دروس استاد عرفانیان

امروز به مناسبتی که در کلاس پیش آمد و اشتباهی که از سر بی‌توجّهی به دانش‌آموزان آموزش داده می‌شود (که هر فعلی که «شد» داشته باشد مجهول است، که باعث می‌شود به‌ناچار «ورد» ـ به‌معنای: وارد شد ـ و امثال آن را مجهول بدانیم)، دم را غنیمت دانسته و کمی تا قسمتی فرق میان دو واژۀ «وارد شدن» و «داخل شدن» را توضیح دادم. حالا هم سری به کتاب‌های لغت و تفسیر زدم و...: منظور از ورود در آیۀ شریفۀ ﴿إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا﴾ (هيچ‌يک از شما نيست كه وارد جهنّم نشود [سورۀ مریم، آیۀ 71]) چيست؟ 1) بعضى از مفسّران معتقدند كه «ورود» در اين جا به معنى نزديک‌شدن و اشراف‌پيداكردن است؛ يعنى: همۀ مردم ـ خوبان و بدان ـ بدون استثنا براى حسابرسى يا براى مشاهدۀ سرنوشت نهايى بدكاران به كنار جهنّم مى‌آيند، سپس خداوند پرهيزگاران را رهايى مى‌بخشد و ستمگران را در آن رها مى‌كند. آنها براى اين تفسير به آيۀ 23 سورۀ قصص استدلال مى‌كنند: ﴿وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ...﴾ (هنگامى كه موسى كنار آب مدين رسيد [سورۀ قصص، آیۀ 23]) كه در اين جا نيز «ورود» به همان معنى است. 2) تفسير دومى كه اكثر مفسّران آن را انتخاب كرده‌اند اين است كه «ورود» در اين جا به معنى دخول است و به اين ترتيب همۀ انسان‌ها بدون استثنا ـ نيک و بد ـ وارد جهنّم مى‌شوند، منتها دوزخ بر نيكان سرد و سالم خواهد بود، همان گونه كه آتش نمرود بر ابراهيم (﴿يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ ﴾ [سورۀ انبیا، آیۀ 69])؛ چرا كه آتش با آنها سنخيّت ندارد، گويى از آنان دور مى‌شود و فرار مى‌كند و هر جا آنها قرار مى‌گيرند خاموش مى‌گردد، ولى دوزخيان كه با آتش دوزخ تناسب دارند همچون مادّۀ قابل اشتعالى كه به آتش برسد فوراً شعله‌ور مى‌شوند. قطع نظر از اين‌كه فلسفۀ اين كار چيست ـ كه بعداً به خواست خدا شرح خواهيم داد ـ بدون شک ظاهر آيۀ فوق با تفسير دوم هماهنگ است؛ زيرا معنى اصلى «ورود» دخول است و غير آن نياز به قرينه دارد. علاوه بر اين جملۀ «﴿ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا﴾ (سپس پرهيزگاران را نجات مى‌دهيم [سورۀ مریم، آیۀ 72]) همچون جملۀ ﴿نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا﴾ (ستمگران را در آن وامى‌گذاريم [سورۀ مریم، آیۀ 72]) همه شاهد براى اين معنى است... . تعبير پرمعنايى كه دربارۀ پل صراط در روايات آمده كه آن بر روى جهنّم كشيده شده، از مو باريک‌تر و از شمشير تيزتر است نيز شاهد و گواه ديگرى بر اين تفسير است... . تنها سؤالى كه در اين جا باقى مى‌ماند اين است كه: فلسفۀ اين كار از نظر حكمت پروردگار چيست؟ به‌علاوه آيا مؤمنان از اين كار آزار و عذابى نمى‌بينند؟ در حقيقت مشاهدۀ دوزخ و عذاب‌هاى آن مقدّمه‌اى خواهد بود كه مؤمنان از نعمت‌هاى خداداد بهشت حدّ اكثر لذّت را ببرند؛ چراكه «قدر عافيت را كسى داند كه به مصيبتى گرفتار آيد». در اين جا مؤمنان گرفتار مصيبت نمى‌شوند، بلكه تنها صحنۀ مصيبت را مشاهده مى‌كنند، آتش بر آنها سرد و سالم مى‌شود و نور آنها شعلۀ آتش را تحت‌الشعاع قرار مى‌دهد. به‌علاوه آنها چنان سريع و قاطع از آتش مى‌گذرند كه نمى‌تواند كمترين اثرى در آنها داشته باشد. از اين گذشته دوزخيان نيز از مشاهدۀ اين صحنه كه بهشتيان با چنان سرعتى مى‌گذرند و آنها مى‌مانند مجازات بيش‌ترى مى‌بينند. [الأمثل في تفسير كتاب اللّه المنزل (تفسير نمونه)، ج 13، ص 117 ـ 121]