مرکز آثار مفاخر و اسناد دانشگاه فردوسی مشهد

🔸خراسان‌شناسی _ آرامگاه فردوسی🔸 بنا بر گزارش نظامی عروضی، هنگامی که فردوسی در سال ۴۱۱ ق درگذشت، پیشوای مذهبی شهر از دفن او در گورستان مسلمانان توس جلوگیری کرد و شاعر در باغ خود، که درون شهر تابران، نزدیک دروازۀ رزان بود، به خاک سپرده شد. بر پایه آنچه در مقدمۀ نسخه‌ مختصر از شاهنامه (نسخه برلین)، آمده است ابوالحارث ارسلان جاذب (درگذشت بین ۴۱۹ تا ۴۲۱ ق)، حاکم توس در روزگار غزنویان، بر مرقد فردوسی قبّه‌ای ساخت. علی‌رغم ویرانی‌های مکرر توس به دست ترکان، مغولان، تیموریان و ازبکان، مرقد فردوسی همچون مکانی قابل احترام باقی ماند. اطلاع بعدی ما از آرامگاه این شاعر بزرگ مربوط به سال ۱۲۰۱ خورشیدی است که جیمز فریزر آن را وصف کرده است در آن زمان بنای آرامگاه فردوسی گنبدی کوچک مزین به کاشی بود؛ اما این بنا تا سال ۱۲۶۶ از بین رفت. در این سال عبدالوهاب‌خان آصف‌الدولۀ شیرازی حاکم خراسان (حاکمیت ۱۳۰۱_ ۱۳۰۳ ق)، بر روی ویرانه آرامگاه فردوسی ساخت بنایی آجری را آغاز کرد؛ که به سبب عزل، موفق به پایان رساندن آن نشد. در اوایل سدۀ گذشته، افزایش روحیۀ ملی‌گرایی در ایران، پژوهندگان و بزرگان را بر آن داشت تا دولت را به ساخت آرامگاهی در خور شأن شاعری که همۀ تلاش خود را در جهت حفظ تاریخ و هویت ایران به‌کار بسته است، تشویق کنند. محمد‌تقی بهار چندین مقاله دربارۀ ضرورت انجام این طرح نوشت و رضا‌شاه را واداشت تا ملّی‌گرایی خود را با ساخت آرامگاه فردوسی اثبات کند. او در مقاله‌ای نوشت: «در غیر این صورت، ما مردم خراسان، خود آن بنا را خواهیم ساخت». ارباب کیخسرو شاهرخ مأموریت یافت تا از توس دیدن کند و محل مقبرۀ فردوسی را مشخص نماید. او توانست با مراجعه به منابع ادبی، بررسی ویرانه‌های توس و گفت‌وگو با افراد محلّی و مسنِ آنجا، که هنوز بنای آصف‌الدوله را به یاد داشتند، محل مقبرۀ فردوسی را بیابد. ساخت آرامگاه در سال ۱۳۰۷ خورشیدی زیر نظر شاهرخ آغاز شد و در سال ۱۳۱۳ خورشیدی هم‌زمان با برگزاری جشن هزارۀ فردوسی به پایان رسید. کریم طاهر‌زاده بهزاد نقشۀ معماری آرامگاه را فراهم کرد. او این نقشه را در پی پیشنهاد وزیر دربار، عبدالحسین تیمور‌تاش، تهیه نمود؛ اما این طرح عملی نبود و در نتیجه، ساخت آرامگاه بر مبنای نقشه و مدل مینیاتوری گچی آندره گُدار آغاز شد. پس از ساخت این بنا، خیلی زود سقف هرمی پیش‌بینی شده برای آن شکاف برداشت و فرو ریخت و سقفی هرمی – پلکانی که بهزاد آن را طراحی کرده بود، جایگزین شد؛ بنای آرامگاه توسط حسین حجّار‌باشی زنجانی و حسین لُرزاده ساخته شد. سنگ‌های لازم برای بنا از معدن سنگ مرمر خلج، در نزدیکی مشهد آورده شد. ظاهر ساختمان یادآور بناهای پرسپولیس و مقبرۀ کوروش بزرگ در پاسارگاد بود. سی سال پس از بر‌پا داشتن این بنا، ضرورت جلوگیری از نفوذ رطوبت و فراهم آوردن فضای کافی احساس می‌شد؛ بنابراین وزارت فرهنگ و هنر، تحت نظر هوشنگ سیحون، آرامگاه را گسترش داد و به‌طور رسمی در اردیبهشت ۱۳۴۷ خورشیدی، مقارن با نخستین همایش سالیانۀ توس که ویژه مطالعات فردوسی‌پژوهی و شاهنامه‌شناسی بود، گشایش یافت. این بنا که تحت حفاظت میراث فرهنگی است با جذب کمک‌های چشمگیر خیرین همچنان آباد و استوار باقی مانده است. برگرفته از مقاله علیرضا شاپور شهبازی ترجمه: سلمان ساکت #خراسان‌شناسی @mafakherferdowsi