محمد رضا رنجبر (۳) قرآن

این آیه اگر نبود حالا ببینیم اگر این آیه نازل نمی‌شد، چه چیزهایی را نمی‌فهمیدیم، و حالا که نازل شده چه چیزهایی را فهمیده‌ایم: اگر این آیه نبود... شاید فکر می‌کردیم «ایمان» یعنی دلی پاک و زودباور داشتن که هر حرفی را می‌شنود، فوراً به اسم «حسن ظن» قبول می‌کند و عقل و تحقیق را کنار می‌گذارد. اما آیه با «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» شروع می‌شود. یعنی به همان مؤمنِ پاک‌دل نهیب می‌زند که ساده‌لوحی فضیلت نیست؛ بلکه آسیب‌پذیری است. ایمان واقعی با چشم‌بستن و تصدیقِ کورکورانه جمع نمی‌شود؛ مؤمن باید بیش از دیگران هوشیار و بیدار باشد. فایده در زندگی: وقتی کسی حتی با ظاهری موجه و لحنی دلسوزانه ادعایی مطرح می‌کند، چشم‌بسته سر تکان نمی‌دهیم. می‌فهمیم که تقوا در باور کردنِ همه‌چیز نیست، در به‌کار انداختن عقل و سنجیدنِ حرف‌هاست. اگر این آیه نبود... شاید ملاک ما برای باور کردنِ یک خبر، فقط «جذابیتِ متن» یا هم‌راستا بودنش با کینه‌ها و تمایلات شخصی‌مان بود؛ کاری نداشتیم گوینده کیست و چه هدفی دارد. اما آیه می‌گوید «إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ»؛ اول نگاه کن این لقمه‌ی خبری را چه کسی جلویت گذاشته است. «فاسق» یعنی کسی که از مرز راستی و سلامت بیرون رفته است. آیه یادمان می‌دهد که منبع خبر بی‌طرف نیست و نمی‌شود محتوا را از راوی جدا کرد. فایده در زندگی: در هیاهوی کانال‌های بی‌نام‌ونشان و اکانت‌های فیک، مجذوب تیترهای داغ و شوکه‌کننده نمی‌شویم. اولین سؤالی که می‌پرسیم این است: «این خبر از کدام آبشخور بیرون آمده و گوینده از باور کردنِ من چه سودی می‌برد؟» اگر این آیه نبود... شاید فکر می‌کردیم در برابر اطلاعات، فقط دو انتخاب داریم: یا فوراً باور کنیم و بازنشر دهیم، یا کلاً بی‌خیال شویم. اما آیه فرمانِ سومی می‌دهد: «فَتَبَيَّنُوا»؛ یعنی متوقف شو، پرده را کنار بزن و تا به یقین نرسیده‌ای دست نگه دار. «تبیّن» یک تکلیف است، یعنی در برابر امواج خبری منفعل نباش؛ وظیفه داری که پشت‌صحنه را بکاوی و خودت مسئولِ درستیِ باورت هستی. فایده در زندگی: پیش از فشردنِ دکمه «ارسال»، لایک کردن یا بازگو کردنِ یک شنیده، ترمز دستیِ ذهنمان را می‌کشیم. چند لحظه سکوت و تحقیق را بر هیجانِ اولین بازگوکننده بودن ترجیح می‌دهیم. اگر این آیه نبود... شاید گمان می‌کردیم یک قضاوت عجولانه یا یک کلمه حرفِ نسنجیده، فقط باد هواست و در جهانِ بیرون اثری ندارد. اما آیه هشدار می‌دهد: «أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ»؛ یعنی یک خبرِ نسنجیده می‌تواند زندگی، آبرو و پیوند یک خانواده یا جامعه را به لبه پرتگاه ببرد. جهالت در اینجا فقط ندانستن نیست، رفتارِ ناآگاهانه‌ای است که بر مبنای توهمات بنا شده و آوارش بر سر دیگران می‌ریزد. فایده در زندگی: کلمات را مثل گلوله‌هایی می‌بینیم که پس از شلیک، دیگر پس گرفته نمی‌شوند. می‌فهمیم که آبروی انسان‌ها میدانِ آزمون‌وخطای عجله و خوش‌خیالی ما نیست. اگر این آیه نبود... شاید خیال می‌کردیم اگر بر اساس یک دروغ یا شایعه آبروی کسی را بردیم، بعداً با یک معذرت‌خواهی ساده همه‌چیز تمام می‌شود. اما آیه پایانِ تلخِ ماجرا را به تصویر می‌کشد: «فَتُصْبِحُوا عَلَىٰ مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ»؛ پشیمانیِ سنگین و دردناکی که وقتی حقیقت روشن شد، مثل خوره به جانت می‌افتد؛ پشیمانی از خونی که ریخته شده یا آبرویی که دیگر برنمی‌گردد. فایده در زندگی: پیش از هر تصمیم و اقدامی، فردایِ آن را وزن می‌کنیم. به جای اینکه فردا در دادگاهِ وجدان شرمسار و سرافکنده باشیم، امروز زحمتِ تحقیق و صبوری را به جان می‌خریم تا نادم نشویم. خلاصه اگر این آیه نازل نمی‌شد: نمی‌فهمیدیم که ساده‌لوحی و زودباوری نشانه ایمان نیست؛ بلکه تحقیق و راستی‌آزمایی یک وظیفه ایمانی است. نمی‌فهمیدیم که نباید جذب جذابیت خبر شد، بلکه نیت و صداقتِ راوی اصلِ ماجراست. نمی‌فهمیدیم که فرمانِ «تبیّن» یعنی حق نداری بدون اطمینان، داوری یا اقدامی بکنی. نمی‌فهمیدیم که اخبار نادرست چطور می‌توانند بی‌صدا زندگی و آبروی انسان‌های بی‌گناه را نابود کنند. نمی‌فهمیدیم که پایانِ قضاوت‌های نسنجیده، حسرت و پشیمانیِ بی‌پایانی است که شاید هرگز جبران نشود.