احمد عزتی پرور

#حافظانه شرح غزل شماره126دیوان حافظ خانلری: در غزل‌های حافظ، گل و بلبل دو استعاره برای معشوق و عاشق هستند و بارها تکرار می شوند. شاعر با شخصیت‌بخشی به آن‌ها، حرف‌های خودش را بر زبان آن‌دو می گذارد. «صبا» یا همان نسیم بامدادی نیز پیام رسان عاشق و معشق، یا راز دارِ عاشق است که درد دل‌هایش را به او می گوید. معشوق نیز، بوی خوشِ تن و جانش را به همین نسیم می سپارد تا برای دوستدارانش بِبَرد. سَحَر، بُلبُل، حِکایت با صَبا کرد، که: عشقِ روی گُل، با ما چه‌ها کرد؟! در یک بامداد، بلبل، داستانِ عشق خود را برای نسیم(صبا) تعریف کرد و گفت که عشقِ معشوق چه بلایی به سرش آورده است. نِقابِ گُل کشید و زُلفِ سُنبُل؛ گِرِه بندِ قَبای غُنچه، وا کرد. نسیم(صبا) در همان‌حال که به حرف‌های بلبل گوش می کرد، با بازیگوشی، گاهی نِقاب از روی گُل بر می داشت و او را شکوفا می ساخت و گاه گیسوی سُنبل را می کشید. «گره بندِ قبای غنچه باز کردن» یعنی او را برهنه و شکفته نمودن. نسیم می دانست بلبل چه می خواهد و همان می کرد که او دوست می دارد. به هرسو، بُلبلِ عاشق، به اَفغان! تَنَعُّم از میان، بادِ صَبا کرد. بلبل ، همچنان از عشق گُل فریاد می کرد و نسیم، خودش به تماشا و بهره بُردن(تنعم) از زیبایی‌ها می پرداخت. گویا نسیم به بلبل می آموخت : اکنون که همه‌چیز آماده است، لذت ببر! دیگر فریاد و شکایتت برای چیست؟ اما این نمایش، برای بازگویی حقیقتی در میان مرمان است: مردم، وقتی چیزی دارند از آن بهره نمی گیرند و به شکایت از چیزهای دیگر می پردازند. نقد را غنیمت دانستن، هنری است که هنوز نیاموخته‌ایم. از آن، رنگِ رُخَم، خون در دل انداخت؛ وَزین گُلشَن، به خارَم مبتلا کرد. بلبل به جای عشقبازی با گُل، همین طور شکایت می کرد که: گُل، با رنگِ سرخ رخسارش، دلم را خونین کرد. از گلشن و باغِ زیبا فقط خارِ جدایی نصیبِ من شد. شب‌ها از او دور هستم. خوشَش باد آن نسیمِ صُبحگاهی، که دَردِ شب نِشینان را دوا کرد. نسیم بامدادی خوش باد که دردِ جدایی شب نشینان را دوا کرد و با وزیدنش رسیدنِ صبح را خبر داد. من از بیگانگان، دیگر نَنالم؛ که با من، هر چه کرد، آن آشنا کرد. بیگانگان کاری با آدم ندارند. هر بلایی به سرِ ما می آید از دوستان و آشنایان است. این بیت، هم عاشقانه است و هم اخلاقی و هم سیاسی. حافظ همیشه می کوشد هرگاه فرصتی دست داد از بیت‌های خود معنای چندگانه به دست دهد. معنای عاشقانه چنین است: دوری از این آشنا و محبوبم، مرا به این روز انداخت و بیمار شدم. آدم که از دوری بیگانگان آسیبی نمی بیند. معنای اخلاقی: همه آسیب‌های روانی و ذهنی از سوی کسانی به ما می رسد که با ما آشنا و دوست هستند و معاشرت دارند. معنای سیاسی با توجه به بیت بعدی: حاکمان و سیاستمداران با ادعای دوستی مردم به آنان ضربه می زنند و فریبشان می دهند تا به منافع و خواسته‌های غیرانسانی خود برسند. گر از سُلطان طَمَع کردم، خَطا بود؛ وَر از دلبر وفا جُستم، جَفا کرد. خواسته‌ام این بود که حاکم و فرمانروای سرزمینم به من رفاه و آرامش برسانَد. اما خطا کردم و جز بدبختی چیزی نصیبم نشد. از معشوقم نیز توقع وفاداری داشتم که او هم به من ستم کرد. خطای من، در هر مورد به ستمِ بیشتر انجامید. تفسیرِ سیاسی حافظ این است که اگر در جامعه‌ای ستم و بی‌عدالتی هست، به علتِ خطاهای خود مردم است. خطا ناشی از نادانی و نشناختنِ مناسباتِ فردی و اجتماعی و افراد و افکار و باورهاست. غلامِ همّتِ آن نازَنینم، که کارِ خیر، بی روی و ریا کرد. من مخلص و خدمتگزارِ حاکمی هستم که کارِ خیرش را بدون ریاکاری و فریب انجام دهد. وَفا، از خواجگانِ شهر با من، کمالِ دولت و دین «بوالوَفا» کرد. فقط یک نفر به من خوبی کرد و او هم اسمش«ابوالوفا» بود. گذشته از این که حافظ خواسته با بهره گیری از نام«ابوالوفا» بی‌وفایی یارش را یادآوری کند و حتی ایهام را در مورد این لقب هم به کار بَرَد، «خواجه کمال الدین ابوالوفا» از ثروتمندانِ نیکوکارِ شیراز بود که شاه شجاع نیز در نامه‌ای از او به نیکی یاد کرده است. بِشارت بَر به کوی می فروشان! که حافظ، توبه از زُهدِ ریا کرد. به میکده مژده دهید که حافظ آن‌جا می آید و از زُهد و عبادت‌های فریبکارانه توبه کرده است. این‌بیت، به پشتیبانانِ زاهدپیشه و عابدمسلکِ حکومت اشاره دارد که از دین همچون ابزاری برای فریب مردم استفاده می کنند. https://telegram.me/ezzatiparvar