موسسه مطالعات دین و اقتصاد

۶. خام‌فروشی و بازتولید الگوی استعماری تقسیم کار مسئله کلیدی این است: اگر بناست واردات انجام شود، جز مواد خام چه چیزی برای عرضه داریم؟ دامن زدن به تب واردات و تشویق آن، در عمل به معنای گسترش و تعمیق خام‌فروشی است. صمیمانه عرض می‌کنم که گسترش و تعمیق خام‌فروشی یعنی تن دادن به الگوی سنتی استعماری تقسیم کار بین‌المللی؛ الگویی که از قرن هفدهم و هجدهم به این سو برای کشورهای در حال توسعه تدارک دیده شده است. شگفت آن‌که این سخنان در شرایطی مطرح می‌شود که رفتار زورگویانه و گستاخانه قدرت‌های بزرگ آشکارا مشاهده می‌شود؛ هنگامی که رئیس‌جمهور آمریکا صراحتاً از تمایل به تصاحب سرزمین‌ها سخن می‌گوید و مسئله دستیابی به مواد خام را محور قرار می‌دهد، چگونه می‌توان دوباره همان مسیر خام‌فروشی را برای اداره کشور برگزید؛ مسیری که هر لحظه طمع قدرت‌های خارجی را برمی‌انگیزد؟ ۷. بحران‌های درهم‌تنیده و خطای نگاه جزیره‌ای گاه انسان از خود می‌پرسد چه کسانی این مشاوره‌ها را ارائه می‌کنند و این سخنان از کدام دستگاه اولویت‌گذاری برمی‌آید. ما با نهایت خضوع بارها یادآوری کرده‌ایم که تجربه سال ۱۳۸۴ ـ از زمان روی کار آمدن دولت آقای احمدی‌نژاد ـ تا امروز نشان می‌دهد اقتصاد کشور با انبوهی از بحران‌های کوچک و بزرگ مواجه است؛ بحران‌هایی که صرفاً اقتصادی نیستند، بلکه ابعاد اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نیز دارند و چه‌بسا از بحران‌های اقتصادی نیز عمیق‌تر باشند. امتیاز بحران‌های اقتصادی آن است که به حوزه‌ای محسوس و قابل اندازه‌گیری تعلق دارند و نظام‌های آماری داخلی و بین‌المللی متعددی آن‌ها را رصد می‌کنند؛ بنابراین امکان انکار یا دستکاری واقعیت در این حوزه، نسبت به حوزه‌های دیگر، کمتر است. با این حال، وقتی بحران‌ها چندلایه و درهم‌تنیده‌اند، نمی‌توان به‌صورت جزیره‌ای و موردی به حل یک مسئله پرداخت و انتظار نتیجه داشت. از سال ۱۳۸۴ تاکنون، منابع انسانی، مادی و زمانی عظیمی در کشور صرف مسائلی شده که عمدتاً در راستای منافع مافیاها برجسته شده و به جای منافع ملی در کانون توجه قرار گرفته است. در حالی که ده‌ها گزارش رسمی درباره فسادها، ناکارآمدی‌ها و ناشایستگی‌ها در تخصیص منابع ارزی منتشر شده، به جای آن‌که این موارد به مسئله اصلی ملی تبدیل شود، ناگهان ارزی که برای نیازهای اساسی مردم و بخشی از تولیدکنندگان تخصیص می‌یابد، به مسئله اصلی بدل می‌شود؛ گویی هدف، پنهان‌سازی آن انبوه فسادها و بی‌انضباطی‌هاست. ۸. دیالکتیک ذهن مستعمره و ناتوانی در یادگیری تاریخی گاه به یاد تعبیر «دیالکتیک ذهن مستعمره» در کتاب هویت و خشونت آمارتیاسن می‌افتم؛ ذهنیتی که سبب می‌شود حتی هنگام پیشنهاد همکاری به یک قدرت زورگو، پیشنهاد خام‌فروشانه ارائه شود. در حالی که بیش از دویست سال ادبیات نظری و تجربه عملی وجود دارد که نشان می‌دهد خام‌فروشی چگونه پیوندهای اعتلابخش درون اقتصاد ملی را تضعیف و به‌جای آن پیوندهای ذلت‌آفرین را تقویت می‌کند. با وجود این حجم از تجربه تاریخی و ادبیات فارسی در این زمینه، هنوز در سطوح عالی تصمیم‌گیری کشور شاهد یادگیری متناسب با این شواهد و تجربه‌ها نیستیم. ۳۰ بهمن‌ماه ۱۴۰۴