهنده می‌دهد: «إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ» کسانی که آن تهمت بزرگ را آوردند، از میان خود شما بودند. یعنی خطر همیشه چهره‌ی بیگانه ندارد؛ گاهی از جایی می‌آید که انسان انتظارش را ندارد. گاهی یک حرف نادرست، با زبان یک آشنا گفته می‌شود؛ یک شایعه، از یک جمع خودمانی شروع می‌شود؛ یک بی‌انصافی، لباس دلسوزی می‌پوشد. فایده در زندگی: این آیه به ما یاد می‌دهد معیارِ حق، «آشنا بودنِ گوینده» نیست؛ معیار، حقیقت است. دیگر نمی‌گوییم: «فلانی گفته، پس حتماً درست است.» یاد می‌گیریم قبل از پذیرفتن هر حرفی، عقل، انصاف و تحقیق را وارد میدان کنیم. ۲. اگر این آیه نبود... شاید نمی‌فهمیدیم که هر حادثه‌ی تلخی، لزوماً نشانه‌ی شکست و بدبختی نیست. وقتی یک انسان پاک، یک خانواده، یا یک جامعه با تهمت و بی‌عدالتی روبه‌رو می‌شود، اولین سؤالش این است: «چرا خدا اجازه داد چنین اتفاقی بیفتد؟» اما این آیه پرده‌ای از حکمت خدا را کنار می‌زند: «لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ ۖ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ» گمان نکنید این برای شما شر است؛ بلکه در آن خیرهایی برای شماست. یعنی خدا فقط خودِ حادثه را نمی‌بیند؛ نتیجه‌ی پنهان آن را هم می‌بیند. گاهی یک طوفان می‌آید تا درخت‌های پوسیده را نشان دهد. گاهی یک بحران می‌آید تا آدم‌های واقعی را از آدم‌های ظاهری جدا کند. گاهی یک امتحان می‌آید تا ایمان انسان از حالت حرف، به حقیقت تبدیل شود. فایده در زندگی: وقتی با یک ظلم، شکست یا ناراحتی روبه‌رو می‌شویم، سریع نمی‌گوییم: «همه‌چیز خراب شد.» می‌فهمیم ممکن است خدا از دل همین سختی، شناختی تازه، رشدی بزرگ و خیری پنهان برای ما قرار داده باشد. ۳. اگر این آیه نبود... شاید نمی‌فهمیدیم که آبروی انسان‌ها در نگاه خدا چقدر ارزش دارد. ممکن بود خیال کنیم گناه فقط نماز نخواندن یا خلاف های بزرگ و آشکار است. اما این آیه نشان می‌دهد گاهی یک زبانِ بی‌مراقبت، یک پیامِ بدون تحقیق، یا یک بازنشر ساده، می‌تواند انسان را در گناهی بزرگ شریک کند. خدا می‌فرماید: «لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ» هر کسی به اندازه‌ی سهمی که در این گناه داشته، مسئول است. فایده در زندگی: یاد می‌گیریم آبروی مردم، حریم خداست. دیگر نمی‌گوییم: «من فقط شنیدم.» «من فقط فرستادم.» «من فقط شوخی کردم.» می‌فهمیم بعضی حرف‌ها مثل تیر هستند؛ وقتی از کمان خارج شدند، دیگر به راحتی برنمی‌گردند. ۴. اگر این آیه نبود... شاید نمی‌دانستیم که در گناه‌های اجتماعی، همراه شدن با جریان باطل هم مسئولیت دارد. گاهی انسان می‌گوید: «من که شروع نکردم.» «من که رهبر این کار نبودم.» اما قرآن به ما یاد می‌دهد فقط آغازکننده مسئول نیست؛ هر کسی به اندازه‌ی نقشی که داشته پاسخگوست. کسی که دروغ را ساخت، گناهی دارد. کسی که آن را بزرگ کرد، گناهی دارد. کسی که بدون فکر منتشر کرد، گناهی دارد. و آن کسی که سردمدار این جریان بود: «وَالَّذِي تَوَلَّىٰ كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ» عذابی بزرگ خواهد داشت. فایده در زندگی: می‌فهمیم انسان فقط مسئول کارهای خودش نیست؛ مسئول اثری هم که روی دیگران می‌گذاره هست. ۵. اگر این آیه نبود... شاید نمی‌فهمیدیم که خدا در پشت صحنه‌ی اتفاقات اجتماعی، یک نظام تربیتی و حسابگری دقیق دارد. ما معمولاً فقط ظاهر ماجرا را می‌بینیم: یک شایعه پخش شد... یک آبرو آسیب دید... یک دل شکست... اما خدا به ما یاد می‌دهد پشت این صحنه، درس‌هایی برای همه وجود دارد: چه کسی صادق بود؟ چه کسی عجولانه قضاوت کرد؟ چه کسی آبروی دیگران را حفظ کرد؟ چه کسی با یک حرف، آتش یک فتنه را بیشتر کرد؟ فایده در زندگی: انسان یاد می‌گیرد در برابر اتفاقات فقط واکنش نشان ندهد؛ فکر کند، عبرت بگیرد و خودش را اصلاح کند. خلاصه اگر این آیه نازل نمی‌شد: نمی‌فهمیدیم که شایعه می‌تواند از نزدیک‌ترین افراد شروع شود. نمی‌فهمیدیم هر حرفی ارزش نقل کردن ندارد. نمی‌فهمیدیم خدا حتی از آبروی انسان‌ها دفاع می‌کند. نمی‌فهمیدیم یک اتفاق تلخ می‌تواند در دل خود، خیرهای بزرگی پنهان داشته باشد. نمی‌فهمیدیم هرکس به اندازه‌ی نقشی که در گناه دارد، مسئول است. نمی‌فهمیدیم سکوت در برابر یک جریان نادرست، همیشه بی‌تفاوتی ساده نیست.