مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه فردوسی مشهد

🔸خراسان‌شناسی _ مسجد شاه _ مقبرهٔ امیر غیاث‌الدین ملکشاه🔸 شاهرخ (حک: ۸۰۷-۸۵۰ ق.) که پایتخت تیموریان را از ماوراءالنهر به خراسان منتقل کرده هرات را تختگاه خود قرار داد، رنسانسی فرهنگی را در خراسان آغاز کرد. او با حمایت از هنر و هنرمندان، معماران، فیلسوفان و شاعران را از سراسر پهنه ایران به دربار خود کشاند. سیاست مذهبی متعادل او، توجه به شهر مشهد و نزدیکی این شهر به هرات موجب ساخت و سازهای گسترده در شهر مشهد شد. آثاری چون مسجد گوهرشاد، مدرسۀ دودر، مدرسۀ بالا‌سر، دار‌الحفاظ و دار‌السیاده در جنوب و غرب مقبرۀ امام رضا(ع)، ساخته دوره او و جانشینانش است. مسجد شاه یا مقبرۀ امیر‌غیاث‌الدین ملکشاه (۸۵۵ ق.)، از آثار با‌شکوه تیموریان در شهر مشهد است که در جنوب غربی مسجد گوهرشاد و در امتداد بازار زنجیر سابق واقع است. در سال‌های اخیر بعد از کشف چند سنگ قبر در زیر گنبد، احتمال این‌که این بنا از ابتدا آرامگاه بوده و به اشتباه تحت عنوان مسجد معروف شده است، تقویت گردید. اینک نه‌تنها در کارکرد و ماهیت این بنا، بلکه درمورد تاریخ ساخت، بانی و سازندۀ آن نیز اختلاف نظر بسیار است. این اثر بنایی مربع‌شکل با گنبد کروی است، فضایی حدود ۶۶۰ متر مربع را فراگرفته و دارای تزئینات کاشی‌کاری ممتازی است. ایوان در مرکز بنا قرار دارد، دو غرفه در هر یک از دو طرف ایوان و دو مناره در طرفین غرفه‌ها جای گرفته است. می‌توان گفت شبیه‌ترین بنا به آن، مسجد مظفریه تبریز (مسجد کبود) است که در سال ۸۷۰ ق. ساخته شده است. نام معمار بنای مقبره در کتیبۀ ضلع راست دیوار ورودی اصلی در بالای قاب‌بندی تزئینی به خط ثلث بر زمینۀ آبی سیر نوشته شده است: «عمل خـ...واجگی [؟] شمس‌الدین محمد بنا تبریزی» پایان این کتیبه بر روی ضلع چپ به شرح متن زیر است: «یل الامیر ملکشاه عرج الله معارج دولته فی رجب سنة خمس و خمسین و ثمان مائة الهجریه» بنابراین، این بنا درست در زمانی ساخته شده است که سلطان قطب‌الدین محمد‌بن بایسنقر از خراسان رفته و ابو‌القاسم بابر بایسنقر (د: ۸۶۱ ق.) جای او را گرفته بود و بنای مزبور ظاهراً باید به همت او یا یکی از امیرانش احداث شده باشد. دربارهٔ سازندۀ این مقبره پژوهشگران اختلاف نظر دارند. در کتیبۀ دیوار ورودی بنا همانطور که گفته شد نام «امیر ملکشاه» آورده شده است. در بدو امر نام امیر ملکشاه شناخته شده نیست، زیرا نام وی در هیچ‌یک از منابع تاریخی باقی مانده وجود ندارد. با تحقیق در منابع تاریخی در‌می‌یابیم که در تاریخ ساخت بنا، نام شاه‌ملک همواره به‌کار رفته ولی از ملکشاه که بر کتیبه ایوان آمده اطلاعی نیست. در تاریخ آمده است که امیر غیاث‌الدین شاه ملک، امیر‌الامرا و سپهسالار شهر توس در دوران حکومت الغ‌بیک (حک: ۸۵۱-۸۵۳ ق.) بوده و جزو امرای مهم دربار امیر‌تیمور‌ گورکان (د: ۸۰۷ ق.) است که به گواهی «ظفر‌نامۀ شرف‌الدین علی یزدی» در جنگ‌های امیر‌تیمور مأموریت‌های مختلفی به او محول می‌شده است. وی در سال ۸۲۹ ق. در خوارزم وفات یافت و بعد از مرگ، جسد او را به مشهد منتقل و در جوار امام رضا (ع) دفن کردند. از آن‌جایی که نام وی (شاه ملک) به عنوان بانی مدرسهٔ بالا‌سر مشهد نیز در سال ۸۰۰ ق. به‌چشم می‌خورد؛ برخی از پژوهشگران با معکوس کردن نام شاه‌ملک احتمال دادند که ملکشاه و شاه‌ملک یک نفر هستند و بیان داشتند که بنای حاضر، ابتدا مقبره‌ای بوده که امیر‌غیاث‌الدین برای خود ساخته و در زمان‌های بعد از آن، بار‌ها بازسازی شده و در نهایت به مسجد تغییر کاربری داده است. مسأله‌ای که می‌تواند قبول این مطلب را با شک روبه‌رو کند، تفاوت زمانی بین ساخت بنا و تاریخ مرگ وی است. زیرا به روایت تاریخ، شاه‌ملک در سال ۸۲۹ ق. از دنیا رفته است ولی تاریخ ساخت بنا ۲۶ سال پس از مرگ وی (۸۵۵ ق.) ذکر شده است؛ ضمن این‌که عبارت دعایی روی ایوان «عرج الله معارج دولته» تنها مناسب حال کسی است که همچنان در قید حیات باشد. بنابراین این مسأله که امیر شاه‌ملک بعد از مرگش در این مکان دفن شده است قابل قبول نیست زیرا ملکشاه که نامش در کتیبه آورده شده در زمان ساخت بنا زنده بوده است. دونالد ویلبر احتمال می‌دهد که امیر ملکشاه همان نظام‌الدین ملک‌شاه یحیی سیستانی است که سمرقندی در کتاب «مطلع السعدین و مجمع البحرین» ضمن وقایع سال ۸۶۴ ق. از او نام برده است. با توجه به عبارت دعایی و تاریخ ساخت بنا می‌توان ملک یحیی را بانی این بنا دانست، هرچند در کتیبه اشاره‌ای به نام یحیی یا سیستانی نشده است. احتمال دیگر این‌که در زمانی که مسجد شاه بنا می‌شد، ابوالقاسم بابر فرمانروای خراسان بود و در مشهد سکونت داشت؛ بنابراین می‌توان احتمال داد که ملکشاه یکی از امیران او بوده و شاید به دلیل فعالیت‌های نظامی کمی که داشته مورخان از او یاد نکرده‌اند. ۱۶ شهریور‌ماه ۱۴۰۵ #خراسان‌شناسی @mafakherferdowsi instagram.com/mafakher.fum