احمد عزتی پرور

#حافظانه شرح غزل شماره146دیوان حافظ: این‌غزل در ستایشِ مستی و عشق و نکوهشِ دین‌مدارانِ ریا پیشه است. در همان‌بیت نخست، با آوردن دو واژه‌ی «ساقی» در آغاز مصراع نخست، و«عارف» در آغاز مصراع دوم، این دو را در برابرِ هم می‌نهد. در بیشتر غزل‌های حافظ، این صف‌بندی حضور دارد و تضاد و تقابلِ دوگونه نگرش به هستی و انسان، مدام مطرح می‌شود و شاعر، هربار به یک‌جنبه از رویاروییِ دوگانگی‌های عشق و زُهد و پیامدهای هریک برای انسان می‌پردازد. از تقابل و تضاد معنایی«ساقی» و«عارف» می‌توان پی بُرد که ساقی خود حافظ است. زیرا«عارف» و «زاهد» و «صوفی» و«شیخ» و«مُحتَسِب» را می‌شناسیم. پس، بی‌تردید چهره‌ی مخالفِ او«ساقی» نیز باید برای ما شناخته شده باشد. «ساقی» از واژه‌های زیبا و گوشنواز و دلخواهِ حافظ است. گاهی همان محبوب و معشوق است و گاهی کسی که در میکده خدمت می‌کند و چه بسا پسرکی زیباروی و نوجوان باشد. اما به گمانِ من، در بیشتر غزل‌ها«ساقی» خود حافظ است و شرابش نیز شعر اوست که در جامِ فهم و برداشتِ مخاطب می‌ریزد. ساقی اَر باده، از این دست، به جام اَندازَد، عارفان را همه، در شُربِ مُدام اندازد. اگر ساقی شراب را این‌گونه با دلبری و زیرکی به جام ریزد، همه‌ی عارفان، به نوشیدن مدامِ شراب روی خواهند آورد. «مُدام» ایهام دارد: 1-شراب2-همواره و پیوسته وَر چنین زیرِ خَمِ زُلف نهد دانه‌ی خال، ای بَسا مرغِ خِرَد را که به دام اندازد! اگر ساقی چنین خال زیبایی زیرِ پیچشِ مویش در کنار بُناگوش بگذارد، هر خِردی را به دام خواهد انداخت و گرفتارِ عشق به خویش خواهد ساخت. دام و دانه با هم تضاد دارند. خال و زلف، با هم تناسب دارند. ای خوشا حالتِ آن مَست! که در پای حریف، سَر و دَسْتار، نَدانَد که کدام اندازد؟ خوش به حالِ مستِ عاشقی که از خوشحالیِ بودن در کنارِ حریف(هم حرف و محبوب) نمی‌داند سرش را فدا کند یا سَربَندش را. «حریف» می‌تواند همان عارف و صوفی و عشق‌ستیزی باشد که عاشقِ مست نمی‌داند با او چه کند. یا دستارش را(نشان هم‌لباسی با صوفی) به پای عارف بیندازد یا سرش را از باورهای خرافی صوفیانه تُهی کند. روز در کَسبِ هنر کوش! که می خوردنِ روز، دلِ چون آینه، در زَنگِ ظِلام اندازد. این‌بیت، طنازی و طنزی زیرکانه دارد. گویا به همان‌عارف می‌گوید: روزها دنبال کار و کسبِ فضیلت و دانش برو! شراب نوشی‌های روزانه، دل روشن و صاف را سیاه می‌کند. «زنگِ ظلام» یعنی تاریکی و تیرگی؛ یعنی ای زاهد! تو دلت تیره و سیاه است. بی‌هنر و بی‌فضیلت و بی‌دانش هم هستی. به جای عیب‌جویی از عاشقان و مستان، تو هم کمی اندازه نگهدار و فقط شب‌ها باده بنوش. روز و شب، در خلوتِ خود چنین می‌کنی و مردم را نیز می‌فریبی. زنگ، با آینه تناسب دارد: از یک‌جهت به معنای تیرگی و کُدورت آهن و آئینه است؛ یعنی همان زنگار و زنگ زدن. از سوی دیگر، به معنای صفا و روشنی و پرتوِ ماه و آفتاب است. دقیقی گفته بود: لبِ یاقوت رنگ و ناله‌ی چنگ، میِ چون زنگ و کیشِ زَردهُشتی. فرّخی سیستانی، شاعر قرن پنجم هجری، گفته بود: روز و شب، در بَرِ تو، دلبرِ بالنده چو سَرو؛ سال و مَه، در کفِ تو، باده‌ی تابنده چو زَنگ. و موارد بسیار دیگر که دهخدا در فرهنگ خود ضمن معنای«زنگ» آورده است. منظور این است که حافظ، با آوردنِ واژه‌ی «زنگ» ایهام تضادی به کار بُرده تا تیرگی‌اش را به مخالفِ خود نسبت دهد و روشنی و صفایش را به اندیشه‌ی خویش. آن‌زمان، وقتِ میِ صبحْ فروغ است، که شب، گِردِ خَرگاهِ اُفق، پرده‌ی شام اندازد. بهترین وقت برای باده‌ی روشن و نورانی نوشیدن، شب است. تصویر سیاهی شب این‌گونه است: شب، همچون کسی است که پرده‌های خیمه‌ی تاریکی را در گرداگردِ افق، فرو می‌اندازد و جهان در داخل خیمه‌ی آسمانی شبانه (خرگاه) آرام می‌گیرد. زاهِدِ خام، که اِنکارِ می و جام کُنَد، پُخته گردد، چو نَظَر بر میِ خام اندازد. زاهد(همان عارف بیت نخست) اگر یک‌بار، از شرابِ شادی بخشِ عشق بنوشد، دیگر سودمندی و ثمربخشی آن را انکار نخواهد کرد و به عیب‌جویی از عاشقانِ مست نخواهد پرداخت. باده با مُحتَسِبِ شهر نَنوشی حافظ! بِخورَد باده‌ات و سنگ به جام اندازد! بهوش و مراقب باش که با «مُحتسِب» (همان زاهد و عارف) باده ننوشی؛ زیرا شرابت را می‌نوشد و سنگ به جامت می‌زند و می‌شکند. یعنی ای ساقی! حرفت را بزن و شرابت را هم بنوش! اما از آزار و تخریبِ دین‌فروشان برحذر باش! https://telegram.me/ezzatiparvar